{"id":109939,"date":"2018-03-09T15:34:57","date_gmt":"2018-03-09T14:34:57","guid":{"rendered":"https:\/\/us.edu.pl\/badania-nad-slaska-kinematografia\/"},"modified":"2019-11-05T11:17:56","modified_gmt":"2019-11-05T10:17:56","slug":"badania-nad-slaska-kinematografia","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/us.edu.pl\/en\/badania-nad-slaska-kinematografia\/","title":{"rendered":"Badania nad \u015bl\u0105sk\u0105 kinematografi\u0105"},"content":{"rendered":"

Filmy o tematyce \u015bl\u0105skiej zwykle kojarz\u0105 si\u0119 z Kazimierzem Kutzem. Nic w tym dziwnego, poniewa\u017c to za spraw\u0105 takich dzie\u0142, jak S\u00f3l ziemi czarnej<\/em> (1963), Per\u0142a w koronie<\/em> (1971), Paciorki jednego r\u00f3\u017ca\u0144ca<\/em> (1979) temat \u015al\u0105ska przebi\u0142 si\u0119 do polskiego kina, wprowadzaj\u0105c do niego obrazy regionu i ma\u0142ej ojczyzny. \u015al\u0105ski tryptyk mia\u0142 ogromne znaczenie w kszta\u0142towaniu si\u0119 g\u00f3rno\u015bl\u0105skiego imaginarium.<\/p>\n

Mo\u017cna je rozumie\u0107 jako okre\u015blony repertuar ikonograficzny, zbi\u00f3r charakterystycznych wyobra\u017ce\u0144 o filmowej proweniencji, kt\u00f3rego wsp\u00f3lnym i zasadniczym elementem jest regionalny krajobraz. Jakkolwiek literatura dotycz\u0105ca filmowych reprezentacji \u015al\u0105ska jest ca\u0142kiem okaza\u0142a i dotychczas ukaza\u0142o si\u0119 wiele opracowa\u0144 zar\u00f3wno naukowych, jak i popularnych na ten temat, problematyka filmowego \u015al\u0105ska wci\u0105\u017c nurtuje badaczy. Jak si\u0119 okazuje, daje te\u017c nowe mo\u017cliwo\u015bci eksploracji, zw\u0142aszcza \u017ce wci\u0105\u017c powstaj\u0105 kolejne filmy ze \u015al\u0105skiem w tle, a dawny region w\u0119gla i stali ci\u0105gle fascynuje tw\u00f3rc\u00f3w.<\/p>\n

Przed kilkoma miesi\u0105cami ukaza\u0142a si\u0119 monografia pt. Topografie i krajobrazy. Filmowy \u015al\u0105sk<\/em> autorstwa dr Ilony Copik<\/a>. Obszerna publikacja jest rezultatem wieloletnich i wielokierunkowych bada\u0144.<\/p>\n

\n

\n\"Dr
\nDr Ilona Copik, adiunkt w Zak\u0142adzie Komunikacji Kulturowej w Instytucie Nauk o Kulturze
\ni Studi\u00f3w Interdyscyplinarnych U\u015a
\nFot. \u201eGazeta Uniwersytecka U\u015a\u201d
\n <\/p>\n

\u2013 Punktem wyj\u015bcia moich bada\u0144 nad kinematografi\u0105 powstaj\u0105c\u0105 na \u015al\u0105sku by\u0142o przyj\u0119cie zasad \u201egeografii filmowej\u201d i zaaplikowanie do analizy filmu kategorii, takich jak krajobraz, topografie czy mapowanie. Zastosowanie klucza geograficznego uzasadnia w tym przypadku fakt, \u017ce analizowane dzie\u0142a \u0142\u0105czy nie tyle sama obecno\u015b\u0107 tematyki regionalnej na ekranie, ile z\u0142o\u017cone relacje pomi\u0119dzy filmem i realnym miejscem. Mo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ce \u015bl\u0105skie filmy nie tylko odzwierciedlaj\u0105 wizerunek \u015al\u0105ska, one \u201edziej\u0105 si\u0119\u201d w przestrzeni regionu, wsp\u00f3\u0142tworz\u0105c j\u0105. Za\u0142o\u017ceniem badawczym jest zatem teza, \u017ce w okre\u015blonych warunkach film mo\u017ce by\u0107 zdarzeniem geograficzno- kulturowym, form\u0105 zlokalizowanej tw\u00f3rczo\u015bci, kt\u00f3ra daje mo\u017cliwo\u015bci reprezentowania miejsca, a r\u00f3wnocze\u015bnie uczestniczenia w jego konstruowaniu. W dziele filmowym z jednej strony krzy\u017cuj\u0105 si\u0119 r\u00f3\u017cne sensy i dyskursy danej kultury, z drugiej strony \u2013 film jest wsp\u00f3\u0142uczestnikiem proces\u00f3w kulturowych, partycypuje w mediatyzowanej produkcji kultury i to\u017csamo\u015bci \u2013 wyja\u015bnia dr Ilona Copik.<\/p>\n

Przedmiotem szczeg\u00f3\u0142owych bada\u0144 sta\u0142o si\u0119 ponad dwie\u015bcie film\u00f3w topograficznych, to znaczy takich, w kt\u00f3rych uwiecznione miejsca nie stanowi\u0105 jedynie t\u0142a, scenerii zdarze\u0144, nie s\u0105 wy\u0142\u0105cznie lokacjami, lecz wynikiem \u015bwiadomych dzia\u0142a\u0144 tw\u00f3rc\u00f3w kreuj\u0105cych okre\u015blon\u0105 wizj\u0119 przestrzeni i jej symbolicznej nadbudowy: historii, tradycji, kultury. Na materia\u0142 badawczy z\u0142o\u017cy\u0142y si\u0119 zar\u00f3wno filmy fabularne, jak i dokumentalne, produkcje telewizyjne i niezale\u017cne, a nawet kr\u00f3tkie formy amatorskie kr\u0105\u017c\u0105ce w internecie. Wybrane obrazy filmowe to zaledwie reprezentatywna cz\u0119\u015b\u0107, najbardziej wymowne przyk\u0142ady \u015bl\u0105skiej geografii filmowej. Pochodz\u0105 one g\u0142\u00f3wnie z zasob\u00f3w Instytucji Filmowej Silesia- -Film, niekt\u00f3re z nich zosta\u0142y wydobyte z archiw\u00f3w filmowc\u00f3w amator\u00f3w, dzia\u0142aj\u0105cych niegdy\u015b niemal przy ka\u017cdej \u015bl\u0105skiej kopalni i fabryce.<\/p>\n

Autorka stawia i udowadnia w ksi\u0105\u017cce tez\u0119 o istnieniu fenomenu filmowego \u015al\u0105ska.<\/p>\n

\u2013 Przes\u0142ank\u0105 do podj\u0119cia bada\u0144 by\u0142o wyodr\u0119bnienie przez znanego filmoznawc\u0119 Jana F. Lewandowskiego nurtu film\u00f3w \u015bl\u0105skich, kt\u00f3re okre\u015bli\u0142 on jako \u201ekino \u015bl\u0105skie\u201d. Za\u0142o\u017cy\u0142am, \u017ce jest to zjawisko kulturowe odnosz\u0105ce si\u0119 przede wszystkim do wsp\u00f3\u0142czesno\u015bci, za zasadnicze zadanie uznaj\u0105c poszukiwanie odpowiedzi na pytania: jaki jest dzisiejszy filmowy wizerunek \u015al\u0105ska, w jakim stopniu reprezentacje filmowe oddaj\u0105 do\u015bwiadczeniowy wymiar przestrzeni i jak praktyki filmowe wsp\u00f3\u0142uczestnicz\u0105 w jej formowaniu. Poniewa\u017c jednak niemo\u017cliwe okaza\u0142o si\u0119 zrozumienie tera\u017aniejszo\u015bci bez znajomo\u015bci historii, tak\u017ce wskutek intertekstualno\u015bci film\u00f3w, kt\u00f3rych tw\u00f3rcy nader cz\u0119sto odwo\u0142uj\u0105 si\u0119 do tradycji filmowej, nieodzowne okaza\u0142o si\u0119 podj\u0119cie wypraw w bli\u017csz\u0105 i dalsz\u0105 przesz\u0142o\u015b\u0107. W ich trakcie wielokrotnie przekona\u0142am si\u0119, \u017ce krajobraz \u015bl\u0105ski odgrywa w filmach rol\u0119 znacznie wa\u017cniejsz\u0105, ani\u017celi pozornie mo\u017cna by s\u0105dzi\u0107. Odkry\u0107 w nim mo\u017cna \u015blady lokalnej tradycji filmowej, co\u015b, co mo\u017cna okre\u015bli\u0107 jako specyficzn\u0105 \u015bl\u0105sk\u0105 kultur\u0119 widzenia, a zarazem \u015bwiadectwo r\u00f3\u017cnych ideologicznie podbarwionych wizji \u2013 \u015al\u0105ska egzotyczno-przemys\u0142owego, proletariackiego, odzyskanego, prospektywnego etc. \u2013 t\u0142umaczy autorka.<\/p>\n

\u015al\u0105skie filmy s\u0105 w monografii rozpatrywane w kontek\u015bcie r\u00f3\u017cnych kryteri\u00f3w klasyfikacyjnych stosowanych przez zachodnich filmoznawc\u00f3w. Obok kina globalnego i narodowego dostrzegaj\u0105 oni mo\u017cliwo\u015bci innych typologii (np. kino feministyczne, diasporyczne, regionalne), co najlepiej mo\u017ce wyra\u017ca koncept small cinemas<\/em>. W nim te\u017c najwyra\u017aniej uwidacznia si\u0119 skala napi\u0119\u0107 na linii lokalne\/globalne. Powracaj\u0105ce do problem\u00f3w lokalizacji, geografii i miejsca kino, kt\u00f3re uczestniczy jednocze\u015bnie w globalnym przep\u0142ywie towar\u00f3w i nowomedialnej cyrkulacji obraz\u00f3w, mo\u017cna uzna\u0107 za przejaw jednego z wielu paradoks\u00f3w wsp\u00f3\u0142czesno\u015bci. Ale to w\u0142a\u015bnie przestrzenne my\u015blenie o filmie \u2013 jak wyja\u015bnia kulturoznawczyni \u2013 jest podstaw\u0105 wysuwania sugestii, a\u017ceby w badaniach filmowych pos\u0142ugiwa\u0107 si\u0119 metodami kartograficznymi. Te za\u015b pozwalaj\u0105 odkrywa\u0107 r\u00f3\u017cne pozycje wypowiedzeniowe w filmie, r\u00f3\u017cne punkty widzenia, daj\u0105c tak\u017ce, w dalszym planie, sposobno\u015b\u0107 wnikania w g\u0142\u0105b nieznanych sobie warunk\u00f3w i sytuowania si\u0119 wewn\u0105trz \u015brodowiska \u201eInnego\u201d. Filmowe \u201emapy\u201d zawarte w dzie\u0142ach filmowych i odkrywane w procesach odbioru mog\u0105 ujawnia\u0107 najistotniejsze tre\u015bci kulturowe, takie jak sens lokalno\u015bci, trwa\u0142o\u015b\u0107 wzor\u00f3w kulturowych, kondycj\u0119 to\u017csamo\u015bci.<\/p>\n

Monografia Filmowy \u015al\u0105sk <\/em>stanowi zaproszenie do konstruktywnego dyskursu, wychodz\u0105c z za\u0142o\u017cenia, \u017ce kinematografia \u015bl\u0105ska jest r\u00f3wnie bogata, co z\u0142o\u017cona, a jej wyznaczniki lokalne poszerzaj\u0105 tradycj\u0119 kinematografii narodowej.<\/p>\n

\u2013 Filmowy \u015al\u0105sk najlepiej chyba okre\u015bla poj\u0119cie mozaika<\/em>. \u015al\u0105sk jest bowiem regionem wielokulturowym, jego dziedzictwo to pami\u0119\u0107 autochton\u00f3w, wyp\u0119dzonych, emigrant\u00f3w, \u015bl\u0105skich Polak\u00f3w, \u015bl\u0105skich \u015al\u0105zak\u00f3w, kt\u00f3rym to podzia\u0142om odpowiadaj\u0105 r\u00f3\u017cne to\u017csamo\u015bci (polsko-\u015bl\u0105ska, \u015bl\u0105ska, polska, zag\u0142\u0119biowska, wschodnia). Mozaika owa jest zreszt\u0105 efektem wsp\u00f3\u0142czesnych proces\u00f3w przekszta\u0142ce\u0144 cywilizacyjnych. Polifoniczno\u015b\u0107 \u015bl\u0105skich narracji to\u017csamo\u015bciowych mo\u017cna odnale\u017a\u0107 w filmach dokumentalnych: Tu Stalinogr\u00f3d<\/em> M. Muzyczuka (2013), Oberschlesien \u2013 tu, gdzie si\u0119 spotkali\u015bmy<\/em> M. Majerskiego (2013), Autonomi\u015bci <\/em>D. Pryndy (2015). Kino fabularne natomiast dotychczas nie zmierzy\u0142o si\u0119 z tymi tematami, wci\u0105\u017c brakuje film\u00f3w dotycz\u0105cych m.in. zawi\u0142o\u015bci historycznych, skomplikowanego bytu pogranicznego, spl\u0105tania \u015bl\u0105skich los\u00f3w. Za nieobecne mo\u017cna uzna\u0107 w\u0105tki odp\u0142ywu rodzimej ludno\u015bci na Zach\u00f3d czy konsekwencji nowych podzia\u0142\u00f3w ekonomicznych w warunkach transformacji ustrojowej. Zwiastunem prze\u0142amania milczenia tw\u00f3rc\u00f3w film\u00f3w fabularnych mo\u017ce by\u0107 \u2013 zdaniem dr I. Copik \u2013 ostatni film Micha\u0142a Rosy Szcz\u0119\u015bcie \u015bwiata<\/em> (2016).<\/p>\n

Filmowe topografie s\u0105 \u015bwiadectwem istnienia r\u00f3\u017cnych wizji \u015bl\u0105skiego krajobrazu, a co za tym idzie r\u00f3\u017cnych wyobra\u017ce\u0144 lokalno\u015bci.<\/p>\n

\u2013 Obrazy regionu tworzone s\u0105 zawsze z jakiego\u015b punktu widzenia. Z jednej strony mamy do czynienia z wizjami ideologicznymi tworzonymi zazwyczaj w odniesieniu do wybranych element\u00f3w krajobrazu, z kt\u00f3rych tworzy si\u0119 no\u015bne metafory. Wida\u0107 to doskonale w filmach tu\u017cpowojennych, powsta\u0142ych na zam\u00f3wienie \u00f3wczesnych w\u0142adz (np. wizja tzw. ziem odzyskanych w reporta\u017cu propagandowym Odr\u0105 do Ba\u0142tyku<\/em> S. Urbanowicza z 1946 roku). Z drugiej strony wyr\u00f3\u017cni\u0107 mo\u017cna strategi\u0119 topofilii (mi\u0142o\u015b\u0107 do miejsca) stosowan\u0105 zazwyczaj przez mieszka\u0144c\u00f3w emocjonalnie zwi\u0105zanych z miejscem. Jej najlepszym przyk\u0142adem pozostaj\u0105 Paciorki jednego r\u00f3\u017ca\u0144ca<\/em> K. Kutza (1979), a wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie kontynuuj\u0105 j\u0105 zw\u0142aszcza rodzimi tw\u00f3rcy niezale\u017cni \u2013 stwierdza filmoznawczyni.<\/p>\n

Filmy pokazuj\u0105ce rozsypuj\u0105cy si\u0119 pejza\u017c postindustrialny, pocz\u0105wszy od historii Karola Habryki, sta\u0142y si\u0119 medium pami\u0119ci zbiorowej, w kt\u00f3rym zawiera si\u0119 nostalgiczna wiara, \u017ce kino mo\u017ce zatrzyma\u0107 czas. Na zupe\u0142nie inny skutek transformacji wskazuje budz\u0105cy wiele kontrowersji film Ewa <\/em>Adama Sikory i Ingmara Villqista (2010) wpisuj\u0105cy si\u0119 w kontrast pomi\u0119dzy dawnym (industrialnym) i wsp\u00f3\u0142czesnym (postindustrialnym) wizerunkiem miejsca, wychwytuj\u0105c jako kluczowy dla charakterystyki regionu moment liminalny procesu przeobra\u017ce\u0144 i na nim buduj\u0105c lokalny klimat. Skutki kl\u0119ski ekonomicznej, zaprzepaszczenie tradycji odnajdujemy w Drzazgach<\/em> Macieja Pieprzycy (2008). Przej\u015bcie ze spo\u0142ecze\u0144stwa industrialnego do postindustrialnego nie mog\u0142o oby\u0107 si\u0119 bez turbulencji. Jednym ze skutk\u00f3w transformacji ekonomiczno-ustrojowej jest powstanie \u2013 jak okre\u015blaj\u0105 to socjologowie \u2013 grupy ludzi zb\u0119dnych. Kinematografia nie pozosta\u0142a oboj\u0119tna wobec tych zmian, \u015bwiadcz\u0105 o tym chocia\u017cby takie dokumenty, jak Bo\u017ce Cia\u0142o<\/em> Adama Sikory (2005) czy Kiedy\u015b b\u0119dziemy szcz\u0119\u015bliwi<\/em> Paw\u0142a Wysocza\u0144skiego (2011). Filmy \u015bl\u0105skie z ostatniego \u0107wier\u0107wiecza prze\u0142amuj\u0105 utrwalone stereotypy, tworz\u0105c jednak nowe konwencjonalne wizerunki \u2013 \u015bl\u0105skiej biedy i ub\u00f3stwa jako skutku dynamiki zmian.<\/p>\n

Niedo\u015bcignionym przyk\u0142adem \u0142\u0105czenia problematyki lokalnej z przes\u0142aniem uniwersalnym, a zarazem jedynym w swoim rodzaju przyk\u0142adem \u015bl\u0105skiego metafilmu pozostaje Angelus <\/em>Lecha Majewskiego (2000), obraz \u015bl\u0105skiego mitu i jego transformacji.<\/p>\n

\u2013 Reprezentacja miejsca pozostaje jedn\u0105 z wa\u017cniejszych misji wsp\u00f3\u0142czesnego filmu \u015bl\u0105skiego, kt\u00f3ry w ten spos\u00f3b m\u00f3g\u0142by zaistnie\u0107 jako medium pami\u0119ci kulturowej o funkcji ocalaj\u0105cej motywy przewodnie lokalnej historii i to\u017csamo\u015bci. Na razie symbolami nowego kina \u015bl\u0105skiego s\u0105 pustka i brak perspektyw na przysz\u0142o\u015b\u0107. Scenariusze, kt\u00f3re nawi\u0105zuj\u0105 do tradycji, do\u015b\u0107 cz\u0119sto popadaj\u0105 w stereotyp, korzystaj\u0105c najcz\u0119\u015bciej z krajobrazu Nikiszowca \u2013 miejsca magicznego, kt\u00f3re jednak \u2013 jak to pokaza\u0142 Pieprzyca w telewizyjnej Barb\u00f3rce <\/em>(2005) \u2013 zaczyna coraz bardziej przypomina\u0107 symulakrum, staj\u0105c si\u0119 obrazem odrealnionym i pozbawionym znaczenia \u2013 podsumowuje dr Ilona Copik. Przyk\u0142ad Nikiszowca powtarza zreszt\u0105 procesy komodyfikacji miejsc postindustrialnych, kt\u00f3re w warunkach zmiany spo\u0142ecznej trac\u0105 swoje funkcje, przystosowuj\u0105c si\u0119 do reali\u00f3w masowej konsumpcji. W tym sensie do\u015bwiadczenia \u015bl\u0105skie przek\u0142adaj\u0105 si\u0119 na do\u015bwiadczenia przekraczaj\u0105ce granice, obecne wsz\u0119dzie tam, gdzie transformacja wymusza poszukiwanie nowej to\u017csamo\u015bci.<\/p>\n

Dr Ilona Copik kontynuuje badania nad filmowym \u015al\u0105skiem. Jej monografia w pewnym sensie pozostaje opracowaniem kina, kt\u00f3rego (jeszcze) nie ma, kt\u00f3re czeka na swoje realizacje.<\/p>\n

Maria Sztuka<\/em><\/p>\n

\n

Artyku\u0142 pt. \u201e\u015al\u0105skie imaginarium filmowe\u201d ukaza\u0142 si\u0119 w \u201eGazecie Uniwersyteckiej U\u015a\u201d nr 5 (255) luty 2018.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Filmy o tematyce \u015bl\u0105skiej zwykle kojarz\u0105 si\u0119 z Kazimierzem Kutzem. Nic w tym dziwnego, poniewa\u017c to za spraw\u0105 takich dzie\u0142, jak S\u00f3l ziemi czarnej<\/em> (1963), Per\u0142a w koronie<\/em> (1971), Paciorki jednego r\u00f3\u017ca\u0144ca<\/em> (1979) temat \u015al\u0105ska przebi\u0142 si\u0119 do polskiego kina, wprowadzaj\u0105c do niego obrazy regionu i ma\u0142ej ojczyzny. \u015al\u0105ski tryptyk mia\u0142 ogromne znaczenie w kszta\u0142towaniu si\u0119 g\u00f3rno\u015bl\u0105skiego imaginarium.<\/p>\n

[…]<\/p>\n

Read More…<\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_expiration-date-status":"","_expiration-date":0,"_expiration-date-type":"","_expiration-date-categories":[],"_expiration-date-options":[]},"categories":[24],"tags":[],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/us.edu.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/109939"}],"collection":[{"href":"https:\/\/us.edu.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/us.edu.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/us.edu.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/us.edu.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=109939"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/us.edu.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/109939\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/us.edu.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=109939"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/us.edu.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=109939"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/us.edu.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=109939"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}