![\"Dr](\"https:\/\/us.edu.pl\/wp-content\/uploads\/imported_files\/11b15f17016bee206daaf5ea7432683f_beatastuchlik-surowiak.jpg\")
<\/p>\n
<\/p>\n
<\/p>\n
Dr hab. Beata Stuchlik-Surowiak bada teksty po\u015bwi\u0119cone obyczajowo\u015bci staropolskiej i kobietom w epokach dawnych
\nFot. Archiwum B. Stuchlik-Surowiak<\/p>\n
<\/p>\n
\u2013 Nie bez powodu o wyk\u0142adach profesora studenci m\u00f3wi\u0105 \u201ekultowe\u201d. Opowiadaj\u0105c o literaturze \u015bredniowiecza, renesansu czy baroku, profesor sprawia\u0142, \u017ce czuli\u015bmy si\u0119 niemal detektywami, przed kt\u00f3rymi staje mn\u00f3stwo zawi\u0142ych zagadek i tajemnic \u2013 wspomina dr hab. B. Stuchlik-Surowiak. Wyb\u00f3r seminarium magisterskiego u prof. J. Malickiego by\u0142 wi\u0119c oczywisty, czego efektem by\u0142a obrona pracy pt. Posta\u0107 kr\u00f3lowej Jadwigi w \u015bwietle XIV-wiecznych zabytk\u00f3w kultury <\/em>(1998). Z postaci\u0105 tej niezwyklej w\u0142adczyni badaczka w\u0142a\u015bciwie si\u0119 nie rozstaje. W 2013 roku wyda\u0142a po\u015bwi\u0119con\u0105 jej ksi\u0105\u017ck\u0119, a w\u0105tek Jadwigi \u2013 jak zapewnia \u2013 b\u0119dzie si\u0119 nadal pojawia\u0142 w badaniach, jest to bowiem posta\u0107, kt\u00f3ra nie przestaje fascynowa\u0107. Frapuj\u0105cy tytu\u0142 ksi\u0105\u017cki: Od D\u0142ugosza do Internetu. Rzecz o kr\u00f3lowej Jadwidze a\u017c prosi si\u0119 o wyja\u015bnienie.<\/p>\n \u2013 G\u0142\u00f3wnym \u017ar\u00f3d\u0142em informacji biograficznych na temat kr\u00f3lowej Jadwigi s\u0105 XV-wieczne Roczniki, czyli kroniki s\u0142awnego Kr\u00f3lestwa Polskiego<\/em> Jana D\u0142ugosza. Niestety, dzie\u0142o to zawiera wiele nie\u015bcis\u0142o\u015bci, kt\u00f3re do dzisiaj s\u0105 obiektem naukowych docieka\u0144 i spor\u00f3w, D\u0142ugosz pope\u0142ni\u0142 bowiem co\u015b, co ja nazywam ba\u0142aganem biograficznym \u2013 wyja\u015bnia badaczka.<\/p>\n Wed\u0142ug kronikarza Jadwiga Andegawe\u0144ska jako dziecko zosta\u0142a po\u0142\u0105czona z kilkuletnim Wilhelmem Habsburgiem. Do dzi\u015b badacze spieraj\u0105 si\u0119, czy by\u0142y to zar\u0119czyny, czy ma\u0142\u017ce\u0144stwo, tak zwane sponsalia pro futuro<\/em> (ma\u0142\u017ce\u0144stwo z my\u015bl\u0105 o przysz\u0142o\u015bci). Na mocy obowi\u0105zuj\u0105cego w\u00f3wczas prawa tego typu ma\u0142\u017ce\u0144stwa uznawano za prawomocne w momencie, kiedy po osi\u0105gni\u0119ciu pe\u0142noletnio\u015bci pary (dla kobiety \u2013 12, m\u0119\u017cczyzny \u2013 14 lat) zwi\u0105zek zosta\u0142 skonsumowany. St\u0105d historycy nie ustaj\u0105 w sporach, czy Jadwiga by\u0142a prawomocn\u0105 \u017con\u0105 Wilhelma, czy te\u017c nie. W rozwi\u0105zaniu sporu D\u0142ugosz nie pomaga. Na jednej ze stronic zaprzecza, jakoby do konsumpcji zwi\u0105zku dosz\u0142o, na innych pisze o tajemniczych wizytach doros\u0142ego ju\u017c Wilhelma w Krakowie i dzieli si\u0119 rozterkami Jadwigi: \u201ewiedzia\u0142a bowiem dobrze, \u017ce zawarcie drugiego ma\u0142\u017ce\u0144stwa nie mo\u017ce by\u0107 prawomocne, skoro mu stoi na przeszkodzie pierwsze\u201d. Czy zatem, wychodz\u0105c za Jagie\u0142\u0142\u0119, Jadwiga by\u0142a pann\u0105, czy te\u017c jej pe\u0142noprawnym m\u0119\u017cem by\u0142 Wilhelm Habsburg? Dodatkowych kolor\u00f3w dodaje tej historii posta\u0107 tajemniczego intryganta \u2013 Gniewosza z Dalewic, kt\u00f3ry wed\u0142ug D\u0142ugosza mia\u0142 donosi\u0107 na kr\u00f3low\u0105, a potem musia\u0142 \u201eodszczeka\u0107\u201d k\u0142amstwo. Czy tak by\u0142o naprawd\u0119? Ze wszystkimi tymi problemami musieli zmierzy\u0107 si\u0119 nie tylko badacze, ale tak\u017ce cz\u0142onkowie Kongregacji Spraw Kanonizacyjnych odpowiedzialni za proces kanonizacyjny kr\u00f3lowej.<\/p>\n Zapocz\u0105tkowany przez D\u0142ugosza \u201eba\u0142agan biograficzny\u201d przetrwa\u0142 do dzisiaj, jego \u015blady dr hab. B. Stuchlik-Surowiak odnalaz\u0142a tak\u017ce w internecie, na stronach szk\u00f3\u0142, parafii, ko\u015bcio\u0142\u00f3w, kt\u00f3rych patronk\u0105 jest kr\u00f3lowa Jadwiga.<\/p>\n \u2013 Z jednej strony mamy legend\u0119 hagiograficzno-romantyczn\u0105, kt\u00f3ra widzi w Jadwidze ukochan\u0105 Wilhelma, po\u015bwi\u0119caj\u0105c\u0105 to uczucie dla racji stanu, a z drugiej opcj\u0119 racjonalistyczno- polityczn\u0105, kt\u00f3rej zwolennicy uwypuklaj\u0105 fakt, i\u017c ma\u0142\u017ce\u0144stwa w rodach panuj\u0105cych zawsze by\u0142y aktem politycznym, niemaj\u0105cym nic wsp\u00f3lnego z mi\u0142o\u015bci\u0105, trudno wi\u0119c m\u00f3wi\u0107 w przypadku Jadwigi o jakim\u015b szczeg\u00f3lnym po\u015bwi\u0119ceniu, tym bardziej, \u017ce ledwie pami\u0119ta\u0142a ona Wilhelma, z kt\u00f3rym straci\u0142a kontakt ju\u017c jako dziecko \u2013 konkluduje autorka Od D\u0142ugosza do Internetu<\/em>.<\/p>\n Zainteresowania badawcze dr hab. B. Stuchlik-Surowiak koncentruj\u0105 si\u0119 wok\u00f3\u0142 tw\u00f3rczo\u015bci okoliczno\u015bciowej i rozmaitych form u\u017cytkowych, a tak\u017ce kaznodziejstwa, literatury dokumentu osobistego (dziennik\u00f3w, pami\u0119tnik\u00f3w, epistolografii itp.) oraz form literackich na pograniczu s\u0142owa pisanego i m\u00f3wionego (anegdoty, gaw\u0119dy itp.). Teksty te okazuj\u0105 si\u0119 znakomitym \u017ar\u00f3d\u0142em wiedzy na temat odleg\u0142ych czas\u00f3w.<\/p>\n B. Stuchlik-Surowiak jest \u015al\u0105zaczk\u0105, cieszyniank\u0105, nie dziwi wi\u0119c rozleg\u0142a lista artyku\u0142\u00f3w po\u015bwi\u0119conych literackiej spu\u015bci\u017anie z rodzinnych stron (teksty na temat tw\u00f3rczo\u015bci pastor\u00f3w \u015bl\u0105skich \u2013 Jana Muthmana i Samuela Ludwika Zasadiusa, burzliwej historii cieszy\u0144skiego ewangelickiego Ko\u015bcio\u0142a Jezusowego, dzie\u0142a Walentego Ro\u017adzie\u0144skiego Officina ferraria\u2026<\/em>, pozycji wd\u00f3w na XVII-wiecznym \u015al\u0105sku i wiele innych). Niewyczerpanym \u017ar\u00f3d\u0142em \u015bl\u0105skoznawczych inspiracji sta\u0142a si\u0119 m.in. ma\u0142o znana Biblioteka im. B.R. Tschammera w Cieszynie, najstarsza i najwi\u0119ksza biblioteka ewangelicka w Polsce. Dla badacza detektywa to prawdziwa gratka.<\/p>\n Podczas podyplomowych studi\u00f3w w Szkole J\u0119zyka i Kultury Polskiej U\u015a m\u0142odziutk\u0105 pani\u0105 magister zauroczy\u0142y wyk\u0142ady o kobietach w kulturze dawnej prof. zw. dr hab. Ewy Kosowskiej z Instytutu Nauk o Kulturze (obecnie Instytut Nauk o Kulturze i Studi\u00f3w Interdyscyplinarnych U\u015a).<\/p>\n \u2013 Mam w pewnym sensie dwoje \u201erodzic\u00f3w chrzestnych\u201d mojej \u015bcie\u017cki naukowej: prof. Jan Malicki odpowiada za zainteresowanie literatur\u0105 staropolsk\u0105 w og\u00f3le, a prof. Ewa Kosowska \u2013 za owo zaw\u0119\u017cenie do tematyki kobiecej w dawnych wiekach \u2013 stwierdza z u\u015bmiechem pani adiunkt.<\/p>\n W dysertacji doktorskiej Barokowe epitalamium \u015bl\u0105skie. Kobieta, ma\u0142\u017ce\u0144stwo, rodzina<\/em> (2005) dominowa\u0142 temat kobiet, ale w klimacie bliskim rodzimym korzeniom. Przygotowuj\u0105c ksi\u0105\u017ck\u0119 o epitalamiach (ep\u00ed-<\/em> \u2018na\u2019 oraz th\u00e1lamos <\/em>\u2018\u0142o\u017ce ma\u0142\u017ce\u0144skie\u2019), czyli tekstach pisanych z okazji za\u015blubin, autorka sporo miejsca po\u015bwi\u0119ci\u0142a \u015bl\u0105skiej barokowej obyczajowo\u015bci weselnej, wyodr\u0119bniaj\u0105c przy okazji kilka specyficznych, regionalnych tradycji. Zwyczajowo podczas zar\u0119czyn przysz\u0142y pan m\u0142ody ofiarowywa\u0142 dziewczynie pier\u015bcionek, na \u015al\u0105sku natomiast czasem zast\u0119powa\u0142a go korona, czyli bogato zdobiony wianek.<\/p>\n W XVII i na pocz\u0105tku XVIII wieku zar\u0119czyny odbywa\u0142y si\u0119 w domu narzeczonej, do kt\u00f3rego oblubieniec przybywa\u0142 z rodzicami i dziewos\u0142\u0119bem, czyli swatem \u2013 osob\u0105 niezwykle wa\u017cn\u0105 (warto pami\u0119ta\u0107, \u017ce ju\u017c Jan Kochanowski nada\u0142 taki tytu\u0142 napisanemu przez siebie epitalamium). To on kojarzy\u0142 ma\u0142\u017ce\u0144stwo i od jego daru wymowy zale\u017ca\u0142o cz\u0119sto powodzenie zwi\u0105zku.<\/p>\n \u2013 W dawnych wiekach zar\u0119czyny by\u0142y znacznie bardziej wi\u0105\u017c\u0105ce ni\u017c dzisiaj \u2013 wyja\u015bnia badaczka. \u2013 Jeszcze w XVIII wieku zdarza\u0142o si\u0119, \u017ce aby zerwa\u0107 zar\u0119czyny, uciekano si\u0119 do pomocy ksi\u0119dza, a nawet biskupa, wiele spraw ko\u0144czy\u0142o si\u0119 w s\u0105dach. Nieco mniej romantycznym obowi\u0105zkiem by\u0142o spisanie umowy przed\u015blubnej.<\/p>\n \u2013 Wprawdzie bada\u0142am g\u0142\u00f3wnie obyczaje mieszcza\u0144skie, z kr\u0119g\u00f3w protestanckich, ale w\u015br\u00f3d szlachty czy ludno\u015bci katolickiej by\u0142o bardzo podobnie \u2013 zapewnia literaturoznawczyni. Zapisy mia\u0142y moc dokument\u00f3w, dlatego badaczka odnajdywa\u0142a je w \u015bl\u0105skich archiwach, ksi\u0119gach miejskich. Umowa \u015blubna sk\u0142ada\u0142a si\u0119 z dw\u00f3ch cz\u0119\u015bci. W pierwszej uwag\u0119 skupiano na sprawach duchowych, dotyczy\u0142y one obietnic mi\u0142o\u015bci, wierno\u015bci itp., druga cz\u0119\u015b\u0107 by\u0142a znacznie mniej romantyczna, dotyczy\u0142a maj\u0105tku. Poniewa\u017c tylko m\u0119\u017cczyzna m\u00f3g\u0142 dysponowa\u0107 swoim maj\u0105tkiem, w umowach \u015blubnych spisywa\u0142 dok\u0142adnie wszystko, co przeznacza\u0142 po \u015blubie \u017conie. Jedynie wdowa mog\u0142a rozporz\u0105dza\u0107 swoim dobytkiem i w chwili zawierania kolejnego zwi\u0105zku przys\u0142ugiwa\u0142o jej prawo zapisu cz\u0119\u015bci, kt\u00f3r\u0105 ofiarowa\u0107 zamierza\u0142a przysz\u0142emu m\u0119\u017cowi. Zapisy obu cz\u0119\u015bci by\u0142y szczeg\u00f3\u0142owe i obszerne.<\/p>\n \u2013 Zdarza\u0142y si\u0119 jednak skr\u00f3ty \u015bwiadcz\u0105ce o swoi\u015bcie poj\u0119tej praktyczno\u015bci mieszka\u0144c\u00f3w \u015al\u0105ska, gdy obie sfery, duchow\u0105 i materialn\u0105, \u0142\u0105czono w jednym zdaniu. Osobliwym przyk\u0142adem mo\u017ce s\u0142u\u017cy\u0107 nast\u0119puj\u0105cy zapis: \u015alubuj\u0119 ci mi\u0142o\u015b\u0107, wierno\u015b\u0107 i uczciwo\u015b\u0107 ma\u0142\u017ce\u0144sk\u0105 oraz 100 talar\u00f3w \u015bl\u0105skich<\/em>.<\/p>\n Kontynuacj\u0105 eksploracji tematu kobiety w wiekach dawnych by\u0142a dog\u0142\u0119bna analiza zapomnianych tekst\u00f3w Bartosza Paprockiego, ojca polskiej heraldyki. Ta barwna posta\u0107 sta\u0142a si\u0119 tematem pracy habilitacyjnej (2017) i ksi\u0105\u017cki pt. Obraz ma\u0142\u017ce\u0144stwa w \u201eantyfeministycznych\u201d utworach Bartosza Paprockiego na tle obyczajowych, religijnych oraz literackich zjawisk XVI i pierwszej po\u0142owy XVII wieku<\/em>.<\/p>\n \u2013 Paprocki napisa\u0142 wiele tekst\u00f3w na temat poni\u017cania i upokarzania kobiet. Skwapliwie udziela\u0142 nawet technicznych wskaz\u00f3wek, czym bi\u0107 \u017con\u0119 lub jak zagrzebywa\u0107 j\u0105 w ko\u0144skim gnoju. Nic wi\u0119c dziwnego, \u017ce w opracowaniach badaczy zyska\u0142 miano niemal wzorcowego mizogina \u2013 wyja\u015bnia pani adiunkt.<\/p>\n Drastyczne utwory cieszy\u0142y si\u0119 niezwyk\u0142\u0105 popularno\u015bci\u0105 i doczeka\u0142y si\u0119 wielu wyda\u0144. Zdaniem dr hab. B. Stuchlik- -Surowiak w czasach Paprockiego nie traktowano ich jednak powa\u017cnie, ale czytano z pobudek podobnych do tych, kt\u00f3rymi kieruj\u0105 si\u0119 dzisiaj mi\u0142o\u015bnicy horror\u00f3w. Badaczka dotar\u0142a niemal do wszystkich edycji, okaza\u0142o si\u0119, \u017ce w pierwszych wydaniach Paprocki zamieszcza\u0142 odautorskie dedykacje, w kt\u00f3rych jednoznacznie wyja\u015bnia\u0142, i\u017c nie nale\u017cy tych tekst\u00f3w traktowa\u0107 serio, s\u0105 bowiem pisane z przymru\u017ceniem oka. Kolejni wydawcy pomijali jednak te fragmenty, buduj\u0105c mit Paprockiego jako pogromcy kobiet. Interpretacj\u0119 tak\u0105 przej\u0119\u0142a wi\u0119kszo\u015b\u0107 wsp\u00f3\u0142czesnych badaczy, \u0142\u0105cz\u0105c j\u0105 przy okazji z informacjami o rzekomo patologicznych relacjach poety z du\u017co starsz\u0105 od niego \u017con\u0105, kt\u00f3ra mia\u0142a go nawet bi\u0107 i sk\u0142oni\u0107 do ucieczki z domu.<\/p>\n Najbli\u017csze plany badawcze dotycz\u0105 przede wszystkim niedawno odkrytej pasji pani adiunkt, jak\u0105 jest Chronografia albo Dziejopis \u017bywiecki <\/em>\u2013 kronika napisana przez Andrzeja Komonieckiego (ok. 1658\u20131729), w\u00f3jta \u017cywieckiego opisuj\u0105cego dzieje \u017bywca i okolic od \u015bredniowiecza a\u017c do XVIII wieku. Zapiski w\u00f3jta s\u0105 kopalni\u0105 wiedzy o wydarzeniach, kt\u00f3re wstrz\u0105sa\u0142y okolic\u0105, pocz\u0105wszy od drastycznych morderstw, poprzez opis zjawisk astronomicznych, po anomalia pogodowe (\u015bnieg w maju, kwitn\u0105ce drzewa w lutym).<\/p>\n W sporze na temat sensu zajmowania si\u0119 literatur\u0105 staropolsk\u0105, kt\u00f3ra w mniemaniu wielu, nawet literaturoznawc\u00f3w, zosta\u0142a ju\u017c znakomicie poznana i opisana, dr hab. Beata Stuchlik- Surowiak ma podstawowy argument: nie mo\u017cna bada\u0107 literatury wsp\u00f3\u0142czesnej bez znajomo\u015bci kod\u00f3w, symboliki, w\u0105tk\u00f3w z wiek\u00f3w minionych.<\/p>\n \u2013 Badaj\u0105c zachowania ludzi w r\u00f3\u017cnych sytuacjach, obyczajowo\u015b\u0107 rodzinn\u0105, pozycj\u0119 kobiety, zajmuj\u0105c si\u0119 dawnymi wiekami, lepiej rozumiem wsp\u00f3\u0142czesne zjawiska kultury. Mentalno\u015b\u0107 ludzka nie zmienia si\u0119, zmieniaj\u0105 si\u0119 okoliczno\u015bci, ale charaktery, nami\u0119tno\u015bci, t\u0119sknoty s\u0105 niezmienne. Te same potrzeby popychaj\u0105 ludzi do wojen, zdrad, czyn\u00f3w haniebnych czy bohaterskich. \u015aledz\u0105c te zachowania w dawnych wiekach, nietrudno dostrzec, \u017ce niewiele si\u0119 zmieni\u0142o \u2013 podsumowuje literaturoznawczyni.<\/p>\n Artyku\u0142 pt. \u201eMi\u0142o\u015b\u0107, wierno\u015b\u0107 i\u2026 100 talar\u00f3w\u201d ukaza\u0142 si\u0119 w \u201eGazecie Uniwersyteckiej U\u015a\u201d nr 8 (258) maj 2018.<\/p>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Zdawa\u0107 by si\u0119 mog\u0142o, \u017ce staropolszczyzna jest jednym z najdok\u0142adniej zbadanych, opisanych i zinterpretowanych zjawisk. Historia, literatura i kultura tamtych czas\u00f3w nadal jednak inspiruj\u0105 nie tylko pisarzy i poet\u00f3w, ale tak\u017ce naukowc\u00f3w, kt\u00f3rzy za pomoc\u0105 stale udoskonalanych metod badawczych dokonuj\u0105 nieoczekiwanych odkry\u0107 i dostarczaj\u0105 zaskakuj\u0105cych studi\u00f3w na temat tej pe\u0142nej ambiwalencji epoki.<\/p>\n […]<\/p>\n
\n