Gegenkaiser<\/em>, co znaczy \u2018przeciwcesarz\u2019. Bardziej neutralne, zdecydowanie lepiej oddaje charakter tej w\u0142adzy \u2013 wyja\u015bnia prof. Wies\u0142aw Kaczanowicz.<\/p>\n![\"Moneta](\"https:\/\/us.edu.pl\/wp-content\/uploads\/imported_files\/c36264555998eef3a41d38514f8a3559_moneta2.jpg\")
Wybrany fragment dziej\u00f3w Imperium by\u0142 r\u00f3wnie\u017c interesuj\u0105cy ze wzgl\u0119du na niewielk\u0105 liczb\u0119 i rodzaj zachowanych \u017ar\u00f3de\u0142 historycznych. Okaza\u0142o si\u0119 bowiem, \u017ce o ile dla tzw. wcze\u015bniejszego okresu cesarstwa dost\u0119pna jest mi\u0119dzy innymi relatywnie bogata literatura narracyjna oraz liczne \u017ar\u00f3d\u0142a inskrypcyjne i numizmatyczne, o tyle wiedz\u0119 na temat III wieku czerpiemy tylko z niewielu tekst\u00f3w pochodz\u0105cych w zdecydowanej wi\u0119kszo\u015bci z czas\u00f3w p\u00f3\u017aniejszych. S\u0105 one przy tym bardzo cz\u0119sto fragmentaryczne i ma\u0142o wiarygodne. Dlaczego nie zachowa\u0142o prawie nic innego z epoki tzw. kryzysu III stulecia?<\/p>\n
\u2013 C\u00f3\u017c\u2026 Zapewne marne czasy oznacza\u0142y r\u00f3wnie\u017c s\u0142ab\u0105 literatur\u0119, niegodn\u0105 utrwalenia \u2013 przypuszcza historyk. Bardzo istotne w badaniach nad tamtymi czasami s\u0105 natomiast inskrypcje (g\u0142\u00f3wnie napisy nagrobne) i wybijane w\u00f3wczas monety. S\u0105 to niezwykle ciekawe i wymagaj\u0105ce \u017ar\u00f3d\u0142a, dzi\u0119ki kt\u00f3rym rekonstrukcja dziej\u00f3w Cesarstwa okaza\u0142a si\u0119 fascynuj\u0105c\u0105, intelektualn\u0105 przygod\u0105.<\/p>\n
Czego dowiadujemy si\u0119 zatem z inskrypcji nagrobnych? Ot\u00f3\u017c, jak wyja\u015bnia prof. Wies\u0142aw Kaczanowicz, wyryte w kamieniu zapiski rzadko dotycz\u0105 wielkiej historii, chocia\u017c oczywi\u015bcie i takie wzmianki si\u0119 tam pojawiaj\u0105. O wiele cz\u0119stsze s\u0105 jednak informacje odnosz\u0105ce si\u0119 do codzienno\u015bci mieszka\u0144c\u00f3w \u017cyj\u0105cych w\u00f3wczas w r\u00f3\u017cnych cz\u0119\u015bciach Cesarstwa Rzymskiego, a zatem tak\u017ce na jego peryferiach. Dowiadujemy si\u0119 mi\u0119dzy innymi, kim by\u0142 spoczywaj\u0105cy tam cz\u0142owiek, jakie funkcje pe\u0142ni\u0142 i jakie osi\u0105gn\u0105\u0142 godno\u015bci. Zyskujemy wi\u0119c rozleg\u0142\u0105 wiedz\u0119 na temat lokalnych spo\u0142eczno\u015bci, wierze\u0144, j\u0119zyka i jego regionalizm\u00f3w.<\/p>\n
![\"Moneta](\"https:\/\/us.edu.pl\/wp-content\/uploads\/imported_files\/9ba0ceefdd7eb8111bd00bb679e5b3a7_moneta4.jpg\")
\u2013 Drugim wa\u017cnym \u017ar\u00f3d\u0142em historycznym s\u0105 zabytki numizmatyczne. Rozmawiamy o pa\u0144stwie, kt\u00f3re rozci\u0105ga\u0142o si\u0119 od Eufratu na wschodzie po zachodni\u0105 granic\u0119 Europy oraz od Sahary na po\u0142udniu a\u017c po pogranicze angielsko- -szkockie. Je\u015bli zatem w\u0142adza pa\u0144stwowa chcia\u0142a poinformowa\u0107 o zwyci\u0119skiej wojnie lub przekaza\u0107 inne wa\u017cne informacje mieszka\u0144com nawet najbardziej odleg\u0142ych prowincji, mia\u0142a do dyspozycji monety, kt\u00f3re dociera\u0142y do wszystkich ludzi, od \u00f3wczesnej arystokracji po niewolnik\u00f3w \u2013 t\u0142umaczy profesor.<\/p>\n
Podaje r\u00f3wnie\u017c przyk\u0142ad dw\u00f3ch uzurpacji \u2013 Karauziusza, a nast\u0119pnie Allektusa \u2013 do kt\u00f3rych dosz\u0142o na terenie rzymskiej Brytanii (obszar dzisiejszej Anglii i Walii) w latach 286\u2013296 n.e. W kompleksie dost\u0119pnych \u017ar\u00f3de\u0142 pojawiaj\u0105 si\u0119 kr\u00f3tkie notatki pisane w oddali z perspektywy w\u0142adzy legitymistycznej, a zatem jednoznacznie negatywnie oceniaj\u0105ce ow\u0105 rebeli\u0119. Niejako alternatywn\u0105 histori\u0119 prezentuj\u0105 natomiast wybijane przez uzurpator\u00f3w monety. Cesarze ci musieli op\u0142aci\u0107 wojsko i tamtejsze elity, aby zyska\u0107 poparcie. W ci\u0105gu dziesi\u0119ciu lat wybili mn\u00f3stwo monet o r\u00f3\u017cnych nomina\u0142ach w z\u0142ocie, srebrze i br\u0105zie, z zapisanymi legendami nosz\u0105cymi bliskie im has\u0142a ideologiczne zar\u00f3wno na awersach, jak i na rewersach. W ten spos\u00f3b bardzo mocno i niezwykle wyrazi\u015bcie zamanifestowali swoj\u0105 obecno\u015b\u0107 na \u00f3wczesnej arenie politycznej.<\/p>\n
Zgodnie z konstrukcj\u0105 prawno-ustrojow\u0105 Cesarstwa Rzymskiego imperatorem m\u00f3g\u0142 zosta\u0107 primus inter pares<\/em>, a zatem pierwszy w\u015br\u00f3d r\u00f3wnych sobie, wybierany przez lud rzymski, wojsko oraz senat. \u2013 Czym jednak by\u0142 lud rzymski? Jak go zdefiniowa\u0107 i jak wreszcie przeprowadzi\u0107 wybory? Musimy pami\u0119ta\u0107 o tym, \u017ce cesarstwo wieku III jest rozrywane przez najazdy na graniczne prowincje. Cesarz musia\u0142 b\u0142yskawicznie przerzuca\u0107 swoje armie z jednego frontu na inny, a rozmawiamy przecie\u017c o ogromnym obszarze. Ka\u017cdy legion mia\u0142 swojego dow\u00f3dc\u0119. Zdarza\u0142o si\u0119, i to nierzadko, \u017ce podlegaj\u0105cy mu legioni\u015bci dochodzili do wniosku, i\u017c maj\u0105 u boku cz\u0142owieka wybitnego, znaj\u0105cego realia \u017cycia na prowincji, a do tego walcz\u0105cego, kt\u00f3ry w ich przekonaniu m\u00f3g\u0142by by\u0107 r\u00f3wnie\u017c \u015bwietnym cesarzem. Narzucali mu wi\u0119c purpur\u0119, a gest ten cz\u0119sto by\u0142 w istocie rzeczy \u201epoca\u0142unkiem \u015bmierci\u201d. Wybierani w tym czasie w\u0142adcy nie panowali zbyt d\u0142ugo, wi\u0119kszo\u015b\u0107 z nich by\u0142a mordowana. Najkr\u00f3cej, tylko trzy dni, panowa\u0142 zgodnie z legend\u0105 cesarz Mariusz na terenie Galii, chocia\u017c nie wydaje mi si\u0119 to prawd\u0105, poniewa\u017c zachowa\u0142y si\u0119 monety z jego wizerunkiem. W tak kr\u00f3tkim czasie trudno by\u0142oby je wybi\u0107 w mennicy. Faktem s\u0105 jednak cz\u0119ste zmiany cesarzy i kr\u00f3tkie ich panowania \u2013 wyja\u015bnia historyk.<\/p>\nZjawisko to by\u0142o tak\u017ce znakiem kryzysu w\u0142adzy, niepokoj\u0105cym z perspektywy istnienia Cesarstwa. Wydaje si\u0119 wi\u0119c, \u017ce tzw. uzurpatorzy wybierani na prowincjach stanowili odpowied\u017a na niesprawnie funkcjonuj\u0105c\u0105 w\u0142adz\u0119 centraln\u0105. Z jednej strony owa decentralizacja przy tak przestrzennie rozleg\u0142ym tworze pa\u0144stwowym wydawa\u0142a si\u0119 czym\u015b nieuniknionym, z drugiej natomiast rozsadza\u0142a jego organizm. Zreszt\u0105 na obrze\u017cach imperium sytuacja by\u0142a r\u00f3wnie\u017c szczeg\u00f3lna. W tamtych rejonach zdarza\u0142o si\u0119, \u017ce tzw. barbarzy\u0144cy stawali si\u0119 legionistami, dokonywa\u0142o si\u0119 silniejsze ni\u017c w centrum przemieszanie kulturowe, to r\u00f3wnie\u017c na tych wojskach spoczywa\u0142 obowi\u0105zek obrony granic pa\u0144stwa, dlatego \u017co\u0142nierzom bli\u017cszy wydawa\u0107 si\u0119 m\u00f3g\u0142 cesarz, kt\u00f3rego znali i sami wybierali. Takimi w\u0142adcami byli np. Prokulus i Bonosus w czasach rz\u0105d\u00f3w Probusa (276\u2013282 n.e.).<\/p>\n
\u2013 Panowali zatem w tamtej epoce w\u0142adcy wybitni, kt\u00f3rzy jednak nie mieli mo\u017cliwo\u015bci pe\u0142nego wykorzystania swojego talentu, ale w\u0142adali tak\u017ce ludzie marni. Przytocz\u0119 mo\u017ce jedn\u0105 anegdot\u0119. Ot\u00f3\u017c w gronie \u00f3wczesnych imperator\u00f3w, jak uprzednio wspomnia\u0142em, notujemy Bonosusa. Zosta\u0142 on wybrany ze wzgl\u0119du na\u2026 nadzwyczajn\u0105 odporno\u015b\u0107 na dzia\u0142anie alkoholu. Dzia\u0142a\u0142 na froncie germa\u0144skim i cz\u0119sto prowadzi\u0142 pertraktacje z wrogami. Towarzysz\u0105ce tym debatom wino nie szkodzi\u0142o mu, dzi\u0119ki czemu m\u00f3g\u0142 skutecznie negocjowa\u0107 warunki z nietrze\u017awymi rozm\u00f3wcami. \u017bo\u0142nierze uczynili go wi\u0119c cesarzem \u2013 opowiada naukowiec.<\/p>\n
Ju\u017c wcze\u015bniej, zanim jeszcze rozpocz\u0105\u0142 si\u0119 kryzys wieku III, zdarzy\u0142o si\u0119, i\u017c w kr\u00f3tkim czasie panowa\u0142o wielu w\u0142adc\u00f3w. Najpierw po \u015bmierci Nerona w 68 roku n.e. nasta\u0142 tzw. rok czterech cesarzy. Zwyci\u0119zc\u0105 krwawych zmaga\u0144 zosta\u0142 Wespazjan, b\u0119d\u0105cy zreszt\u0105 jednym z najwybitniejszych w\u0142adc\u00f3w Cesarstwa, jak przyznaje historyk. Z podobnym przesileniem Rzymianie mieli r\u00f3wnie\u017c do czynienia po dramatycznej \u015bmierci Kommodusa 31 grudnia 192 roku. Ponownie wyst\u0105pi\u0142o kilku kandydat\u00f3w do w\u0142adzy. Jeden spo\u015br\u00f3d nich, Didiusz Julianus, postanowi\u0142 tytu\u0142 cesarza\u2026 wylicytowa\u0107. Nale\u017ca\u0142o przekupi\u0107 wojsko, aby zosta\u0107 imperatorem. Ostatecznie w\u0142adz\u0119 obj\u0105\u0142 Septymiusz Sewer, znakomity w\u00f3dz i organizator, kt\u00f3ry m.in. znacznie ograniczy\u0142 znaczenie senatu. Rozpocz\u0119\u0142y si\u0119 w\u00f3wczas lata panowania cz\u0142onk\u00f3w dynastii Sewer\u00f3w, a po \u015bmierci ostatniego z nich \u2013 Aleksandra \u2013 nast\u0105pi\u0142 okres kryzysu III wieku ze wspomnianymi wcze\u015bniej szczeg\u00f3lnie cz\u0119stymi zmianami w\u0142adc\u00f3w. Do\u015b\u0107 powiedzie\u0107, \u017ce w 1. po\u0142owie 238 roku by\u0142o ich a\u017c siedmiu: Maksymin Trak wraz z synem Maksymem, Gordian I, Gordian II, Balbin i Pupien oraz Gordian III.<\/p>\n
\u2013 Gdy zapoznawa\u0142em si\u0119 z kolejnymi biografiami cesarzy, odnios\u0142em wra\u017cenie, \u017ce i w tym okresie wielu z nich mog\u0142o by\u0107 wybitnymi w\u0142adcami, mieli jednak pecha, poniewa\u017c, \u017cyj\u0105c w marnych czasach, nie mieli mo\u017cliwo\u015bci rozwini\u0119cia i wykorzystania swoich umiej\u0119tno\u015bci \u2013 przyznaje naukowiec. Jednym z wybitniejszych w\u0142adc\u00f3w 2. po\u0142owy III wieku by\u0142 Aurelian (270\u2013275), mi\u0119dzy innymi tw\u00f3rca idei odbudowy pozycji cesarza w Imperium. Interesuj\u0105cych informacji dostarczaj\u0105 o tym wybite w\u00f3wczas monety. Wyst\u0119puj\u0105 na nich zaskakuj\u0105ce i zastanawiaj\u0105ce napisy: IMP DEO ET DOMINO AVRELIANO AVG oraz DEO ET DOMINO NATO AVRELIANO AVG b\u0119d\u0105ce zatem dedykacj\u0105: \u201ebogu i panu z urodzenia \u2013 Aurelianowi\u201d.<\/p>\n
\u2013 Cesarz przesta\u0142 by\u0107 zatem swojego rodzaju \u201ekoleg\u0105\u201d, najlepszym w\u015br\u00f3d rzymskich obywateli, a stawa\u0142 si\u0119 imperatorem z boskim pierwiastkiem, w\u0142adczym i coraz bardziej niedost\u0119pnym. To pierwsze oznaki nowej ery rzymskiego ustroju pa\u0144stwowego nazwanego p\u00f3\u017aniej dominatem, oznaczaj\u0105cym absolutn\u0105 w\u0142adz\u0119 cesarza i ko\u0144cz\u0105cym r\u00f3wnie\u017c okres tzw. kryzysu III wieku, o kt\u00f3rym mieli\u015bmy przyjemno\u015b\u0107 rozmawia\u0107 \u2013 podsumowuje prof. Wies\u0142aw Kaczanowicz.<\/p>\n
Na zdj\u0119ciach: monety rzymskie (fot. Sekcja Prasowa U\u015a).<\/p>\n
Ma\u0142gorzata K\u0142oskowicz<\/em><\/p>\n
\nArtyku\u0142 pt. \u201eJak zosta\u0107 cesarzem?\u201d ukaza\u0142 si\u0119 w \u201eGazecie Uniwersyteckiej U\u015a\u201d nr 6 (256) marzec 2018.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Tak zwany kryzys III wieku w dziejach Cesarstwa Rzymskiego przejawia\u0142 si\u0119 m.in. upadkiem autorytetu w\u0142adzy. Historycy szacuj\u0105, \u017ce mi\u0119dzy 235 a 284 roku n.e. mog\u0142o panowa\u0107 nawet oko\u0142o 90 cesarzy, kt\u00f3rzy najcz\u0119\u015bciej tracili \u017cycie w wyniku spisk\u00f3w b\u0105d\u017a na polu walki. Zgodnie z tradycj\u0105 najkr\u00f3cej, bo tylko trzy dni, w\u0142adz\u0119 sprawowa\u0142 Mariusz, najd\u0142u\u017cej za\u015b Galien, kt\u00f3ry zasiada\u0142 na tronie cesarskim 15 lat. Byli przyw\u00f3dcy wybitni i mierni, a po\u0142\u0105czy\u0142y ich wyj\u0105tkowo trudne czasy.<\/p>\n
[…]<\/p>\n
Read More…<\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_expiration-date-status":"","_expiration-date":0,"_expiration-date-type":"","_expiration-date-categories":[],"_expiration-date-options":[]},"categories":[24],"tags":[],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/us.edu.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/109882"}],"collection":[{"href":"https:\/\/us.edu.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/us.edu.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/us.edu.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/us.edu.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=109882"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/us.edu.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/109882\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/us.edu.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=109882"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/us.edu.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=109882"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/us.edu.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=109882"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}
![\"Prof.](\"https:\/\/us.edu.pl\/wp-content\/uploads\/imported_files\/260b926955d4770832f392f050d6d636_prof_wieslaw_kaczanowicz_fot-malgorzata_kloskowicz.jpg\")