\n <\/p>\n
![\"Na](\"https:\/\/us.edu.pl\/wp-content\/uploads\/imported_files\/6cde3d9f08c8a1101e45fd487cde70a0_michal_tomasz_gronowski.jpg\")
\nBr. dr hab. Micha\u0142 Tomasz Gronowski OSB z Zak\u0142adu Historii \u015aredniowiecznej i Nauk Pomocniczych Historii na Wydziale Nauk Spo\u0142ecznych
\nFot. \u201eGazeta Uniwersytecka U\u015a\u201d<\/p>\n
O historii opactwa w Ty\u0144cu wie niemal wszystko, nie dziwi wi\u0119c fakt, \u017ce to w\u0142a\u015bnie bratu Micha\u0142owi powierzono piecz\u0119 nad przyklasztornym muzeum, a kolejnym niezwyk\u0142ym wyzwaniem sta\u0142o si\u0119 Wydawnictwo Benedyktyn\u00f3w Tyniec (powo\u0142ane w 1991 roku), kt\u00f3rego jest redaktorem naczelnym.<\/p>\n
Od dziesi\u0105tk\u00f3w lat badacze dyskutuj\u0105 nad kszta\u0142tem monografii benedyktyn\u00f3w. \u2013 W przeciwie\u0144stwie do dominikan\u00f3w czy franciszkan\u00f3w, kt\u00f3rzy tworz\u0105 scentralizowan\u0105 struktur\u0119 z czytelnym podzia\u0142em na prowincje czy poszczeg\u00f3lne regiony i klasztory, benedyktyni nie tworz\u0105 typowego zakonu, mimo \u017ce od ko\u0144ca XIX wieku istniej\u0105 lu\u017ane struktury zwane kongregacjami, de facto<\/em> ka\u017cdy klasztor zachowuje swoj\u0105 w\u0142asn\u0105 autonomi\u0119 i zwyczaje. Na przestrzeni wiek\u00f3w ta indywidualno\u015b\u0107 by\u0142a jeszcze bardziej zr\u00f3\u017cnicowana, w zwi\u0105zku z tym trudno powiedzie\u0107, czy wykonalne jest napisanie historii zakonu benedyktyn\u00f3w \u2013 twierdzi dr hab. Micha\u0142 T. Gronowski.<\/p>\n Do czas\u00f3w rozbioru Polski w granicach dawnej Rzeczypospolitej by\u0142o \u0142\u0105cznie 9 opactw, 6 w Koronie, 3 na trenie Wielkiego Ksi\u0119stwa Litewskiego. Wszystkie zosta\u0142y zamkni\u0119te przez w\u0142adze zaborcze. Spu\u015bcizna klasztor\u00f3w uleg\u0142a zniszczeniu b\u0105d\u017a rozproszeniu. 8 wrze\u015bnia 1816 roku moc\u0105 dekretu cesarza austriackiego Franciszka I uleg\u0142o kasacji tak\u017ce opactwo tynieckie. Znaczna cz\u0119\u015b\u0107 jego archiwum (\u0142\u0105cznie z bibliotek\u0105) zosta\u0142a wywieziona do Lwowa i z\u0142o\u017cona w bibliotece Uniwersytetu Lwowskiego, gdzie podczas Wiosny Lud\u00f3w w 1848 roku wiele cennych zabytk\u00f3w strawi\u0142 po\u017car. Ocala\u0142o to, co zosta\u0142o odpisane przez tamtejszego bibliotekarza Aleksandra Batowskiego. R\u0119kopisy te da\u0142y podstaw\u0119 do wydania zbioru dokument\u00f3w \u015bredniowiecznych. Ocala\u0142e archiwalia do dzi\u015b rozproszone s\u0105 w muzeach i bibliotekach we Wroc\u0142awiu, Warszawie, Lwowie. Po kasacji klasztoru kilku mnich\u00f3w przenios\u0142o si\u0119 do niepo\u0142omickich Stani\u0105tek, zabieraj\u0105c ze sob\u0105 stare ksi\u0119gi. Zapomniane, upchni\u0119te gdzie\u015b w k\u0105cie odkry\u0142 po latach historyk Ambro\u017cy Grabowski i to za jego namow\u0105 zabytkowe folianty parafia sprzeda\u0142a hrabiemu Wiktorowi Baworowskiemu, kt\u00f3ry umie\u015bci\u0142 tynieckie r\u0119kopisy z XVII i XVIII wieku w bibliotece we Lwowie. Tragiczne losy ksi\u0105\u017cnicy Baworowskich podczas okupacji sowieckiej, a p\u00f3\u017aniej niemieckiej, nie oszcz\u0119dzi\u0142y benedykty\u0144skiego dziedzictwa. Nie ulega w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce cz\u0119\u015b\u0107 tynieckich archiwali\u00f3w zosta\u0142a rozgrabiona.<\/p>\n Najstarszym dokumentem, kt\u00f3ry obecnie znajduje si\u0119 w zbiorach Archiwum Narodowego w Krakowie, jest dokument tyniecki z dat\u0105 formaln\u0105 1105 \u2013 zosta\u0142 on zakupiony oko\u0142o 1904 roku na aukcji antykwarycznej w Wiedniu przez profesora UJ Stanis\u0142awa Krzy\u017canowskiego, organizatora i dyrektora Archiwum Akt Dawnych Krakowa. Jak\u0105 drog\u0119 przeby\u0142 ten pergaminowy dokument?<\/p>\n \u2013 Nie dotar\u0142 na pewno do biblioteki, musia\u0142 by\u0107 przechowywany gdzie\u015b w domu, nie by\u0142 bowiem znany dw\u00f3m wielkim badaczom: Wojciechowi K\u0119trzy\u0144skiemu i Stanis\u0142awowi Smolce, kt\u00f3rzy w 1875 roku na podstawie odpis\u00f3w Batowskiego wydawali dokumenty tynieckie \u2013 t\u0142umaczy brat Micha\u0142.<\/p>\n Rozproszenie archiwali\u00f3w i ich znikome ocala\u0142e zasoby to nie jedyne przeszkody w odtwarzaniu historii benedyktyn\u00f3w. Zachowane \u015bredniowieczne \u017ar\u00f3d\u0142a s\u0105 specyficzne, dokumentuj\u0105 najcz\u0119\u015bciej wszelkiego typu transakcje czy lokacje w dobra, nie m\u00f3wi\u0105 natomiast nic o codziennym \u017cyciu w klasztorze.<\/p>\n \u2013 Nie mamy \u017ar\u00f3de\u0142 niezwykle popularnych w zachodniej i po\u0142udniowej Europie, czyli kronik, zwyczajnik\u00f3w, ceremonia\u0142\u00f3w… Trudno powiedzie\u0107 nawet, czy je w\u00f3wczas w polskich klasztorach prowadzono, mo\u017ce pojawi\u0142y si\u0119 w p\u00f3\u017anym \u015bredniowieczu, ale niestety nie zachowa\u0142y si\u0119 \u2013 ubolewa historyk.<\/p>\n Ograniczenie zasob\u00f3w archiwali\u00f3w wymusi\u0142o na mediewistach konieczno\u015b\u0107 si\u0119gania do \u017ar\u00f3de\u0142 nowo\u017cytnych, wiele docieka\u0144 wspiera si\u0119 tak\u017ce analogi\u0105 do znacznie pe\u0142niejszej dokumentacji zgromadzonej w klasztorach europejskich, kt\u00f3rych kwerendy potwierdzaj\u0105 ci\u0105g\u0142o\u015b\u0107 pewnego schematu, niezmiennego od czas\u00f3w wczesnego \u015bredniowiecza.<\/p>\n W przypadku Ty\u0144ca bardzo ciekawym \u017ar\u00f3d\u0142em pozostaj\u0105 ksi\u0119gi rachunkowe z pocz\u0105tku XVI wieku, kt\u00f3re obrazuj\u0105 mechanizm wewn\u0119trznego funkcjonowania opactwa. Informacje o r\u00f3\u017cnorodno\u015bci zakup\u00f3w, pocz\u0105wszy od \u017cywno\u015bci, a sko\u0144czywszy na elementach wyposa\u017cenia ko\u015bcio\u0142a, s\u0105 dla badacza kopalni\u0105 wiedzy i pozwalaj\u0105 na odtworzenie modelu funkcjonowania opactwa oraz jego dom\u00f3w zale\u017cnych. Odkryciem historiografii powojennej by\u0142y satelitarne uk\u0142ady mi\u0119dzy opactwem macierzystym a sieci\u0105 dom\u00f3w zale\u017cnych, kt\u00f3rych by\u0142o zwykle kilka, a nawet kilkana\u015bcie. Wed\u0142ug relacji z 1418 roku w \u00f3wczesnej Polsce funkcjonowa\u0142o 6 opactw, a ka\u017cde mia\u0142o co najmniej 4 zale\u017cne prepozytury. Domy zale\u017cne opactwa tynieckiego mie\u015bci\u0142y si\u0119 m.in. w Starych Trokach na Litwie, pod Ostraw\u0105, w Wielkopolsce pod Kaliszem, w Uniejowie nad Wart\u0105.<\/p>\n W poszukiwaniu \u017ar\u00f3de\u0142 badawczych i zg\u0142\u0119bianiu wiedzy o organizacji wsp\u00f3lnot benedykty\u0144skich w \u015bredniowiecznej Europie dr. Gronowskiemu znacznie pomog\u0142y pozyskane stypendia i zaproszenia: sta\u017c na Uniwersytecie La Sapienza w Rzymie (stypendium Ministerstwa Spraw Zagranicznych W\u0142och i W\u0142oskiego Instytutu Kultury), kwerendy w Getyndze, w bibliotece uniwersyteckiej (zaproszenie Polskiej Misji Historycznej przy Max-Planck-Institut f\u00fcr Geschichte) oraz wsp\u00f3\u0142praca z naukowcami z o\u015brodk\u00f3w zagranicznych, m.in. z prof. M. Mostertem z Utrecht Center for Medieval Studies, co umo\u017cliwi\u0142o badaczowi korzystanie z zasob\u00f3w biblioteki uniwersyteckiej w Utrechcie, a tak\u017ce z prof. G.M. Cantarell\u0105 z uniwersytetu w Bolonii. Efektem kwerend by\u0142y liczne artyku\u0142y w presti\u017cowych czasopismach naukowych.<\/p>\n Zg\u0142\u0119bianie historii tynieckiego opactwa zainspirowa\u0142o dr. Gronowskiego do podj\u0119cia kolejnego wyzwania: sta\u0142o si\u0119 nim studiowanie dziej\u00f3w klasztoru w Cluny.<\/p>\n \u2013 Od XIII wieku \u017cywa jest legenda o protoplastach klasztoru w Ty\u0144cu \u2013 wyja\u015bnia brat Micha\u0142 \u2013 kt\u00f3rzy mieli przyby\u0107 z Cluny. Wzmiankowa\u0142 o tym Jan D\u0142ugosz. Cluny by\u0142o w\u00f3wczas najpot\u0119\u017cniejszym i najs\u0142ynniejszym klasztorem \u0142aci\u0144skiej Europy, mie\u015bci\u0142 si\u0119 tam najwi\u0119kszy ko\u015bci\u00f3\u0142 (do czasu budowy Bazyliki \u015bw. Piotra w Rzymie). Legenda g\u0142osi, \u017ce m\u0142ody ksi\u0105\u017c\u0119 Kazimierz zosta\u0142 w m\u0142odo\u015bci oddany do klasztoru benedyktyn\u00f3w w Cluny, gdzie zosta\u0142 mnichem. P\u00f3\u017aniej jednak uzyska\u0142 papiesk\u0105 dyspens\u0119 i opu\u015bci\u0142 opactwo (obraz przedstawiaj\u0105cy ob\u0142\u00f3czyny ksi\u0119cia mo\u017cna ogl\u0105da\u0107 w klasztorze w Stani\u0105tkach). Po obj\u0119ciu polskiego tronu Kazimierz Odnowiciel sprowadzi\u0142 z burgundzkiego opactwa pierwszych dwunastu mnich\u00f3w, dla kt\u00f3rych w 1044 roku ufundowa\u0142 na tynieckiej skale klasztor.<\/p>\n Szczeg\u00f3ln\u0105 czci\u0105 benedyktyni darz\u0105 \u015bw. Hieronima, tw\u00f3rc\u0119 Wulgaty. W zdecydowanej wi\u0119kszo\u015bci klasztor\u00f3w zak\u0142adanych we wczesnym \u015bredniowieczu gromadzono biblioteki, a mnisi zajmowali si\u0119 kopiowaniem ksi\u0105g na potrzeby liturgii, osobistego studium, a tak\u017ce do u\u017cytku w szko\u0142ach.<\/p>\n \u2013 Wsp\u00f3\u0142czesne wydawnictwo jest niczym innym, jak kontynuacj\u0105 tej bardzo starej idei, cho\u0107 oczywi\u015bcie wsp\u00f3\u0142czesne skryptorium wykorzystuje nowoczesne technologie \u2013 m\u00f3wi redaktor naczelny. Misj\u0105 wydawnictwa jest w pierwszej kolejno\u015bci przybli\u017canie i popularyzowanie wielkiego skarbca literackiego i tradycji monastycznej. Seria \u201e\u0179r\u00f3d\u0142a Monastyczne\u201d liczy ju\u017c ponad 80 tom\u00f3w, s\u0105 to g\u0142\u00f3wnie przek\u0142ady z j\u0119zyk\u00f3w klasycznych oraz orientalnych najciekawszych i najcenniejszych dzie\u0142 mnich\u00f3w z okresu antyku chrze\u015bcija\u0144skiego i \u015bredniowiecza.<\/p>\n Od trzech lat dr hab. M.T. Gronowski realizuje projekt badawczy zatytu\u0142owany \u201e\u0179r\u00f3d\u0142a wzorc\u00f3w kultury monastycznej \u2013 transformacja i recepcja w \u015bredniowiecznej Polsce: kultura pi\u015bmienna, przekaz ustny i wizualny\u201d (grant MNiSW), w kt\u00f3rym uczestnicz\u0105 historycy z o\u015brodk\u00f3w naukowych z Krakowa, Warszawy, Utrechtu i Bolonii. Ka\u017cd\u0105 z trudem wygospodarowan\u0105 woln\u0105 chwil\u0119 brat Micha\u0142, kustosz muzeum, sp\u0119dza w kaplicy \u015bw. Scholastyki, gdzie trwaj\u0105 prace konserwatorskie polichromii autorstwa osiemnastowiecznego malarza Andrzeja Radwa\u0144skiego.<\/p>\n \u2013 S\u0105dzili\u015bmy, \u017ce dekoracje w tej kaplicy zosta\u0142y zniszczone podczas jednego z po\u017car\u00f3w \u2013 m\u00f3wi kustosz muzeum. \u2013 Teraz wiemy, \u017ce dzie\u0142o z 1754 roku w p\u00f3\u017aniejszych stuleciach zosta\u0142o przykryte tylko tynkiem i farb\u0105, co cz\u0119sto przytrafia\u0142o si\u0119 pracom tego mistrza.<\/p>\n Czarni mnisi sk\u0142adaj\u0105 \u015bluby stabilitas loci (sta\u0142o\u015bci miejsca). Brat Micha\u0142 \u2013 dr hab. Tomasz Gronowski \u2013 wierno\u015b\u0107 Ty\u0144cowi \u015bwiadczy sw\u0105 codzienn\u0105 \u017cmudn\u0105, benedykty\u0144sk\u0105 prac\u0105.<\/p>\n Maria Sztuka<\/em><\/p>\n Artyku\u0142 pt. \u201eBenedyktyni \u2013 stra\u017cnicy polskiego dziedzictwa\u201d ukaza\u0142 si\u0119 w \u201eGazecie Uniwersyteckiej U\u015a\u201d nr 4 (254) stycze\u0144 2018.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Pierwsi benedyktyni przybyli na ziemie polskie w X wieku. To dzi\u0119ki ich pomocy budowano podstawy administracji nie tylko ko\u015bcielnej, ale i pa\u0144stwowej, wspieraj\u0105c chrystianizacj\u0119 naszego kraju. W dziejach polskiej kultury czarni mnisi pozostawili niezatarte \u015blady. Dzi\u0119ki staranno\u015bci i cierpliwo\u015bci benedykty\u0144skich kopist\u00f3w przetrwa\u0142o wiele arcydzie\u0142 literatury \u015bredniowiecznej, to oni zainicjowali rozw\u00f3j budownictwa sakralnego i przyczynili si\u0119 do rozkwitu rzemios\u0142a artystycznego, tak\u017ce z ich inicjatywy posta\u0142o wiele szpitali, szk\u00f3\u0142 i przytu\u0142k\u00f3w dla ubogich. […]<\/p>\n
\n