![\"Prof.](\"https:\/\/us.edu.pl\/wp-content\/uploads\/imported_files\/d911059d57628f88d8af407ff4dcfda3_oimahmad_rahmonov_0.jpg\")
\nProf. dr hab. Oimahmad Rahmonov podczas prac terenowych w G\u00f3rach
\nFa\u0144skich w Tad\u017cykistanie
\nFot. Piotr Owczarek
\n <\/p>\n
Gleba jest podstawowym elementem \u015brodowiska przyrodniczego. To naturalne siedlisko ro\u015blin i zwierz\u0105t jest o\u015brodkiem \u017cycia i spe\u0142nia wiele istotnych funkcji w og\u00f3lnym procesie \u017cycia na Ziemi. Zrozumienie i wyja\u015bnienie z\u0142o\u017conych zjawisk le\u017c\u0105cych u podstaw powstawania gleby od wiek\u00f3w nurtowa\u0142o naukowc\u00f3w, kt\u00f3rzy badaj\u0105c ekologiczne i gleboznawcze aspekty sprz\u0119\u017cenia zwrotnego mi\u0119dzy ro\u015blinno\u015bci\u0105 i wierzchni\u0105 warstw\u0105 litosfery, staraj\u0105 si\u0119 zapobiec degradacji i dewastacji pokrywy glebowej zar\u00f3wno w wyniku dzia\u0142ania czynnik\u00f3w naturalnych, jak i antropogenicznych.<\/p>\n
\nProf. dr hab. Oimahmad Rahmonov podczas prac terenowych w G\u00f3rach
\nFa\u0144skich w Tad\u017cykistanie
\nFot. Piotr Owczarek
\n <\/p>\n
Prof. dr hab. Oimahmad Rahmonov<\/a> z Katedry Geografii Fizycznej na Wydziale Nauk o Ziemi<\/a> U\u015a od blisko trzydziestu lat bada formowanie si\u0119 i funkcjonowanie uk\u0142ad\u00f3w ekologicznych w r\u00f3\u017cnych ekosystemach, wp\u0142yw pojedynczych gatunk\u00f3w ro\u015blin w procesie pedogenezy (procesu glebotw\u00f3rczego), a tak\u017ce interakcje ro\u015blina \u2013 gleba, koncentruj\u0105c si\u0119 g\u0142\u00f3wnie na zwi\u0105zkach pomi\u0119dzy sukcesj\u0105 ro\u015blinno\u015bci a rozwojem gleby w obr\u0119bie ekosystem\u00f3w ekstremalnych, m.in. piaszczystych i wysokog\u00f3rskich w Azji \u015arodkowej.<\/p>\n Do Polski przyjecha\u0142 w ramach wymiany akademickiej w 1989 roku, by\u0142 w\u00f3wczas studentem drugiego roku Wydzia\u0142u Biologii Uniwersytetu Tad\u017cyckiego w Duszanbe. Po intensywnej, kilkumiesi\u0119cznej nauce j\u0119zyka polskiego w \u0141odzi kontynuowa\u0142 studia na Wydziale Biologii i Ochrony \u015arodowiska U\u015a. Ju\u017c w\u00f3wczas jego zainteresowania skupi\u0142y si\u0119 g\u0142\u00f3wnie na ochronie \u015brodowiska, zamierza\u0142 bowiem wiedz\u0119 t\u0119 wykorzysta\u0107 w ojczystym Tad\u017cykistanie. Materia\u0142 do pracy magisterskiej gromadzi\u0142 na obszarach odkszta\u0142conych po eksploatacji piasku, na terenie Jaworzna-Szczakowej, gdzie bada\u0142 sukcesj\u0119 drobnych ssak\u00f3w (jedn\u0105 z najwa\u017cniejszych form zmienno\u015bci biocenoz w czasie). Po uzyskaniu magisterium (Fauna drobnych ssak\u00f3w na obszarach po eksploatacji piasku na terenie Jaworzna-Szczakowej<\/em>, 1994) m\u0142ody biolog pod\u0105\u017cy\u0142 za swoim promotorem profesorem Andrzejem Czylokiem do Sosnowca, gdzie podj\u0105\u0142 prac\u0119 w Katedrze Geografii Fizycznej na Wydziale Nauk o Ziemi U\u015a, kontynuuj\u0105c badania teren\u00f3w piaszczystych. Tym razem obiektem eksploracji sta\u0142a si\u0119 Pustynia B\u0142\u0119dowska, czego efektem by\u0142a dysertacja doktorska pt. Studia nad procesem zarastania Pustyni B\u0142\u0119dowskiej<\/em>.<\/p>\n \u2013 Pisz\u0105c prac\u0119 doktorsk\u0105, jako biolog zwr\u00f3ci\u0142em uwag\u0119 przede wszystkim na funkcjonowanie i formowanie si\u0119 zbiorowisk ro\u015blinnych, co jest zwykle procesem bardzo d\u0142ugotrwa\u0142ym, ale wyst\u0119puj\u0105 w nim czynniki przyspieszaj\u0105ce rozw\u00f3j ro\u015blinno\u015bci i modyfikuj\u0105ce proces glebotw\u00f3rczy \u2013 wspomina prof. O. Rahmonov.<\/p>\n Rozwini\u0119cie tego zagadnienia sta\u0142o si\u0119 tematem habilitacji: Relacje mi\u0119dzy ro\u015blinno\u015bci\u0105 i gleb\u0105 w inicjalnej fazie sukcesji na obszarach piaszczystych<\/em>. Teren badawczy rozszerzy\u0142 si\u0119 o s\u0105siednie piaskownie i Borne Sulinowo. \u2013 Podobne obserwacje i analizy prowadzi\u0142em na terenie Tad\u017cykistanu \u2013 uzupe\u0142nia naukowiec. \u2013 Pozwoli\u0142y one na stwierdzenie, \u017ce takie same procesy zachodz\u0105 wsz\u0119dzie, jednak w r\u00f3\u017cnych przedzia\u0142ach czasowych. W klimacie umiarkowanym, czyli w Polsce, proces rozwoju stadium glonowego jest kr\u00f3tki i mo\u017cna go obserwowa\u0107 ju\u017c na przestrzeni 15 lat (formowanie si\u0119 inicjalnej pr\u00f3chnicy), w klimatach suchych i p\u00f3\u0142suchych natomiast trwa o wiele d\u0142u\u017cej i mo\u017ce utrzymywa\u0107 si\u0119 nawet kilkaset lat.<\/p>\n Naturalne zmiany sk\u0142adu gatunkowego i struktury biocenoz (sukcesja ro\u015blinno\u015bci) zachodz\u0105 jednocze\u015bnie z rozwojem gleby, pojedyncze, wkraczaj\u0105ce w obszary otwarte gatunki drzew s\u0105 natomiast spektakularnymi przyk\u0142adami umo\u017cliwiaj\u0105cymi obserwacj\u0119 procesu. Miejscem eksploracji, kopalni\u0105 wiedzy i swoistym warsztatem pracy s\u0105 okapy drzew i krzew\u00f3w, zw\u0142aszcza w inicjalnych stadiach sukcesji i rozwoju gleb.<\/p>\n Ka\u017cdy gatunek ma swoj\u0105 architektur\u0119, czyli koron\u0119, pie\u0144 itd. Korona drzewa lub krzewu tworzy okap, w kt\u00f3rego cieniu gromadzi si\u0119 materia\u0142 organiczny b\u0119d\u0105cy \u017ar\u00f3d\u0142em niezb\u0119dnych sk\u0142adnik\u00f3w pokarmowych pozwalaj\u0105cych na wkraczanie pocz\u0105tkowo gatunk\u00f3w ni\u017cszych, m.in. glon\u00f3w i porost\u00f3w, a po ich rozk\u0142adzie, w sprzyjaj\u0105cych warunkach \u2013 na rozwijanie si\u0119 innych gatunk\u00f3w o wy\u017cszych wymaganiach ekologicznych. Okap tworzy wi\u0119c swoist\u0105 nisz\u0119, a drzewo mo\u017cna nazwa\u0107 opieku\u0144czym. Badania prowadzone zar\u00f3wno w Polsce, jak i w Azji \u015arodkowej w rejonie G\u00f3r Fa\u0144skich sprawi\u0142y, \u017ce naukowiec szczeg\u00f3ln\u0105 uwag\u0119 zwr\u00f3ci\u0142 na glony inicjuj\u0105ce procesy glebowe, kt\u00f3rych obumar\u0142e plechy wraz z zatrzymanymi przez ich skorup\u0119 substancjami allochtonicznymi (substancje nap\u0142ywowe, kt\u00f3re docieraj\u0105 z innych teren\u00f3w \u2013 sp\u0142ywy powierzchniowe, opady atmosferyczne, dostawa przez organizmy \u017cywe i wiatry, dzia\u0142alno\u015b\u0107 cz\u0142owieka) wzbogacaj\u0105 gleb\u0119 w materi\u0119 organiczn\u0105, czyli \u017ar\u00f3d\u0142o pr\u00f3chnicy.<\/p>\n Udzia\u0142 glon\u00f3w w formowaniu si\u0119 gleb prymitywnych, szczeg\u00f3lnie na terenach piaszczystych, sta\u0142 si\u0119 tematem wnikliwych bada\u0144, obserwacji i analiz profesora O. Rahmonova.<\/p>\n Wielu cennych informacji dostarczy\u0142y badania prowadzone na Pustyni B\u0142\u0119dowskiej, gdzie przez wiele lat widoczne go\u0142ym okiem szare i czarne plamy na piasku uznawane by\u0142y za skutki zanieczyszczenia py\u0142ami przemys\u0142owymi pochodz\u0105cymi z funkcjonuj\u0105cych na terenie Zag\u0142\u0119bia zak\u0142ad\u00f3w. Wczesn\u0105 wiosn\u0105 okaza\u0142o si\u0119 jednak, \u017ce szare i czarne po\u0142acie przybra\u0142y kolor zielony. Nie by\u0142o ju\u017c w\u0105tpliwo\u015bci \u2013 to nie jest osad zanieczyszcze\u0144, ale glony. Ich masowe pojawienie si\u0119 na nagim piasku spowodowa\u0142o nie tylko jego utrwalanie, ale tak\u017ce sta\u0142o si\u0119 \u017ar\u00f3d\u0142em materii organicznej, a nast\u0119pnie poziomu pr\u00f3chnicznego.<\/p>\n \u2013 Wed\u0142ug r\u00f3\u017cnych teorii gleboznawczych \u2013 t\u0142umaczy biolog \u2013 procesy glebotw\u00f3rcze s\u0105 bardzo d\u0142ugotrwa\u0142e. Okazuje si\u0119 jednak, \u017ce proces ten mo\u017ce przebiega\u0107 znacznie dynamiczniej dzi\u0119ki glonom, kt\u00f3re bardzo szybko utrwalaj\u0105 piasek i po obumarciu rozk\u0142adaj\u0105 si\u0119, tworz\u0105c znakomite pod\u0142o\u017ce do wkraczania i rozwoju kolejnych gatunk\u00f3w. Dzi\u0119ki zjawisku anemochorii (rozsiewania przez wiatr) pojawiaj\u0105 si\u0119 gatunki zarodnikowe. Jednym z pierwszych gatunk\u00f3w, cz\u0119sto dominuj\u0105cym, jest mech p\u0142onnik w\u0142osisty (Polytrichum piliferum<\/em>), towarzysz\u0105 mu bakterie, grzyby, porosty i w\u0105trobowce, tworz\u0105c wyspecjalizowane zbiorowisko zwane biologiczn\u0105 skorup\u0105 glebow\u0105. Odgrywa ona kluczow\u0105 rol\u0119 w procesie formowania si\u0119 ekosystem\u00f3w na obszarach suchych i p\u00f3\u0142suchych, inicjuje formowanie si\u0119 gleb i dalszy ich rozw\u00f3j.<\/p>\n Siedlisko i rola glon\u00f3w zosta\u0142y wielokrotnie opisane w czasopismach naukowych. W jednej z prac (napisanej wsp\u00f3lnie z dr Jolant\u0105 Caba\u0142\u0105 z Polskiej Akademii Nauk) zawarty zosta\u0142 pierwszy opis odkrytych przez autor\u00f3w kilku nowych dla Polski gatunk\u00f3w glon\u00f3w z uwzgl\u0119dnieniem ich roli w poszczeg\u00f3lnych stadiach sukcesji.<\/p>\n Po\u0142\u0105czenie wiedzy biologa i gleboznawcy okaza\u0142o si\u0119 wr\u0119cz niezb\u0119dne. Zdaniem naukowca badania nad sukcesj\u0105 ro\u015blinno\u015bci i formowaniem si\u0119 struktury pionowej i poziomej warstw ro\u015blinnych bez analizy glebowej jest niewystarczaj\u0105ce. Dlatego zintegrowanie do\u015bwiadcze\u0144 zdobytych zar\u00f3wno na Wydziale Biologii i Ochrony \u015arodowiska, jak i na Wydziale Nauk o Ziemi pozwala na dog\u0142\u0119bne i szczeg\u00f3\u0142owe badania, wnikliw\u0105 analiz\u0119 oraz wyci\u0105ganie wniosk\u00f3w, kt\u00f3re s\u0142u\u017c\u0105 zar\u00f3wno nauce, jak i praktycznemu zastosowaniu.<\/p>\n Zgodnie z obowi\u0105zuj\u0105cym w Polsce prawem ka\u017cda firma, kt\u00f3ra zako\u0144czy eksploatacj\u0119 na danym terenie, jest zobowi\u0105zana do rekultywacji opuszczanych grunt\u00f3w. Najprostsz\u0105 i najcz\u0119\u015bciej stosowan\u0105 metod\u0105 jest nasadzenie r\u00f3\u017cnych gatunk\u00f3w, czasem przypadkowych (nie wy\u0142\u0105czaj\u0105c obcych). Dla wielu przedsi\u0119biorc\u00f3w jest to zadanie nie tylko skomplikowane, ale i kosztowne. Tymczasem efektem takiego zalesiania jest niejednokrotnie tworzenie plantacji z r\u00f3\u017cnych gatunk\u00f3w drzew, kt\u00f3re nie maj\u0105 nic wsp\u00f3lnego z uk\u0142adem naturalnym. Wszystkie procesy ekologiczne s\u0105 zahamowane i charakteryzuj\u0105 si\u0119 ub\u00f3stwem florystycznym i faunistycznym. G\u00f3rny \u015al\u0105sk jest pod tym wzgl\u0119dem miejscem szczeg\u00f3lnym. Badania prof. O. Rahmonova udowadniaj\u0105, \u017ce w wielu przypadkach znacznie skuteczniej by\u0142oby nic nie robi\u0107 i pozostawi\u0107 te tereny bez \u017cadnej ingerencji. Jak bowiem m\u00f3wi gleboznawca, przyroda jest m\u0105dra i sama sobie poradzi. Bez zak\u0142\u00f3cania jej funkcjonowania zar\u00f3wno procesy sukcesji ro\u015blinno\u015bci, jak i rozw\u00f3j gleby zachodzi\u0142yby w\u0142a\u015bciwie, a koszt\u00f3w finansowych mo\u017cna by unikn\u0105\u0107. Opuszczone grunty powinny pokry\u0107 si\u0119 glonami, inicjuj\u0105c w ten spos\u00f3b stadium, kt\u00f3rego efektem by\u0142oby w stosunkowo kr\u00f3tkim czasie (oko\u0142o 20 lat) przywr\u00f3cenie pod\u0142o\u017ca najbardziej zbli\u017conego do pierwotnego. Egzemplifikacj\u0105 tej tezy jest teren po piaskowni w okolicach Biskupiego Boru za Bukownem, gdzie nie przeprowadzono rekultywacji, nie nasadzono obcych gatunk\u00f3w drzew i krzew\u00f3w, a na miejscu eksploatacji wyr\u00f3s\u0142 naturalny, pi\u0119kny b\u00f3r z w\u0142a\u015bciwym sk\u0142adem gatunkowym.<\/p>\n W latach 70. ubieg\u0142ego wieku wzd\u0142u\u017c brzeg\u00f3w Amu-darii po raz pierwszy wprowadzono na rozleg\u0142ych powierzchniach wierzb\u0119 ostrolistn\u0105 (Salix acutifolia<\/em>), kt\u00f3ra wykazuje znacznie wi\u0119ksz\u0105 zdolno\u015b\u0107 utrwalania piask\u00f3w lotnych ni\u017c sosna. Sprawdzi\u0142a si\u0119 ona tak\u017ce na Pustyni B\u0142\u0119dowskiej i w Bornym Sulinowie (cz\u0119\u015bciowo). Efekty swoich bada\u0144 prof. O. Rahmonov prezentowa\u0142 na wielu mi\u0119dzynarodowych konferencjach naukowych, m.in. na S\u0142owacji i w Niemczech, wzbudzaj\u0105c du\u017ce zainteresowanie. Temat formowania si\u0119 gleby na obszarach ekstremalnie odkszta\u0142conych z zastosowaniem wierzby ostrolistnej szczeg\u00f3lnie zg\u0142\u0119biaj\u0105 Chi\u0144czycy.<\/p>\n Nie jest to walka wypowiedziana so\u015bnie. \u2013 Wierzba ostrolistna pod swoimi okapami tak\u017ce \u201euprawia\u201d sosn\u0119, jednak ten spos\u00f3b jej wkraczania jest naturalny. G\u0119ste nasadzenie sosny hamuje natomiast naturalny proces sukcesji i formowania si\u0119 gleby. Po 20\u201325 latach b\u0119dziemy mie\u0107 wprawdzie zielon\u0105, sosnow\u0105 plantacj\u0119, ale pod okapem drzew nie b\u0119dzie \u017cadnego runa, odpowiedniej flory bakteryjno-grzybowej. Poza zielon\u0105 powierzchni\u0105 nic tam nie b\u0119dzie. Tak wi\u0119c, zak\u0142adaj\u0105c, \u017ce tereny odkszta\u0142cone s\u0105 ma\u0142opowierzchniowe, powinni\u015bmy pozwoli\u0107 im na regeneracj\u0119 w spos\u00f3b naturalny. Przyroda potrafi dba\u0107 o siebie \u2013 konkluduje biolog.<\/p>\n Plany naukowe prof. O. Rahmonova s\u0105 rozleg\u0142e, dotycz\u0105 przede wszystkim kontynuacji bada\u0144 nad rozwojem gleby i relacji mi\u0119dzy gleb\u0105 a pokryw\u0105 ro\u015blinno\u015bci na terenach wysokog\u00f3rskich, szczeg\u00f3lnie w G\u00f3rach Fa\u0144skich w Tad\u017cykistanie. W centrum zainteresowania naukowca pozostaje ponadto badanie procesu formowania si\u0119 gleb i zmienno\u015bci ich w\u0142a\u015bciwo\u015bci fizykochemicznych na terenach park\u00f3w miejskich w Polsce. Profesora szczeg\u00f3lnie interesuje analiza transformacji sk\u0142adu chemicznego gleby na poziomie molekularnym na obszarach piaszczystych, w stadium od inicjalnego do terminalnego. Niezwykle interesuj\u0105co zapowiadaj\u0105 si\u0119 zaplanowane badania wp\u0142ywu gatunk\u00f3w obcych na formowanie i kszta\u0142towanie si\u0119 w\u0142a\u015bciwo\u015bci chemicznych gleby. Inspiracj\u0105 tych bada\u0144 s\u0105 zmiany zachodz\u0105ce w \u015brodowisku na skutek wykorzystywania w nasadzeniach d\u0119bu czerwonego i czeremchy ameryka\u0144skiej, gatunk\u00f3w odpornych na zanieczyszczenia, sprowadzonych przed laty na G\u00f3rny \u015al\u0105sk z Ameryki P\u00f3\u0142nocnej. Wprawdzie zdobi\u0105 one parki i wype\u0142niaj\u0105 lasy, ale niestety zaburzaj\u0105 rodzimy ekosystem i wypieraj\u0105 rodzime gatunki, doprowadzaj\u0105c do obni\u017cenia bior\u00f3\u017cnorodno\u015bci.<\/p>\n Maria Sztuka<\/em><\/p>\n Artyku\u0142 pt. \u201eW cieniu okapu\u201d ukaza\u0142 si\u0119 w \u201eGazecie Uniwersyteckiej U\u015a\u201d nr 6 (256) marzec 2018.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Gleba jest podstawowym elementem \u015brodowiska przyrodniczego. To naturalne siedlisko ro\u015blin i zwierz\u0105t jest o\u015brodkiem \u017cycia i spe\u0142nia wiele istotnych funkcji w og\u00f3lnym procesie \u017cycia na Ziemi. Zrozumienie i wyja\u015bnienie z\u0142o\u017conych zjawisk le\u017c\u0105cych u podstaw powstawania gleby od wiek\u00f3w nurtowa\u0142o naukowc\u00f3w, kt\u00f3rzy badaj\u0105c ekologiczne i gleboznawcze aspekty sprz\u0119\u017cenia zwrotnego mi\u0119dzy ro\u015blinno\u015bci\u0105 i wierzchni\u0105 warstw\u0105 litosfery, staraj\u0105 si\u0119 zapobiec degradacji i dewastacji pokrywy glebowej zar\u00f3wno w wyniku dzia\u0142ania czynnik\u00f3w naturalnych, jak i antropogenicznych.<\/p>\n […]<\/p>\n
\n