{"id":109995,"date":"2018-01-24T13:21:26","date_gmt":"2018-01-24T12:21:26","guid":{"rendered":"https:\/\/us.edu.pl\/cyfrowe-archiwum-polskiego-atlasu-etnograficznego\/"},"modified":"2019-11-05T11:11:07","modified_gmt":"2019-11-05T10:11:07","slug":"cyfrowe-archiwum-polskiego-atlasu-etnograficznego","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/us.edu.pl\/en\/cyfrowe-archiwum-polskiego-atlasu-etnograficznego\/","title":{"rendered":"Cyfrowe Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego"},"content":{"rendered":"

O tym, jak w po\u0142owie ubieg\u0142ego wieku wygl\u0105da\u0142y w Polsce wiejskie zagrody, tradycyjne \u015brodki transportu czy przedmioty codziennego u\u017cytku, mo\u017cna przekona\u0107 si\u0119, odwiedzaj\u0105c stron\u0119 internetow\u0105 Polskiego Atlasu Etnograficznego. Ankiety dotycz\u0105ce zbieractwa ro\u015blin wraz z zielnikami, czarno-bia\u0142e fotografie obszar\u00f3w wiejskich oraz mapy PAE zosta\u0142y bezp\u0142atnie udost\u0119pnione na stronie www.pae.us.edu.pl<\/a>. Jest to efekt projektu, kt\u00f3rym kierowa\u0142a dr Agnieszka Pie\u0144czak<\/a> z Wydzia\u0142u Etnologii i Nauk o Edukacji<\/a> Uniwersytetu \u015al\u0105skiego, opiekuj\u0105ca si\u0119 na co dzie\u0144 atlasowymi zbiorami.<\/p>\n

\n

\"Dr
\nDr Agnieszka Pie\u0144czak z Wydzia\u0142u Etnologii i Nauk o Edukacji kieruje Pracowni\u0105 Polskiego Atlasu Etnograficznego
\nFot. Sekcja Prasowa U\u015a
\n <\/p>\n

Obecnie na stronie internetowej Cyfrowego Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego dost\u0119pnych jest kilkana\u015bcie tysi\u0119cy obiekt\u00f3w. Realizatorzy przedsi\u0119wzi\u0119cia dokonali wyboru spo\u015br\u00f3d kilkudziesi\u0119ciu  metr\u00f3w bie\u017c\u0105cych materia\u0142\u00f3w, wa\u017c\u0105cych \u0142\u0105cznie ponad osiemset kilogram\u00f3w i obejmuj\u0105cych: kolekcj\u0119 opublikowanych map atlasowych, ponad 12 tys. fotografii wykonanych w kilkuset miejscowo\u015bciach oraz blisko 470 ankiet po\u015bwi\u0119conych zbieractwu ro\u015blin dziko rosn\u0105cych, cz\u0119\u015bciowo z do\u0142\u0105czonymi zielnikami. \u2013 W przysz\u0142o\u015bci chcemy opublikowa\u0107 ca\u0142y zbi\u00f3r PAE, musieli\u015bmy jednak zdecydowa\u0107, kt\u00f3re elementy nale\u017cy najpierw utrwali\u0107 w formie cyfrowej. Dodam, \u017ce wkr\u00f3tce sk\u0142adamy kolejny wniosek do Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wy\u017cszego dotycz\u0105cy digitalizacji zbior\u00f3w po\u015bwi\u0119conych obrz\u0119dowo\u015bci narodzinowej i pogrzebowej, licz\u0105c na kontynuacj\u0119 rozpocz\u0119tych z sukcesem prac naukowych \u2013 wyja\u015bnia dr Agnieszka Pie\u0144czak. Zgodnie z zasadami digitalizacji jako pierwsze publikowane by\u0142y najcenniejsze i najbardziej nara\u017cone na zniszczenie kolekcje.<\/p>\n

Naukowcy rozpocz\u0119li proces digitalizacji od najstarszych ankiet po\u015bwi\u0119conych ludowemu zbieractwu wraz z zielnikami. Materia\u0142y pochodz\u0105 z lat 1947\u20131953 i maj\u0105 unikatowy charakter. Jest to jedyny tego typu zbi\u00f3r etnobotaniczny w Europie. Dzi\u0119ki kolekcji mo\u017cna pozna\u0107 nie tylko dawne formy zbieractwa ludowego, lecz r\u00f3wnie\u017c zabiegi zwi\u0105zane z medycyn\u0105 ludow\u0105. Ankiety zawieraj\u0105 m.in. informacje dotycz\u0105ce: miejsca i czasu zbierania poszczeg\u00f3lnych ro\u015blin dziko rosn\u0105cych, sposobu ich wykorzystania czy nazwy gwarowej. \u2013 Z pewno\u015bci\u0105 kolekcja zainteresuje osoby chc\u0105ce \u017cy\u0107 zgodnie z natur\u0105, ekologicznie, korzysta\u0107 z m\u0105dro\u015bci ludowej medycyny czy wreszcie uprawiaj\u0105cych turystyk\u0119 ekstremaln\u0105 czy survival \u2013 m\u00f3wi kierowniczka projektu.
\n <\/p>\n

\"Przyk\u0142adowaZdj\u0119cie przyk\u0142adowej ankiety dotycz\u0105cej koniczyny dzikiej, bia\u0142ej (Trifolium repens<\/em>) zwanej orzeszkiem, zbieranej dawniej od maja do wrze\u015bnia na miedzach przez dzieci, kt\u00f3re po zerwaniu \u201ewysmoktywa\u0142y\u201d z jej kwiat\u00f3w s\u0142odycz
\nFot. Sekcja Prasowa U\u015a<\/p>\n

 <\/p>\n

W internecie udost\u0119pnionych zosta\u0142o r\u00f3wnie\u017c ponad 12 000 czarno-bia\u0142ych fotografii terenowych wykonanych w latach 1954\u20131971 i utrwalaj\u0105cych kultur\u0119 wiejsk\u0105 z tego okresu. Zdj\u0119cia prezentuj\u0105 m.in. wiejsk\u0105 infrastruktur\u0119, w tym: cha\u0142upy, stodo\u0142y, kapliczki, drogi, studnie, p\u0142oty; r\u00f3\u017cne rodzaje transportu, przedmioty codziennego u\u017cytku (kosze, torby, nosid\u0142a, garnki), czynno\u015bci (karmienie konia), a tak\u017ce portrety mieszka\u0144c\u00f3w i fotografie przedstawiaj\u0105ce ich podczas wykonywania codziennych czynno\u015bci.<\/p>\n

Dr Agnieszka Pie\u0144czak, omawiaj\u0105c fotografie Polskiego Atlasu Etnograficznego, zwraca uwag\u0119 na niezwyk\u0142y walor poznawczy zdj\u0119\u0107 wykonanych w tamtym czasie. Wiele z nich pozyskiwano wy\u0142\u0105cznie celem udokumentowana danych element\u00f3w kultury materialnej (np. narz\u0119dzi rolniczych, woz\u00f3w, budynk\u00f3w mieszkalnych czy te\u017c innych element\u00f3w zagrody). Ich pierwotnym przeznaczeniem by\u0142o bowiem uzupe\u0142nienie dokumentacji atlasowej, wykorzystywanej przy opracowaniu map ukazuj\u0105cych zr\u00f3\u017cnicowanie przestrzenne.
\n <\/p>\n

\"Zw\u00f3zka<\/a>
\nTransport drewna, Radzyminek (okolice P\u0142o\u0144ska), 1962 rok, fot. J. Grocholski
\n\u0179r\u00f3d\u0142o: Archiwum PAE<\/p>\n

\"Kobieta<\/a>  \"Kobieta<\/a>
\nPo lewej: kobieta z Frycowej (okolice Nowego S\u0105cza) z koszem, w kt\u00f3rym przenosi siano,
\n1966 rok, fot. Z. K\u0142odnicki;
\npo prawej: kobieta z p\u0142\u00f3cienn\u0105 torb\u0105 pokazuje, w jaki spos\u00f3b mo\u017cna transportowa\u0107 kur\u0119, Januszewice,
\n1962 rok, fot. E. Ozgowicz
\n\u0179r\u00f3d\u0142o: Archiwum PAE
\n <\/p>\n

\u2013 Niekt\u00f3re fotografie mo\u017cna odbiera\u0107 inaczej, traktuj\u0105c je jako pewnego rodzaju w\u0119dr\u00f3wk\u0119 w czasie i przestrzeni. Widzimy na nich nie tylko przedmioty materialne, zwierz\u0119ta, ale te\u017c ich w\u0142a\u015bcicieli znajduj\u0105cych si\u0119 w r\u00f3\u017cnych, mniej lub bardziej zwyczajnych sytuacjach. Zauwa\u017camy \u015bcieranie si\u0119 tradycji ze wsp\u00f3\u0142czesno\u015bci\u0105. M\u0119\u017cczyzna w kufajce po wyboistej, piaszczystej drodze zwozi drewno wozem czteroko\u0142owym na bardziej nowoczesnych, bo gumowych ko\u0142ach (Radzyminek, 1962), starsza kobieta pokazuje spos\u00f3b dawnego transportu nasobnego za pomoc\u0105 wiklinowego kosza wype\u0142nionego sianem (Frycowa, 1965), inna nieco \u017cartobliwie ukazuje, w jaki spos\u00f3b w p\u0142\u00f3ciennej torbie przenosi kur\u0119 \u2013 m\u00f3wi etnograf.<\/p>\n

\"Przesiedleniec<\/a>Mieszka\u0144cy wsi zajmuj\u0105 si\u0119 r\u00f3wnie\u017c innymi codziennymi czynno\u015bciami, np. plecionkarstwem. W miejscowo\u015bci Wrzosy (ok. Wo\u0142owa) starszy m\u0119\u017cczyzna, przesiedlony po II wojnie \u015bwiatowej z Polesia w skupieniu tworzy (by\u0107 mo\u017ce kolejny w jego \u017cyciu) wiklinowy kosz z pa\u0142\u0105kiem. Analizuj\u0105c zdj\u0119cie znajduj\u0105ce si\u0119 po lewej, nie mamy pewno\u015bci, czy umiej\u0119tno\u015b\u0107 t\u0119 przywi\u00f3z\u0142 ze sob\u0105 jako cz\u0119\u015b\u0107 dawnego baga\u017cu kulturowego, czy te\u017c nauczy\u0142 si\u0119 jej w nowym, skrajnie odmiennym miejscu zamieszkania. Wiemy jednak, \u017ce jako jedyny na naszych fotografiach pokazuje tego typu umiej\u0119tno\u015bci, co jest dla nas r\u00f3wnie cenne.<\/p>\n

Zdarzaj\u0105 si\u0119 r\u00f3wnie\u017c niezwyk\u0142e portrety mieszka\u0144c\u00f3w wsi, czego przyk\u0142adem jest interesuj\u0105ca fotografia jednej z kobiet w chustce, kt\u00f3ra patrzy wprost w obiektyw aparatu etnologa. To zdj\u0119cie po prostu przyci\u0105ga (Zalesie, 1968) \u2013 dodaje naukowiec.
\n <\/p>\n

\"Portret<\/a>
\nPortret kobiecy, Zalesie (okolice Olecka), 1968 rok, fot. B. Zaniewski
\n\u0179r\u00f3d\u0142o: Archiwum PAE
\n <\/p>\n

Opr\u00f3cz kolekcji zawieraj\u0105cych ankiety z zielnikami i fotografie na stronie cyfrowego archiwum PAE udost\u0119pnionych zosta\u0142o 770 map opublikowanych na \u0142amach \u201ePolskiego Atlasu Etnograficznego\u201d (lata 1958\u20131981) oraz \u201eKomentarzy do Polskiego Atlasu Etnograficznego\u201d (lata 1999\u20132013). Materia\u0142y te dokumentuj\u0105 m.in. podzia\u0142 administracyjny Polski na przestrzeni r\u00f3\u017cnych lat, zasi\u0119g wyst\u0119powania i proces zanikania r\u00f3\u017cnych narz\u0119dzi czy czynno\u015bci zwi\u0105zanych z rolnictwem na danym obszarze.<\/p>\n

\"Przyk\u0142adowa<\/a>
\nPrzyk\u0142adowa mapa Polskiego Atlasu Etnograficznego \u2013 prezentuj\u0105ca zasi\u0119g wyst\u0119powania r\u00f3\u017cnych form cep\u00f3w, takich jak cepy kapicowe czy g\u0105zewkowe. Materia\u0142 opracowano na podstawie bada\u0144 terenowych w 337 wsiach sta\u0142ej sieci PAE  w oparciu o wybrane kwestionariusze z 1953 i 1954 roku
\n\u0179r\u00f3d\u0142o: www.pae.us.edu.pl<\/a>
\n <\/p>\n

W ramach realizacji projektu materia\u0142 zgromadzony w Pracowni Polskiego Atlasu Etnograficznego zosta\u0142 nie tylko zeskanowany, lecz tak\u017ce zakonserwowany. \u2013 Kiedy rozpoczynali\u015bmy prace digitalizacyjne, okaza\u0142o si\u0119, \u017ce wiele kart jest zniszczonych, strony dokumentacji osypywa\u0142y si\u0119, a ro\u015bliny kruszy\u0142y si\u0119 w naszych r\u0119kach. W zwi\u0105zku z tym eksperci przeprowadzali jednocze\u015bnie prace konserwatorskie. Papier, na kt\u00f3rym utrwalone by\u0142y ankiety, fotografie i mapy, zosta\u0142y oczyszczony, zdezynfekowany i odkwaszony, ubytki uzupe\u0142niono przy pomocy bibu\u0142ki japo\u0144skiej, walczyli\u015bmy te\u017c o ka\u017cd\u0105 ro\u015blin\u0119 z naszych zielnik\u00f3w \u2013 wyja\u015bnia dr Agnieszka Pie\u0144czak.<\/p>\n

Materia\u0142y przechowywane s\u0105 obecnie w specjalnych opakowaniach przy zachowaniu odpowiednich parametr\u00f3w temperatury i wilgotno\u015bci powietrza, dzi\u0119ki czemu zgromadzone tam dokumenty b\u0119d\u0105 s\u0142u\u017cy\u0107 naukowcom i osobom zainteresowanym etnografi\u0105 jeszcze przez wiele lat.<\/p>\n

Folder Cyfrowego Archiwum PAE<\/a> (pdf)<\/p>\n

W projekcie pn. \u201ePolski Atlas Etnograficzny \u2013 opracowanie naukowe, elektroniczny katalog danych, publikacja zasob\u00f3w w sieci Internet, etap I\u201d, kt\u00f3rym kierowa\u0142a dr Agnieszka Pie\u0144czak, uczestniczyli: dr hab. prof. U\u015a Zygmunt K\u0142odnicki, mgr Edyta Diakowska-Kohut<\/a>, mgr in\u017c. Krzysztof Kasprzy\u0144ski<\/a>, dr Micha\u0142 Rauszer, mgr Jacek Szczyrbowski (Uniwersytet \u015al\u0105ski), mgr Joanna Ko\u017ami\u0144ska, mgr Bart\u0142omiej Chromik (Polski Instytut Antropologii), in\u017c. Krystian Firla oraz in\u017c. S\u0142awomir Szewieczek (Muzeum \u015al\u0105ska Cieszy\u0144skiego w Cieszynie).<\/p>\n

Serwis www.pae.us.edu.pl<\/a> tworzony jest przez Uniwersytet \u015al\u0105ski przy wsp\u00f3\u0142pracy z Instytutem Archeologii i Etnologii PAN (w\u0142a\u015bcicielem depozytu), Polskim Instytutem Antropologii (partnerem projektu) oraz Polskim Towarzystwem Ludoznawczym (wsp\u00f3\u0142wydawc\u0105 serii \u201eKomentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego).<\/p>\n

Autor: Ma\u0142gorzata K\u0142oskowicz<\/a><\/p>\n

\n

\"KartaPolski Atlas Etnograficzny<\/strong> powsta\u0142 w 1945 roku. Jest to najwi\u0119kszy powojenny projekt polskiej etnologii, kt\u00f3rego celem by\u0142o stworzenie i zachowanie zbioru \u017ar\u00f3de\u0142 dotycz\u0105cych kultury wiejskiej. W przysz\u0142o\u015bci b\u0119d\u0105 one mog\u0142y przyczyni\u0107 si\u0119 m.in. do rekonstrukcji proces\u00f3w maj\u0105cych wp\u0142yw na dynamik\u0119 zmian zachodz\u0105cych w przestrzeni polskiej wsi. Gromadzony od lat 50. do pocz\u0105tku lat 90. ubieg\u0142ego wieku materia\u0142 atlasowy jest w\u0142asno\u015bci\u0105 Instytutu Archeologii i Etnologii PAN. W 1998 roku zosta\u0142 przekazany w formie depozytu do \u00f3wczesnej filii Uniwersytetu \u015al\u0105skiego w Cieszynie (obecnie Wydzia\u0142 Etnologii i Nauk o Edukacji). Materia\u0142y zgromadzone w atlasie, obejmuj\u0105ce mapy, czarno-bia\u0142e fotografie oraz ankiety z zielnikami podzielone s\u0105 na dwana\u015bcie temat\u00f3w w\u0119z\u0142owych, takich jak: kultura materialna (np. transport i komunikacja, po\u017cywienie, ludowe budownictwo), kultura spo\u0142eczna (w tym obrz\u0119dowo\u015b\u0107 urodzinowa, weselna, pogrzebowa) czy kultura duchowa (np. wiedza i wierzenia ludowe). Funkcj\u0119 kierownika pracowni PAE pe\u0142ni dr Agnieszka Pie\u0144czak.
\n <\/p>\n

\"Dr
\nNa zdj\u0119ciu: dr Agnieszka Pie\u0144czak prezentuje kolejne tomy \u201eKomentarzy do Polskiego Atlasu Etnograficznego\u201d wydawane od 2002 roku w Cieszynie, zawieraj\u0105ce o<\/span>pis materia\u0142\u00f3w PAE 
\nFot. Sekcja Prasowa U\u015a<\/p>\n

Artyku\u0142 dotycz\u0105cy zbior\u00f3w i bada\u0144 zwi\u0105zanych z PAE ukaza\u0142 si\u0119 m.in. na \u0142amach \u201eGazety Uniwersyteckiej U\u015a\u201d i jest dost\u0119pny pod adresem: www.gu.us.edu.pl<\/a>.<\/p>\n

\n

Napisali o tym:<\/p>\n