{"id":110115,"date":"2017-10-20T10:17:52","date_gmt":"2017-10-20T09:17:52","guid":{"rendered":"https:\/\/us.edu.pl\/historyczny-slownik-terminow-literackich\/"},"modified":"2019-11-05T11:18:12","modified_gmt":"2019-11-05T10:18:12","slug":"historyczny-slownik-terminow-literackich","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/us.edu.pl\/en\/historyczny-slownik-terminow-literackich\/","title":{"rendered":"Historyczny s\u0142ownik termin\u00f3w literackich"},"content":{"rendered":"

Okazuje si\u0119, \u017ce \u201eS\u0142ownik termin\u00f3w literackich\u201d \u2013 \u201ebiblia filolog\u00f3w\u201d \u2013 to nie tylko zbi\u00f3r definicji tworz\u0105cych metodologiczne zaplecze humanist\u00f3w, lecz r\u00f3wnie\u017c wachlarz u\u0142o\u017conych alfabetycznie i pi\u0119knie brzmi\u0105cych s\u0142\u00f3w, takich jak: zeugma, chiazm, metonimia<\/em> czy paronomazja<\/em>. Ka\u017cde z nich, cho\u0107 zadomowione w mowie teoretyk\u00f3w, ukrywa\u0107 w sobie mo\u017ce zadziwiaj\u0105c\u0105 przesz\u0142o\u015b\u0107, kt\u00f3r\u0105 zbada\u0107 postanowili naukowcy realizuj\u0105cy projekt pt. \u201eHistoryczny s\u0142ownik termin\u00f3w literackich. \u0179r\u00f3d\u0142a i przemiany wybranych poj\u0119\u0107\u201d kierowany przez prof. zw. dr. hab. Aleksandra Nawareckiego<\/a> z Wydzia\u0142u Filologicznego<\/a> Uniwersytetu \u015al\u0105skiego<\/p>\n

\n

\"Prof.
\nProf. zw. dr hab. Aleksander Nawarecki, kierownik Zak\u0142adu Teorii Literatury Uniwersytetu \u015al\u0105skiego
\nFot. Ma\u0142gorzata K\u0142oskowicz
\n <\/p>\n

Prof. Aleksander Nawarecki powraca\u0142 do pomys\u0142u stworzenia \u201eHistorycznego s\u0142ownika termin\u00f3w literackich\u201d wielokrotnie. Albo odwrotnie \u2013 to raczej pomys\u0142, niczym bumerang, powraca\u0142 co jaki\u015b czas do prof. Aleksandra Nawareckiego.<\/p>\n

\u2013 Kilkana\u015bcie lat temu by\u0142em szalenie zaj\u0119ty pisaniem podr\u0119cznika szkolnego, stosy ksi\u0105\u017cek le\u017ca\u0142y miesi\u0105cami na pod\u0142odze. W\u0119druj\u0105c pewnej nocy po pokoju, potkn\u0105\u0142em si\u0119 tak nieszcz\u0119\u015bliwie, \u017ce z\u0142ama\u0142em palec stopy \u2013 opowiada naukowiec. Okaza\u0142o si\u0119, \u017ce przyczyn\u0105 b\u00f3lu i z\u0142amania by\u0142 \u201eS\u0142ownik termin\u00f3w literackich\u201d, egzemplarz archiwalny jeszcze ze zdj\u0119ciami autor\u00f3w: Janusza S\u0142awi\u0144skiego, Micha\u0142a G\u0142owi\u0144skiego, Teresy Kostkiewiczowej oraz Aleksandry Okopie\u0144-S\u0142awi\u0144skiej.<\/p>\n

\u2013 Kto raz widzia\u0142, ten wie, jak pot\u0119\u017cna jest to ksi\u0105\u017cka. Co\u015b, co si\u0119 w\u00f3wczas wydarzy\u0142o, by\u0142o niczym walka Jakuba z Anio\u0142em. Z\u0142ama\u0142a si\u0119 ko\u015b\u0107, potem zros\u0142a, ale cz\u0142owiek nie m\u00f3g\u0142 przej\u015b\u0107 obok zdarzenia oboj\u0119tnie \u2013 dodaje ze \u015bmiechem.<\/p>\n

M\u00f3wi\u0105c o pomy\u015ble stworzenia historycznej wersji s\u0142ownika, prof. Aleksander Nawarecki wspomina r\u00f3wnie\u017c pewne wakacje sp\u0119dzone w Grecji, podczas kt\u00f3rych jego uwag\u0119 zwr\u00f3ci\u0142y\u2026 ci\u0119\u017car\u00f3wki z powtarzaj\u0105cym si\u0119 na plandece napisem \u039c\u03b5\u03c4\u03b1\u03c6\u03bf\u03c1\u03b9\u03ba\u03ae<\/em>.<\/p>\n

\u2013 Sk\u0142ada\u0142em greckie litery w s\u0142owo, odczyta\u0142em wreszcie, \u017ce s\u0105 to metaforiki<\/em>, i nagle dozna\u0142em ol\u015bnienia. Jak\u017ce znajomo ono brzmi! \u2013 opowiada. Okaza\u0142o si\u0119, \u017ce taki napis maj\u0105 samochody firm transportowych specjalizuj\u0105cych si\u0119 w przeprowadzkach. W Grecji s\u0142owo to nadal odnosi si\u0119 do czynno\u015bci przenoszenia przedmiotu. \u2013 O metaforze<\/em> napisano tysi\u0105ce specjalistycznych ksi\u0105\u017cek i artyku\u0142\u00f3w, mogliby\u015bmy zatem budowa\u0107 skomplikowane definicje zajmuj\u0105ce kilkadziesi\u0105t kart s\u0142ownika, a przecie\u017c s\u0142owo ma tak zadziwiaj\u0105co prost\u0105 etymologi\u0119 \u2013 komentuje i, pod\u0105\u017caj\u0105c dalej t\u0105 drog\u0105, odkrywa, \u017ce jest wi\u0119cej s\u0142\u00f3w, kt\u00f3rymi na co dzie\u0144 si\u0119 pos\u0142uguje jako teoretyk literatury i kt\u00f3re odsy\u0142aj\u0105 do prostych czynno\u015bci i gest\u00f3w: cezura<\/em> to ci\u0119cie, centon<\/em> pochodzi od \u0142atania, zszywanie to rapsod<\/em>, odwracanie \u2013 inwersja<\/em>.<\/p>\n

Teoretyk literatury, jak ka\u017cdy szanuj\u0105cy si\u0119 naukowiec, u\u017cywa specjalistycznych termin\u00f3w b\u0119d\u0105cych jego narz\u0119dziami. Z czasem \u017cywe s\u0142owo znika sprzed jego oczu, a zostaj\u0105 abstrakcyjne kategorie zamkni\u0119te w definicjach. Czy kto\u015b pyta, kiedy powsta\u0142o s\u0142owo pi\u0142a<\/em>? Dlaczego m\u0142otek nazywamy m\u0142otkiem<\/em>? Kto wymy\u015bli\u0142 s\u0142owo gw\u00f3\u017ad\u017a<\/em>? Okazuje si\u0119, \u017ce badanie \u017ar\u00f3de\u0142 i przemian poj\u0119\u0107 ods\u0142ania nagle ich prostszy, bardziej materialny i w\u0142a\u015bnie, co ciekawe, narz\u0119dziowy charakter.<\/p>\n

\u2013 Antologia<\/em> po grecku oznacza wieniec. Sztuka antologii jest wi\u0119c sztuk\u0105 tworzenia bukietu, a gesty autor\u00f3w antologii przypominaj\u0105 czynno\u015bci wykonywane przez bukieciarki, na co zwr\u00f3ci\u0142a uwag\u0119 jedna z moich doktorantek, dr Magdalena Kokoszka<\/a> \u2013 m\u00f3wi naukowiec z Uniwersytetu \u015al\u0105skiego. Z kolei dr hab. Beata Mytych-Forajter<\/a> w swojej rozprawie doktorskiej przygotowywanej tak\u017ce pod kierunkiem prof. Aleksandra Nawareckiego zajmowa\u0142a si\u0119 literackimi wyobra\u017ceniami polowa\u0144.<\/p>\n

\u2013 Zwr\u00f3ci\u0142a uwag\u0119 \u2013 za Mickiewiczem \u2013 na powinowactwo s\u0142\u00f3w: my\u015blenie<\/em> i my\u015blistwo<\/em>. I posz\u0142a dalej tym tropem, \u017ceby odkry\u0107, \u017ce tak\u017ce poj\u0119cie tropu zaczerpni\u0119te zosta\u0142o na potrzeby literatury od my\u015bliwych. Romantyczni poeci mieli \u015bwiadomo\u015b\u0107, \u017ce z archaicznego \u015bwiata \u0142ow\u00f3w wywodzi si\u0119 wiele podstawowych termin\u00f3w, cho\u0107by pole, zwrot, \u015blad, czytanie<\/em>. By\u0142em bardzo zdziwiony, oto po raz kolejny niespodziank\u0105 okaza\u0142 j\u0119zyk, kt\u00f3rym bezrefleksyjnie pos\u0142uguj\u0119 si\u0119 ka\u017cdego dnia, wi\u0119c w mojej g\u0142owie za\u015bwita\u0142a my\u015bl \u2013 trzeba to zbada\u0107. Zaryzykujmy! Sprawd\u017amy, czy inne narz\u0119dzia humanisty kryj\u0105 r\u00f3wnie zaskakuj\u0105ce historie \u2013 wyja\u015bnia naukowiec i dodaje, \u017ce celem Historycznego s\u0142ownika termin\u00f3w literackich by\u0142y nie tylko badania etymologiczne, lecz r\u00f3wnie\u017c, a mo\u017ce przede wszystkim, odkrycie tych poj\u0119\u0107 na nowo i swoisty powr\u00f3t do literacko\u015bci teorii literatury. S\u0142owa i rzemios\u0142a Prowadzone w ramach projektu badania pokaza\u0142y, \u017ce wiele z u\u017cywanych przez teoretyk\u00f3w literatury poj\u0119\u0107 ma daj\u0105c\u0105 si\u0119 okre\u015bli\u0107 dat\u0119 powstania. Takie terminy, jak gaw\u0119da<\/em> czy klechda<\/em>, kt\u00f3re wydaj\u0105 si\u0119 odwieczne, powsta\u0142y dopiero w XIX wieku. Inny jest przypadek symbolu<\/em>, rzeczywi\u015bcie starego poj\u0119cia, kt\u00f3re w badaniach literaturoznawczych zrobi\u0142o karier\u0119 dopiero w po\u0142owie XX wieku.<\/p>\n

\u2013 W tradycyjnym s\u0142owniku nie ma miejsca na takie opowie\u015bci. Jest przestrze\u0144 dla definicji, kt\u00f3re, chocia\u017c konieczne, s\u0105 z natury suche, a niekiedy bywaj\u0105 brzydkie. Tworz\u0105c nasz s\u0142ownik, chcieli\u015bmy wyzwoli\u0107 si\u0119 od uczonego \u017cargonu i powr\u00f3ci\u0107 do literatury, \u0142\u0105cz\u0105c wymiar j\u0119zykoznawczy i antropologiczny prowadzonych bada\u0144 z odkrywaniem \u017ar\u00f3de\u0142 i przemian s\u0142\u00f3w tak, aby akademicka krytyka by\u0142a zarazem afirmacj\u0105. Prosz\u0119 pos\u0142ucha\u0107, jak niesamowicie brzmi onomatopeja<\/em>! Otwierali\u015bmy szeroko nasze humanistyczne uszy i oczy \u2013 m\u00f3wi prof. Aleksander Nawarecki.<\/p>\n

Istniej\u0105 zatem s\u0142owa-czynno\u015bci, takie jak: osnowa<\/em>, kanwa<\/em> czy fabu\u0142a<\/em> przenosz\u0105ce teoretyk\u00f3w literatury do warsztatu tkackiego, z kt\u00f3rego wywodzi si\u0119 r\u00f3wnie\u017c poj\u0119cie intrygi tak cz\u0119sto obecnej w dramatach i oznaczaj\u0105cej plecenie\u2026 na przyk\u0142ad w\u0105tku<\/em> \u2013 tak\u017ce o tkackim powinowactwie. S\u0142owo tre\u015b\u0107<\/em> zaczerpni\u0119te zosta\u0142o z biologii i oznacza\u2026 mi\u0119kisz wype\u0142niaj\u0105cy \u0142odyg\u0119. Termin ironia<\/em> to po prostu udawanie g\u0142upiego. Zeugma<\/em>, niepokoj\u0105co brzmi\u0105ce poj\u0119cie, za kt\u00f3rym kryje si\u0119 \u0142\u0105czenie znacze\u0144 dos\u0142ownych i przeno\u015bnych, to most<\/em>. Ciekaw\u0105 histori\u0119 kryje r\u00f3wnie\u017c jedno z podstawowych poj\u0119\u0107 w teorii literatury, jakim jest wiersz<\/em>. Pochodz\u0105ce od \u0142aci\u0144skiego versus<\/em>, czyli obracanie, odnosi si\u0119 do gestu rolnika, kt\u00f3ry, prowadz\u0105c p\u0142ug, zawraca, gdy dociera do granicy swojego pola. Rysunek powstaj\u0105cy w wyniku jego pracy odpowiada pisanej formie wiersza \u2013 to proste, ale zapomniane, wi\u0119c tajemnicze.<\/p>\n

\u2013 Chcieli\u015bmy troch\u0119 odczarowa\u0107 egzotycznie brzmi\u0105ce terminy literackie. Studentom powtarzamy, aby, analizuj\u0105c wiersze, nie m\u00f3wili o autorze, lecz o podmiocie (z \u0142ac. subiectum<\/em>). A czym jest ten podmiot<\/em>? Podrzutkiem, czyli tym, kogo podsuwamy zamiast autora. W staropolszczy\u017anie tym samym wyrazem okre\u015blano s\u0142om\u0119 podmiatan\u0105 byd\u0142u, co w gwarze \u015bl\u0105skiej nazywamy podciepem. Poj\u0119cia teoretycznoliterackie nie musz\u0105 zatem przera\u017ca\u0107. Odrobin\u0119 je oswajali\u015bmy \u2013 m\u00f3wi prof. Aleksander Nawarecki. Jak dodaje, kiedy formowa\u0142o si\u0119 naukowe literaturoznawstwo, potrzebne by\u0142y narz\u0119dzia s\u0142u\u017c\u0105ce porozumiewaniu si\u0119 mi\u0119dzy badaczami. C\u00f3\u017c mieli robi\u0107? Nie tworzyli w\u0142asnych poj\u0119\u0107, lecz weszli do ogrodu nauk i zacz\u0119li uprawia\u0107 zbieractwo: troch\u0119 s\u0142\u00f3w wzi\u0119li z nauk biologicznych, gar\u015b\u0107 z filozofii, odrobin\u0119 z teologii, a nawet szczypt\u0119 z fizyki. To zreszt\u0105 by\u0142a sprawdzona praktyka, bo j\u0119zyk poetyki i retoryki od wiek\u00f3w wykorzystywa\u0142 wspomniane ju\u017c tkactwo i my\u015blistwo, a tak\u017ce garncarstwo, taniec czy sztuki walki.<\/p>\n

Przegl\u0105daj\u0105c dalej s\u0142ownik, natrafiamy na kolejne opowie\u015bci. Bajka<\/em>, gaw\u0119da<\/em> czy plotka<\/em> jeszcze do niedawna by\u0142y\u2026 okre\u015bleniami os\u00f3b. Bajka baja\u0142, plotka pl\u00f3t\u0142, pami\u0119tnik d\u0142ugo pami\u0119ta\u0142, zapomina\u0142 za\u015b nami\u0119tnik. Dopiero w XIX wieku okre\u015blenia te sta\u0142y si\u0119 nazwami gatunkowymi.<\/p>\n

\u2013 Powiem wi\u0119cej, opowiadam teraz czytelnikom anegdoty, a przecie\u017c s\u0142owo to oznacza dos\u0142ownie nie do druku<\/em> ze wzgl\u0119du na\u2026 nieprzyzwoito\u015b\u0107 tre\u015bci. Jego \u017ar\u00f3d\u0142a si\u0119gaj\u0105 do czas\u00f3w Bizancjum, gdy w VI wieku Prokopiusz z Cezarei opisa\u0142 w tak zatytu\u0142owanym dziele zbrodnie, intrygi oraz skandale na dworze cesarza Justyniana i jego \u017cony Teodory \u2013 m\u00f3wi teoretyk literatury. \u2013 Dzi\u015b s\u0142owo to straci\u0142o sw\u00f3j pejoratywny wyd\u017awi\u0119k. Moje anegdoty nie s\u0105 skandaliczne i zostan\u0105 jednak, miejmy nadziej\u0119, wydrukowane \u2013 dodaje ze \u015bmiechem.<\/p>\n

Jednym z ciekawszych badanych w ramach projektu poj\u0119\u0107 by\u0142 r\u00f3wnie\u017c toast<\/em> \u2013 s\u0142owo wywodz\u0105ce si\u0119 z j\u0119zyka angielskiego, w kt\u00f3rym w XVIII wieku znaczy\u0142o to samo, co tost<\/em>. Co \u0142\u0105czy jednak toast z grzank\u0105? Jak wyja\u015bnia naukowiec, wiadomo, \u017ce wcze\u015bniej, w tradycji prowansalskiej, dodawano spalony chleb do wina, aby nabra\u0142o aromatu. St\u0105d jeszcze daleka droga do toastu jako gatunku literackiego oznaczaj\u0105cego kr\u00f3tk\u0105 przemow\u0119 na czyj\u0105\u015b cze\u015b\u0107.<\/p>\n

\u2013 Jak\u017ce zagadkowe jest przej\u015bcie mi\u0119dzy tymi znaczeniami. Odpowied\u017a ju\u017c wkr\u00f3tce b\u0119dzie mo\u017cna znale\u017a\u0107 w opracowanym przez nas i graficznie wzbogaconym leksykonie \u2013 obiecuje prof. Aleksander Nawarecki.<\/p>\n

\u201eHistoryczny s\u0142ownik termin\u00f3w literackich\u201d jest zbiorem opowie\u015bci o wybranych 133 poj\u0119ciach z zakresu teorii literatury i opracowanych przez cz\u0142onk\u00f3w zespo\u0142u kierowanego przez prof. Aleksandra Nawareckiego. G\u0142\u00f3wnym wykonawc\u0105 projektu by\u0142 dr hab. prof. U\u015a Zbigniew Kad\u0142ubek<\/a>, kierownik Katedry Literatury Por\u00f3wnawczej<\/a> na Wydziale Filologicznym U\u015a, sekretarzem \u2013 dr hab. Beata Mytych-Forajter. Uczestniczy\u0142o ponad 60 autor\u00f3w z kilkunastu o\u015brodk\u00f3w naukowych. Ksi\u0105\u017cka uka\u017ce si\u0119 w pa\u017adzierniku 2017 roku nak\u0142adem wydawnictwa s\u0142owo\/ obraz terytoria<\/em> pod zmodyfikowanym tytu\u0142em \u201eIlustrowany s\u0142ownik termin\u00f3w literackich. Historia, anegdota, etymologia\u201d.<\/p>\n

\n

Artyku\u0142 Ma\u0142gorzaty K\u0142oskowicz pt. \u201eOnomatopeja to pi\u0119kne s\u0142owo! Lecz czym jest i sk\u0105d do nas przyby\u0142o?\u201d ukaza\u0142 si\u0119 w \u201eGazecie Uniwersyteckiej U\u015a\u201d nr 1 (251) pa\u017adziernik 2017.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Okazuje si\u0119, \u017ce \u201eS\u0142ownik termin\u00f3w literackich\u201d \u2013 \u201ebiblia filolog\u00f3w\u201d \u2013 to nie tylko zbi\u00f3r definicji tworz\u0105cych metodologiczne zaplecze humanist\u00f3w, lecz r\u00f3wnie\u017c wachlarz u\u0142o\u017conych alfabetycznie i pi\u0119knie brzmi\u0105cych s\u0142\u00f3w, takich jak: zeugma, chiazm, metonimia<\/em> czy paronomazja<\/em>. Ka\u017cde z nich, cho\u0107 zadomowione w mowie teoretyk\u00f3w, ukrywa\u0107 w sobie mo\u017ce zadziwiaj\u0105c\u0105 przesz\u0142o\u015b\u0107, kt\u00f3r\u0105 zbada\u0107 postanowili naukowcy realizuj\u0105cy projekt pt. \u201eHistoryczny s\u0142ownik termin\u00f3w literackich. […]<\/p>\n

Read More…<\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_expiration-date-status":"","_expiration-date":0,"_expiration-date-type":"","_expiration-date-categories":[],"_expiration-date-options":[]},"categories":[24],"tags":[],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/us.edu.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/110115"}],"collection":[{"href":"https:\/\/us.edu.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/us.edu.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/us.edu.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/us.edu.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=110115"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/us.edu.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/110115\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/us.edu.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=110115"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/us.edu.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=110115"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/us.edu.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=110115"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}