{"id":109474,"date":"2019-03-06T13:27:40","date_gmt":"2019-03-06T12:27:40","guid":{"rendered":"https:\/\/us.edu.pl\/dr-hab-prof-us-jan-g-malecki-o-historii-odkryc-pierwiastkow-chemicznych\/"},"modified":"2019-11-05T11:17:22","modified_gmt":"2019-11-05T10:17:22","slug":"dr-hab-prof-us-jan-g-malecki-o-historii-odkryc-pierwiastkow-chemicznych","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/us.edu.pl\/en\/dr-hab-prof-us-jan-g-malecki-o-historii-odkryc-pierwiastkow-chemicznych\/","title":{"rendered":"Dr hab. prof. U\u015a Jan G. Ma\u0142ecki o historii odkry\u0107 pierwiastk\u00f3w chemicznych"},"content":{"rendered":"

Jednym z nieod\u0142\u0105cznych element\u00f3w wystroju sal, w kt\u00f3rych odbywaj\u0105 si\u0119 lekcje chemii, jest obraz uk\u0142adu okresowego pierwiastk\u00f3w, zwany potocznie tablic\u0105 Mendelejewa. \u2013 Dzi\u015b widzimy barwny zestaw pierwiastk\u00f3w uporz\u0105dkowanych wed\u0142ug rosn\u0105cej liczby atomowej, kt\u00f3rych jednak nie poznaliby\u015bmy, gdyby nie fascynuj\u0105ce dokonania ich odkrywc\u00f3w \u2013 m\u00f3wi dr hab. prof. U\u015a Jan Ma\u0142ecki z Instytutu Chemii Uniwersytetu \u015al\u0105skiego, autor ksi\u0105\u017cki pt. Historia odkry\u0107 pierwiastk\u00f3w chemicznych<\/em>.<\/p>\n

\n

\"M\u0119\u017cczyzna
\nDr hab. prof. U\u015a Jan Ma\u0142ecki z Instytutu Chemii Uniwersytetu \u015al\u0105skiego opisa\u0142 histori\u0119 odkry\u0107 pierwiastk\u00f3w chemicznych
\nfot. Ma\u0142gorzata K\u0142oskowicz
\n <\/p>\n

\u2013 Napisana przeze mnie ksi\u0105\u017cka jest alfabetem chemika. Zawsze interesowa\u0142a mnie droga doprowadzaj\u0105ca ludzi do odkrywania czego\u015b nowego. Naukowcy dziwacy, alchemicy, podr\u00f3\u017cnicy, ludzie o wielkiej wyobra\u017ani i odwadze\u2026 \u2013 to oni staj\u0105 si\u0119 bohaterami publikacji, kt\u00f3ra, chocia\u017c mo\u017ce zainteresowa\u0107 ka\u017cdego pasjonata naukowych ciekawostek, pisana by\u0142a g\u0142\u00f3wnie z my\u015bl\u0105 o uczniach i studentach. Chcia\u0142em sprawi\u0107, aby uk\u0142ad okresowy pierwiastk\u00f3w sta\u0142 si\u0119 bardziej przyjazny \u2013 m\u00f3wi prof. Jan Ma\u0142ecki.<\/p>\n

Naukowiec postanowi\u0142 zatem przywr\u00f3ci\u0107 pami\u0119ci przede wszystkim nazwiska naukowc\u00f3w, kt\u00f3rzy niejednokrotnie nara\u017cali swoje \u017cycie i zdrowie, by poszerza\u0107 wiedz\u0119 o otaczaj\u0105cym nas \u015bwiecie.<\/p>\n

Historia powstania poj\u0119cia pierwiastka <\/em>si\u0119ga staro\u017cytno\u015bci i odnosi si\u0119 do koncepcji element\u00f3w podstawowych, z kt\u00f3rych sk\u0142ada\u0107 si\u0119 mia\u0142 Wszech\u015bwiat. Rozumiane na pocz\u0105tku jako substancje, kt\u00f3rych nie da si\u0119 roz\u0142o\u017cy\u0107 na prostsze, z czasem zacz\u0119\u0142y by\u0107 definiowane jako zbi\u00f3r atom\u00f3w o takiej samej liczbie atomowej oznaczaj\u0105cej liczb\u0119 proton\u00f3w w j\u0105drze atomowym, a tym samym elektron\u00f3w w atomie.<\/p>\n

Wiele z nich zosta\u0142o rozpoznanych ju\u017c w czasach przedhistorycznych, ich odkrywcy pozostaj\u0105 jednak anonimowi. Do grupy tych pierwiastk\u00f3w nale\u017c\u0105 mi\u0119dzy innymi: w\u0119giel, siarka, \u017celazo, mied\u017a, cynk, srebro, z\u0142oto, rt\u0119\u0107 oraz o\u0142\u00f3w, przy czym przyjmuje si\u0119, \u017ce najwcze\u015bniej poznany zosta\u0142 w\u0119giel \u2013 i to od niego rozpoczyna si\u0119 opowie\u015b\u0107 o konsekwentnym ods\u0142anianiu tajemnic materii. Kolejno\u015b\u0107 pierwiastk\u00f3w omawianych w ksi\u0105\u017cce mog\u0142a by\u0107 oczywi\u015bcie zgodna ze schematem uk\u0142adu okresowego b\u0105d\u017a po prostu alfabetyczna, ale autorowi publikacji zale\u017ca\u0142o na tym, aby czytelnicy mogli spojrze\u0107 na tablic\u0119 Mendelejewa jak na uporz\u0105dkowan\u0105 w czasie histori\u0119. Dlatego t\u0119 d\u0142ug\u0105 list\u0119 otwiera w\u0142a\u015bnie w\u0119giel, a zamyka oganesson \u2013 otrzymany sztucznie i zaobserwowany po raz pierwszy w 2002 roku pierwiastek, kt\u00f3rego nazwa pochodz\u0105ca od nazwiska kierownika zespo\u0142u naukowc\u00f3w Jurija Oganessiana zosta\u0142a zatwierdzona w 2016 roku.<\/p>\n

\u2013 Historie, kt\u00f3re sam odkrywa\u0142em, s\u0105 cz\u0119sto upiorne, czasem zabawne, lecz raczej w tonie humoru angielskiego spod znaku Monty\u2019ego Pythona \u2013 m\u00f3wi chemik.<\/p>\n

Jedna z nich dotyczy znanego ju\u017c od staro\u017cytno\u015bci antymonu. Zgodnie z legend\u0105 XV-wieczny alchemik, przeor klasztoru benedykty\u0144skiego \u015bw. Piotra w Erfurcie Basilius Valentinus, uzna\u0142, \u017ce ma do czynienia ze specyfikiem lecz\u0105cym wszystkie choroby. Karmi\u0105c odpadkami \u015bwinie, zauwa\u017cy\u0142 szybki wzrost ich wagi. Chc\u0105c poprawi\u0107 kondycj\u0119 fizyczn\u0105 mnich\u00f3w, zaleci\u0142 wi\u0119c dodawanie do posi\u0142k\u00f3w zwi\u0105zk\u00f3w antymonu. Dawka okaza\u0142a si\u0119 jednak zbyt silna i \u017caden z mnich\u00f3w nie prze\u017cy\u0142 tego do\u015bwiadczenia. St\u0105d wzi\u0119\u0142a si\u0119 nazwa pierwiastka w dos\u0142ownym t\u0142umaczeniu oznaczaj\u0105ca \u201eprzeciw mnichom\u201d.<\/p>\n

\u2013 Im wi\u0119cej informacji odnajdywa\u0142em w r\u00f3\u017cnych publikacjach, tym bardziej upewnia\u0142em si\u0119, \u017ce poznaj\u0119 fascynuj\u0105cych ludzi, o kt\u00f3rych nie warto zapomina\u0107 \u2013 m\u00f3wi prof. Jan Ma\u0142ecki i przywo\u0142uje posta\u0107 niezwyk\u0142ego naukowca, jakim by\u0142 Henry Cavendish, Brytyjczyk \u017cyj\u0105cy na prze\u0142omie XVIII i XIX wieku, autor odkrycia sposobu otrzymywania wodoru. Chemik nie rozmawia\u0142 z kobietami, wymaga\u0142 od swojej s\u0142u\u017cby bycia \u201eniewidzialnymi\u201d, zostawiaj\u0105c polecenia zapisane na papierze w korytarzach, a ca\u0142e swoje \u017cycie po\u015bwi\u0119ci\u0142 pracy w laboratorium, kt\u00f3rego prawie w og\u00f3le nie opuszcza\u0142.<\/p>\n

Wielu z tych naukowc\u00f3w cechowa\u0142a dociekliwo\u015b\u0107 a\u017c do granic absurdu. Interesuj\u0105ca wydaje si\u0119 w tym kontek\u015bcie historia wyprodukowania fosforu, przedziwnej substancji emituj\u0105cej \u015bwiat\u0142o w temperaturze otoczenia. Odkrycia dokona\u0142 w XVII wieku holenderski kupiec Henig Brand, wytrwa\u0142y poszukiwacz kamienia filozoficznego. Badaj\u0105c r\u00f3\u017cne substancje, postanowi\u0142 r\u00f3wnie\u017c zanalizowa\u0107 ludzki mocz (odbiera\u0142 go z latryn garnizonu wojskowego; dow\u00f3dcy garnizonu pewnie cieszyli si\u0119, \u017ce znale\u017ali wariata, kt\u00f3ry je porz\u0105dkuje). Odparowuj\u0105c go, otrzyma\u0142 syrop, podda\u0142 go nast\u0119pnie destylacji, uzyskuj\u0105c tzw. olej moczowy, kontynuowa\u0142 proces destylacji, a\u017c uzyska\u0142 czarny osad. T\u0119 substancj\u0119 pra\u017cy\u0142, otrzymuj\u0105c w ko\u0144cu bia\u0142y nalot jarz\u0105cy si\u0119 niebieskozielonym \u015bwiat\u0142em. Brand by\u0142 wprawdzie przekonany, \u017ce wyizolowa\u0142 element ognia, kt\u00f3ry pozwoli dokonywa\u0107 zmiany metali nieszlachetnych w z\u0142oto, tymczasem okaza\u0142o si\u0119, \u017ce na drodze eksperymentu otrzyma\u0142 w\u0142a\u015bnie fosfor.<\/p>\n

\u2013 Szczeg\u00f3lnie podoba\u0142a mi si\u0119 te\u017c historia poszukiwania fluorowc\u00f3w. Czyta\u0142em o naukowcu, kt\u00f3ry wybra\u0142 si\u0119 a\u017c nad Morze Czarne, aby poszukiwa\u0107 w wodach tamtejszego akwenu nowych substancji. Wyobra\u017cam go sobie wracaj\u0105cego do domu, ubranego w marynark\u0119, pod krawatem, w kapeluszu i z laseczk\u0105, targaj\u0105cego baga\u017ce, w kt\u00f3rych wi\u00f3z\u0142 puste butelki \u2013 opowiada prof. Jan Ma\u0142ecki. \u2013 Dzi\u015b trudno sobie wyobrazi\u0107 taki spos\u00f3b uprawiania nauki. Kto z nas wyruszy w d\u0142ug\u0105 podr\u00f3\u017c, by wr\u00f3ci\u0107 z niczym? Miar\u0105 naukowej warto\u015bci sta\u0142a si\u0119 efektywno\u015b\u0107. Nie ma czasu na poszukiwania, kt\u00f3re nie by\u0142yby udokumentowane wcze\u015bniejszymi wynikami i nie wr\u00f3\u017cy\u0142yby z du\u017cym prawdopodobie\u0144stwem sukcesu \u2013 dodaje.<\/p>\n

Ciekawa wydaje si\u0119 r\u00f3wnie\u017c historia nazewnictwa pierwiastk\u00f3w. Wiele z nich otrzyma\u0142o nazw\u0119 na podstawie zaobserwowanych w\u0142a\u015bciwo\u015bci. Fosfor to zbitka greckich s\u0142\u00f3w phos <\/em>\u2018\u015bwiat\u0142o\u2019 oraz phore <\/em>\u2018nios\u0105cy\u2019. \u0141aci\u0144ska nazwa rt\u0119ci, hydrargyrum<\/em>, oznacza \u2018srebrn\u0105 wod\u0119\u2019. Z kolei \u0142aci\u0144skie okre\u015blenie wodoru hydrogenum <\/em>znaczy \u2018tworz\u0105cy wod\u0119\u2019 i zosta\u0142o zaproponowane przez francuskiego chemika Antoine\u2019a Lavoisiera po tym, jak okre\u015blono sk\u0142ad wody. S\u0105 te\u017c pierwiastki, kt\u00f3rych nazwa wi\u0105\u017ce si\u0119 z miejscowymi legendami. Jednym z nich jest nikiel. Jak m\u00f3wi prof. Jan Ma\u0142ecki, w Saksonii na pocz\u0105tku XVII wieku odkryty zosta\u0142 minera\u0142 b\u0119d\u0105cy stopem m.in. miedzi i niklu. Pr\u00f3bowano z niego wytopi\u0107 cenn\u0105 mied\u017a, podj\u0119te dzia\u0142ania nie przynios\u0142y jednak spodziewanego rezultatu. W zwi\u0105zku z tym stwierdzono, \u017ce musi to by\u0107 sprawka z\u0142o\u015bliwego ducha g\u00f3r o imieniu Nick. G\u00f3rnicy nazwali ten stop kupfernickel<\/em>, czyli \u2018diabelska mied\u017a\u2019, a nazwa nikiel <\/em>pojawi\u0142a si\u0119 oficjalnie po raz pierwszy w 1754 roku w dziele szwedzkiego chemika Axela Cronstedta.<\/p>\n

Spor\u0105 grup\u0119 stanowi\u0105 pierwiastki transuranowe. Tymczasowe nazwy nadawa\u0142a im Mi\u0119dzynarodowa Unia Chemii Czystej i Stosowanej (IUPAC), by\u0142y one skomplikowane i wynika\u0142y z liczby atomowej pierwiastka. Ununpentium<\/em>, ununhexium <\/em>czy ununseptium <\/em>\u2013 to tylko kilka przyk\u0142ad\u00f3w. Nast\u0119pnie ich tw\u00f3rcy pr\u00f3bowali wsp\u00f3lnie ustali\u0107 oficjalne nazwy, kt\u00f3re najcz\u0119\u015bciej tworzone by\u0142y dla upami\u0119tnienia wybranego naukowca, jak flerow <\/em>czy meitner<\/em>, lub miejsca, w kt\u00f3rym zosta\u0142y odkryte, jak moskow <\/em>czy tennes<\/em>.<\/p>\n

\u2013 Z tym ostatnim wi\u0105\u017ce si\u0119 zreszt\u0105 zabawna anegdota. W 2008 roku jedno z laboratori\u00f3w w Stanach Zjednoczonych wyprodukowa\u0142o wystarczaj\u0105c\u0105 ilo\u015b\u0107 berkelu do otrzymania poszukiwanego pierwiastka o liczbie atomowej 117. Przygotowanie pr\u00f3bki zaj\u0119\u0142o p\u00f3\u0142 roku ze wzgl\u0119du na rosyjsk\u0105 biurokracj\u0119. Zanim uzyskane zosta\u0142y wszystkie pozwolenia, pr\u00f3bki izotopu berkelu przesy\u0142ano przez Atlantyk, z Rosji do Stan\u00f3w Zjednoczonych i z powrotem, pi\u0119\u0107 razy. Proces syntezy zosta\u0142 przeprowadzony ostatecznie w Rosji, w Dubnej, a nazwa tennes odnosi si\u0119 do miejsca odkrycia, czyli do Oak Ridge National Laboratory i Uniwersytetu Vanderbilta zlokalizowanych w ameryka\u0144skim stanie Tennessee \u2013 opowiada naukowiec z U\u015a.<\/p>\n

Uk\u0142ad okresowy tworzy obecnie 118 pierwiastk\u00f3w, tyle te\u017c opowie\u015bci tworzy ksi\u0105\u017ck\u0119 prof. Jana Ma\u0142eckiego pt. Historia odkry\u0107 pierwiastk\u00f3w chemicznych<\/em>, kt\u00f3ra zosta\u0142a opublikowana w 2018 roku nak\u0142adem Wydawnictwa Uniwersytetu \u015al\u0105skiego. Publikacja zawiera r\u00f3wnie\u017c bogat\u0105 bibliografi\u0119 oraz kr\u00f3tkie kompendium wiedzy zawieraj\u0105ce list\u0119 pierwiastk\u00f3w, ich symbole, dat\u0119 i miejsce oraz nazwiska odkrywc\u00f3w, o ile s\u0105 znani.<\/p>\n

Artyku\u0142 Ma\u0142gorzaty K\u0142oskowicz pt. \u201eAlfabet chemika\u201d ukaza\u0142 si\u0119 w \u201eGazecie Uniwersyteckiej U\u015a\u201d nr 2 (262) listopad 2018.<\/p>\n

\n

\"Zdj\u0119cie<\/p>\n

\u201eHistoria odkry\u0107 pierwiastk\u00f3w chemicznych\u201d autorstwa dr. hab. prof. U\u015a Jana Grzegorza Ma\u0142eckiego zosta\u0142a wyr\u00f3\u017cniona w Konkursie na Najlepsz\u0105 Ksi\u0105\u017ck\u0119 Popularnonaukow\u0105 o Nagrod\u0119 Prezydenta Miasta Poznania. Wyniki konkursu og\u0142oszone zosta\u0142y podczas targ\u00f3w ksi\u0105\u017cki odbywaj\u0105cych si\u0119 od 1 do 3 marca 2019 roku w Poznaniu.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Jednym z nieod\u0142\u0105cznych element\u00f3w wystroju sal, w kt\u00f3rych odbywaj\u0105 si\u0119 lekcje chemii, jest obraz uk\u0142adu okresowego pierwiastk\u00f3w, zwany potocznie tablic\u0105 Mendelejewa. \u2013 Dzi\u015b widzimy barwny zestaw pierwiastk\u00f3w uporz\u0105dkowanych wed\u0142ug rosn\u0105cej liczby atomowej, kt\u00f3rych jednak nie poznaliby\u015bmy, gdyby nie fascynuj\u0105ce dokonania ich odkrywc\u00f3w \u2013 m\u00f3wi dr hab. prof. U\u015a Jan Ma\u0142ecki z Instytutu Chemii Uniwersytetu \u015al\u0105skiego, autor ksi\u0105\u017cki pt. Historia odkry\u0107 pierwiastk\u00f3w chemicznych<\/em>.<\/p>\n

[…]<\/p>\n

Read More…<\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_expiration-date-status":"","_expiration-date":0,"_expiration-date-type":"","_expiration-date-categories":[],"_expiration-date-options":[]},"categories":[24],"tags":[],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/us.edu.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/109474"}],"collection":[{"href":"https:\/\/us.edu.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/us.edu.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/us.edu.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/us.edu.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=109474"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/us.edu.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/109474\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/us.edu.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=109474"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/us.edu.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=109474"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/us.edu.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=109474"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}