{"id":110145,"date":"2017-09-28T14:19:57","date_gmt":"2017-09-28T13:19:57","guid":{"rendered":"https:\/\/us.edu.pl\/kim-sa-toltowie\/"},"modified":"2019-11-05T11:18:15","modified_gmt":"2019-11-05T10:18:15","slug":"kim-sa-toltowie","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/us.edu.pl\/en\/kim-sa-toltowie\/","title":{"rendered":"Kim s\u0105 To\u0142towie?"},"content":{"rendered":"

Artyku\u0142y z cyklu \u201eNauka i sztuka\u201d<\/a><\/p>\n

W po\u0142owie XIX wieku grupa wi\u015bla\u0144skich saletrarzy wyruszy\u0142a na po\u0142udnie Cesarstwa Austrii w poszukiwaniu pracy. Rozpoczynali piesz\u0105 w\u0119dr\u00f3wk\u0119 wczesn\u0105 wiosn\u0105, wracali do dom\u00f3w p\u00f3\u017an\u0105 jesieni\u0105. Podr\u00f3\u017c w ka\u017cd\u0105 stron\u0119 zajmowa\u0142a im ponad miesi\u0105c. W ko\u0144cu, wraz z rodzinami, zdecydowali si\u0119 zamieszka\u0107 na sta\u0142e na obszarze, kt\u00f3ry obecnie znajduje si\u0119 na terenie Wojwodiny w Serbii. O istnieniu wsi, w kt\u00f3rej dzi\u015b \u017cyj\u0105 potomkowie osadnik\u00f3w, naukowcy polscy dowiedzieli si\u0119 dopiero w 2005 roku. Wtedy te\u017c okaza\u0142o si\u0119, \u017ce To\u0142towie, bo tak si\u0119 okre\u015blaj\u0105, pos\u0142uguj\u0105 si\u0119 w \u017cyciu prywatnym cieszy\u0144sk\u0105 gwar\u0105 sprzed 150 lat. Ich histori\u0119 bada dr Katarzyna Marcol<\/a> z Wydzia\u0142u Etnologii i Nauk o Edukacji<\/a> Uniwersytetu \u015al\u0105skiego.<\/p>\n

\n

\"Zdj\u0119cie
\nDr Katarzyna Marcol z Zak\u0142adu Studi\u00f3w Globalnych Uniwersytetu \u015al\u0105skiego
\nFot. Sekcja Prasowa U\u015a
\n <\/p>\n

\u2013 Zajmuj\u0119 si\u0119 badaniem spo\u0142eczno\u015bci wieloetnicznych, interesuj\u0105 mnie zachodz\u0105ce w nich procesy kulturowe, j\u0119zykowe oraz to\u017csamo\u015bciowe. Od 2008 roku prowadz\u0119 badania etnologiczne w serbskim Banacie, g\u0142\u00f3wnie we wsi Ostoji\u0107evo znajduj\u0105cej si\u0119 w p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci prowincji Wojwodina. Tam w\u0142a\u015bnie \u017cyj\u0105 To\u0142towie, spo\u0142eczno\u015b\u0107, kt\u00f3rej korzenie si\u0119gaj\u0105 \u015al\u0105ska Cieszy\u0144skiego \u2013 m\u00f3wi dr Katarzyna Marcol. Ich przodkowie wyemigrowali do Banatu jeszcze przed Wiosn\u0105 Lud\u00f3w w po\u0142owie XIX wieku w poszukiwaniu pracy. By\u0142o to kilkunastu wi\u015bla\u0144skich saletrarzy, kt\u00f3rzy opuszczali swoje rodzinne domy na wiele miesi\u0119cy, by na terenie \u00f3wczesnego Cesarstwa Austrii wydobywa\u0107 saletr\u0119 na potrzeby armii. Potem zdecydowali, \u017ce wraz z bliskimi zamieszkaj\u0105 na sta\u0142e w Banacie. Zabrali ze sob\u0105 jedynie kancjona\u0142, postyll\u0119 oraz Pismo \u015awi\u0119te, kt\u00f3re zreszt\u0105 jeszcze dzi\u015b w banackich domach mo\u017cna zobaczy\u0107. Gdy przybyli na miejsce, musieli nauczy\u0107 si\u0119 uprawia\u0107 tamtejsze ziemie, pozna\u0107 nowe ro\u015bliny, budowa\u0107 domy z gliny i odnale\u017a\u0107 swoje miejsce w banackiej spo\u0142eczno\u015bci. \u2013 Traktowano ich jako obcych. M\u00f3wili w nieznanym j\u0119zyku, byli bardzo ubodzy, ich status spo\u0142eczny by\u0142 w zwi\u0105zku z tym niski. Czuli to, ale wiedzieli, \u017ce s\u0105 pracowici i wierzyli, \u017ce mog\u0105 si\u0119 tam zadomowi\u0107. Dzi\u015b s\u0105 nierozerwaln\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 Ostoji\u0107eva \u2013 wyja\u015bnia etnolog.<\/p>\n

Z czasem \u2013 ze wzgl\u0119du na du\u017c\u0105 odleg\u0142o\u015b\u0107 geograficzn\u0105 pomi\u0119dzy Wis\u0142\u0105 a Ostoji\u0107evem, powstanie nowych granic pa\u0144stwowych oraz odmienne losy polityczne \u015al\u0105ska i Banatu \u2013 w \u015bwiadomo\u015bci Wi\u015blan zatraci\u0142a si\u0119 pami\u0119\u0107 o krajanach, kt\u00f3rzy p\u00f3\u0142tora wieku temu wyemigrowali na po\u0142udniowy wsch\u00f3d Europy. Sporadyczne kontakty utrzymywane by\u0142y jedynie na p\u0142aszczy\u017anie ko\u015bcielnej. Ponowne zbli\u017cenie \u015al\u0105zak\u00f3w z Wis\u0142y i z Banatu nast\u0105pi\u0142o po 2005 roku, kiedy to wi\u015bla\u0144ska spo\u0142eczno\u015b\u0107 ewangelicka i samorz\u0105dowcy nawi\u0105zali oficjalne kontakty z rodakami z Wojwodiny. W\u00f3wczas naukowcy zacz\u0119li obserwowa\u0107 znacz\u0105ce zmiany, jakie zasz\u0142y przede wszystkim w to\u017csamo\u015bci To\u0142t\u00f3w.
\n <\/p>\n

\"Ostoji\u0107evo
\nOstoji\u0107evo \u2013 to tutaj mieszkaj\u0105 potomkowie wi\u015bla\u0144skich osadnik\u00f3w, kt\u00f3rzy w po\u0142owie XIX wieku wyruszyli na po\u0142udnie Cesarstwa Austrii w poszukiwaniu pracy
\nFot. dr Katarzyna Marcol
\n <\/p>\n

\u2013 Gdy po raz pierwszy pojecha\u0142am do Wojwodiny w 2008 roku, by rozpocz\u0105\u0107 prowadzenie bada\u0144 terenowych, by\u0142am pewna, \u017ce To\u0142towie b\u0119d\u0105 rozmawia\u0107 ze mn\u0105 po serbsku. Spotka\u0142am si\u0119 wtedy z panem Gustawem Cie\u015blarem (wi\u015bla\u0144skie nazwisko!), kt\u00f3ry zacz\u0105\u0142 opowiada\u0107 swoj\u0105 histori\u0119, a mnie z oczu pop\u0142yn\u0119\u0142y \u0142zy wzruszenia. M\u0119\u017cczyzna m\u00f3wi\u0142 do mnie \u201epo to\u0142cku\u201d \u2013 pi\u0119kn\u0105 wi\u015bla\u0144sk\u0105 gwar\u0105 sprzed 150 lat! Czu\u0142am si\u0119 tak, jakbym przenios\u0142a si\u0119 w czasie \u2013 opowiada dr Katarzyna Marcol. Okaza\u0142o si\u0119, \u017ce ludzie ci znaj\u0105 kilka j\u0119zyk\u00f3w. W przestrzeni publicznej, a zatem w szkole czy w urz\u0119dach rozmawiaj\u0105 po serbsku, z s\u0105siadami \u201ezza p\u0142otu\u201d porozumiewaj\u0105 si\u0119 po w\u0119giersku, nabo\u017ce\u0144stwa odprawiane s\u0105 w j\u0119zyku s\u0142owackim ze wzgl\u0119du na przynale\u017cno\u015b\u0107 parafii do Ko\u015bcio\u0142a Ewangelickiego Wyznania Augsburskiego na S\u0142owacji, natomiast w domach pos\u0142uguj\u0105 si\u0119 wspomnian\u0105 ju\u017c gwar\u0105 wi\u015bla\u0144sk\u0105.<\/p>\n

Przenikanie kultur, jak wyja\u015bnia naukowiec, widoczne jest nie tylko w j\u0119zyku, lecz r\u00f3wnie\u017c w obrz\u0119dach, na przyk\u0142ad w tradycji weselnej. \u2013 Dru\u017cbowie chodz\u0105 po wsi i zapraszaj\u0105 na wesele, wyg\u0142aszaj\u0105c tzw. pozwanki (zaproszenia) po s\u0142owacku. W czasie uczty weselnej, przed podaniem na st\u00f3\u0142 poszczeg\u00f3lnych da\u0144, recytowane s\u0105 oracje, kt\u00f3re prezentuj\u0105 w humorystyczny spos\u00f3b potrawy z weselnego menu. Oczepiny z kolei maj\u0105 rodow\u00f3d w\u0119gierski. Panna m\u0142oda po p\u00f3\u0142nocy przebiera si\u0119 w czerwon\u0105 sukni\u0119 na znak przej\u015bcia do grona m\u0119\u017catek, a nast\u0119pnie ta\u0144czy ze wszystkimi go\u015b\u0107mi, kt\u00f3rzy p\u0142ac\u0105 za ten taniec. Starsze To\u0142tki wspominaj\u0105, \u017ce wyprowadzanie panny m\u0142odej z domu nast\u0119powa\u0142o za\u015b przy wt\u00f3rze wi\u015bla\u0144skich pie\u015bni obrz\u0119dowych \u2013 wymienia etnolog.<\/p>\n

Wi\u015bla\u0144ska pie\u015b\u0144 obrz\u0119dowa wykonana przez pani\u0105 Emm\u0119 Krzok z Ostoji\u0107eva<\/a> 
\n(plik audio)<\/p>\n

Dr Katarzyna Marcol przyznaje, \u017ce nasilenie kontakt\u00f3w banackiej spo\u0142eczno\u015bci z Polakami po 2005 roku mia\u0142o znacz\u0105cy wp\u0142yw mi\u0119dzy innymi na to\u017csamo\u015b\u0107 potomk\u00f3w wi\u015bla\u0144skich saletrarzy. Od czasu pierwszej wyprawy rozwin\u0119\u0142a si\u0119 wsp\u00f3\u0142praca z polskimi instytucjami, takimi jak gmina czy szko\u0142y, a tak\u017ce zacie\u015bni\u0142y si\u0119 kontakty z Ambasad\u0105 Polsk\u0105 w Belgradzie. \u2013 Jest to szczeg\u00f3lnie interesuj\u0105ce z perspektywy bada\u0144 antropologicznych. Gdy rozmawia\u0142am z nimi na pocz\u0105tku, nikt z nich nie nazwa\u0142 si\u0119 Polakiem, lecz To\u0142tem. Zreszt\u0105 nazwa ta pochodzi od w\u0119gierskiego s\u0142owa T\u00f3th i oznacza przybysza ze s\u0142owia\u0144szczyzny. Dominowa\u0142a ponadto kategoria to\u017csamo\u015bci wyznaniowej. Prawos\u0142awcem by\u0142 nazywany Serb, katolikiem \u2013 W\u0119gier, wanielikiem, a wi\u0119c ewangelikiem \u2013 To\u0142t. \u2013 wyja\u015bnia badaczka. \u2013 Dzi\u015b potomkowie Wi\u015blan nie tylko s\u0105 postrzegani w Ostoji\u0107evie jako polska mniejszo\u015b\u0107 narodowa, lecz r\u00f3wnie\u017c wi\u0119kszo\u015b\u0107 z nich, zapytana o to\u017csamo\u015b\u0107 narodow\u0105, b\u0119dzie m\u00f3wi\u0142a o swojej polsko\u015bci \u2013 dodaje.<\/p>\n

\"Ko\u015bci\u00f3\u0142<\/p>\n

 <\/p>\n

Identyfikacja narodowa To\u0142t\u00f3w jest wt\u00f3rna wobec to\u017csamo\u015bci wyznaniowej, kt\u00f3ra jeszcze do niedawna dominowa\u0142a w tej spo\u0142eczno\u015bci. Na zdj\u0119ciu: ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicko-augsburski w Ostoji\u0107evie.
\nFot. dr Katarzyna Marcol<\/p>\n

 <\/p>\n

Jak wyja\u015bnia naukowiec, prawdopodobnie pewien wp\u0142yw na to\u017csamo\u015bciowy zwrot mia\u0142 czynnik ekonomiczny. W miar\u0119 intensyfikacji kontakt\u00f3w z polskimi instytucjami, To\u0142towie zacz\u0119li by\u0107 beneficjentami r\u00f3\u017cnych program\u00f3w pomocowych i funduszy wspieraj\u0105cych mniejszo\u015bci narodowe, co niew\u0105tpliwie wzmocni\u0142o ich pozycj\u0119 w zr\u00f3\u017cnicowanym etnicznie Banacie. W szkole dzi\u0119ki takiemu dofinansowaniu otworzono pracowni\u0119 multimedialn\u0105 oraz wyremontowane zosta\u0142y salki parafialne, b\u0119d\u0105ce przestrzeni\u0105 tzw. Domu Polskiego. Dzieci wyje\u017cd\u017caj\u0105 na wakacje do Wis\u0142y, a tak\u017ce wyst\u0119puj\u0105 w belgradzkiej ambasadzie podczas \u015bwi\u0105t narodowych. Jedna z fundacji zorganizowa\u0142a dla lider\u00f3w spo\u0142eczno\u015bci ostoji\u0107evskiej wylot do Polski na wizyt\u0119 studyjn\u0105 w ramach aktywizacji \u015brodowisk polskich w Serbii. Niestety, takie profity maj\u0105 te\u017c negatywne skutki, a podzia\u0142 materialnych i niematerialnych d\u00f3br staje si\u0119 cz\u0119stym \u017ar\u00f3d\u0142em nieporozumie\u0144 w ma\u0142ej spo\u0142eczno\u015bci. \u2013 Gdy po raz pierwszy przyjecha\u0142am do Ostoji\u0107eva, To\u0142towie funkcjonowali jako zwarta grupa, bez wi\u0119kszych napi\u0119\u0107 na poziomie spo\u0142ecznym czy ideologicznym. Od tamtego czasu wiele si\u0119 zmieni\u0142o. Nie wszyscy mieszka\u0144cy mog\u0105 w r\u00f3wnym stopniu korzysta\u0107 ze wspomnianych profit\u00f3w, co rodzi napi\u0119cia i konflikty \u2013 komentuje dr Katarzyna Marcol.
\n <\/p>\n

\"Dzieci \"Zesp\u00f3\u0142
\nNazwy zespo\u0142\u00f3w muzycznych z Ostoji\u0107eva nawi\u0105zuj\u0105 do wi\u015bla\u0144skich korzeni mieszka\u0144c\u00f3w wsi. Po lewej: dzieci z zespo\u0142u KUD \u201eWis\u0142a\u201d (kierownik: Renata Pilh), po prawej: zesp\u00f3\u0142 KUD \u201eVi\u0161ljani iz Ostoji\u0107eva\u201d (\u201eWi\u015blanie z Ostoji\u0107ewa\u201d, kierownik: Monika Krak)
\nFot. dr Katarzyna Marcol
\n <\/p>\n

Etnolog z Uniwersytetu \u015al\u0105skiego podkre\u015bla tak\u017ce pozytywne skutki odnowionych kontakt\u00f3w. \u2013 Wielu To\u0142t\u00f3w odnalaz\u0142o w Wi\u015ble swoich krewnych oraz wsp\u00f3lnych przodk\u00f3w, rodziny si\u0119 poznaj\u0105 i zaprzyja\u017aniaj\u0105 si\u0119 ze sob\u0105. Jeden ch\u0142opak z Ostoji\u0107eva o\u017ceni\u0142 si\u0119 z Wi\u015blank\u0105 i zamieszka\u0142 w Wi\u015ble. Cie\u015blarowie i Pilchowie z Banatu bior\u0105 udzia\u0142 w rodzinnych zjazdach Cie\u015blar\u00f3w i Pilch\u00f3w na \u015al\u0105sku Cieszy\u0144skim \u2013 wymienia. Badania pokaza\u0142y jednak, \u017ce z ka\u017cdym nast\u0119pnym pokoleniem To\u0142t\u00f3w zanika znajomo\u015b\u0107 wi\u015bla\u0144skiej gwary oraz bogactwo dziedzictwa kulturowego. Przyczyniaj\u0105 si\u0119 do tego mi\u0119dzy innymi ma\u0142\u017ce\u0144stwa mieszane etnicznie, migracja m\u0142odych ludzi do du\u017cych miast w poszukiwaniu pracy czy sekularyzacja. Odnowienie wi\u015bla\u0144sko-to\u0142ckich kontakt\u00f3w mo\u017ce spowolni\u0107 proces post\u0119puj\u0105cej asymilacji potomk\u00f3w \u015bl\u0105skich osadnik\u00f3w w Ostoji\u0107evie i zachowa\u0107 t\u0119 cenn\u0105 r\u00f3\u017cnorodno\u015b\u0107.<\/p>\n

Autor: Ma\u0142gorzata K\u0142oskowicz<\/a><\/p>\n

\n

Dr Katarzyna Marcol \u2013 adiunkt w Zak\u0142adzie Studi\u00f3w Globalnych Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej<\/a> Uniwersytetu \u015al\u0105skiego. Literaturoznawca, j\u0119zykoznawca, folklorysta, etnolog. Naukowo zajmuje si\u0119 badaniem aspekt\u00f3w j\u0119zykowych, kulturowych i to\u017csamo\u015bciowych w spo\u0142ecze\u0144stwach wieloetnicznych na \u015al\u0105sku Cieszy\u0144skim oraz w serbskim Banacie. Fascynuje j\u0105 \u201eekologia j\u0119zykowo-kulturowa\u201d w \u015brodowiskach zr\u00f3\u017cnicowanych etnicznie, czyli w jaki spos\u00f3b ludzie o odmiennym sposobie my\u015blenia (co jest przecie\u017c efektem u\u017cywania zr\u00f3\u017cnicowanych kod\u00f3w j\u0119zykowych czy wyznawania odmiennych religii) buduj\u0105 poczucie przynale\u017cno\u015bci do lokalnej wsp\u00f3lnoty. Zagadnienia, kt\u00f3re wyznaczaj\u0105 kierunek jej studi\u00f3w naukowych, to: dynamika przemian j\u0119zykowych, kulturowych i to\u017csamo\u015bciowych w spo\u0142eczno\u015bciach wieloetnicznych. Zainteresowania pozanaukowe: literatura faktu i reporta\u017ce.<\/p>\n

 <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Artyku\u0142y z cyklu \u201eNauka i sztuka\u201d<\/a><\/p>\n

[…]<\/p>\n

Read More…<\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_expiration-date-status":"","_expiration-date":0,"_expiration-date-type":"","_expiration-date-categories":[],"_expiration-date-options":[]},"categories":[24],"tags":[],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/us.edu.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/110145"}],"collection":[{"href":"https:\/\/us.edu.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/us.edu.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/us.edu.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/us.edu.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=110145"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/us.edu.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/110145\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/us.edu.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=110145"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/us.edu.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=110145"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/us.edu.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=110145"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}