{"id":110226,"date":"2017-07-14T10:16:10","date_gmt":"2017-07-14T09:16:10","guid":{"rendered":"https:\/\/us.edu.pl\/badania-przestrzeni-miejskiej-z-punktu-widzenia-morfologii-miast-w-ujeciu-geograficznym\/"},"modified":"2019-11-05T11:18:23","modified_gmt":"2019-11-05T10:18:23","slug":"badania-przestrzeni-miejskiej-z-punktu-widzenia-morfologii-miast-w-ujeciu-geograficznym","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/us.edu.pl\/en\/badania-przestrzeni-miejskiej-z-punktu-widzenia-morfologii-miast-w-ujeciu-geograficznym\/","title":{"rendered":"Badania przestrzeni miejskiej z punktu widzenia morfologii miast w uj\u0119ciu geograficznym"},"content":{"rendered":"

Prowadz\u0105c badania przekszta\u0142ce\u0144 przestrzeni miejskiej Katowic, dr Marta Chmielewska<\/a> skupi\u0142a uwag\u0119 nie tylko na przesz\u0142ych wydarzeniach, kt\u00f3re ukszta\u0142towa\u0142y dzisiejsz\u0105 morfologiczn\u0105 posta\u0107 miasta, lecz postanowi\u0142a r\u00f3wnie\u017c scharakteryzowa\u0107 zachodz\u0105ce obecnie przemiany. Obszar badawczy zawiera\u0142 si\u0119 we wsp\u00f3\u0142czesnych granicach administracyjnych Katowic ustalonych w 1975 roku, o \u0142\u0105cznej powierzchni ponad 164 km2<\/sup>. Zakres czasowy bada\u0144 dr Chmielewskiej obejmowa\u0142 ponad 800 lat: pocz\u0105wszy od XIII wieku, kiedy powsta\u0142y tu pierwsze formy osadnicze, a\u017c po wsp\u00f3\u0142czesno\u015b\u0107. Zasadnicz\u0105 analiz\u0119 przemian morfologicznych prowadzi\u0142a ona jednak dla okresu od XIX wieku \u2013 ze wzgl\u0119du na zapocz\u0105tkowany wtedy dynamiczny rozw\u00f3j przestrzenny wsp\u00f3\u0142czesnego miasta oraz jako\u015b\u0107 i dost\u0119pno\u015b\u0107 kartograficznych materia\u0142\u00f3w \u017ar\u00f3d\u0142owych, kt\u00f3re by\u0142y podstaw\u0105 prowadzonych bada\u0144.<\/p>\n

Zastosowana przez dr Mart\u0119 Chmielewsk\u0105 metoda identyfikowania przeobra\u017ce\u0144 przestrzennych polegaj\u0105ca na por\u00f3wnywaniu chronologicznie zestawionych plan\u00f3w miasta jest jedn\u0105 z podstawowych metod badawczych morfologii miast \u2013 dyscypliny naukowej z pogranicza geografii, historii i urbanistyki badaj\u0105cej przestrze\u0144 miast pod k\u0105tem jej rozplanowania, kszta\u0142tu i fizjonomii zabudowy oraz genezy i ewolucji jej cz\u0119\u015bci sk\u0142adowych. Aby dobrze odtworzy\u0107 przebieg ewolucji przestrzeni miejskiej, wyodr\u0119bni\u0107 sk\u0142adaj\u0105ce si\u0119 na ni\u0105 jednostki strukturalne czy wyznaczy\u0107 kierunki i etapy przeobra\u017ce\u0144 morfologicznych, konieczna jest ponadto znajomo\u015b\u0107 przesz\u0142o\u015bci rozwojowej miasta oraz czynnik\u00f3w, kt\u00f3re jej przebieg warunkowa\u0142y. Rekonstrukcja kszta\u0142towania si\u0119 morfologiczno-przestrzennej struktury Katowic przeprowadzona przez dr Mart\u0119 Chmielewsk\u0105 okaza\u0142a si\u0119 zadaniem skomplikowanym.
\n <\/p>\n

\"Rozw\u00f3j
\nRozw\u00f3j morfologiczno-przestrzenny okolic \u015br\u00f3dmie\u015bcia Katowic
\nOprac. dr Marta Chmielewska
\n <\/p>\n

\u2013 Przestrze\u0144 tego miasta jest niejednorodna, mozaikowa \u2013 sk\u0142ada si\u0119 z wielu jednostek strukturalnych zr\u00f3\u017cnicowanych ze wzgl\u0119du na czas powstania, genez\u0119, charakter zabudowy czy rozplanowanie. Wsp\u00f3\u0142czesne Katowice b\u0119d\u0105ce miastem 150-letnim, a wi\u0119c stosunkowo m\u0142odym, wsp\u00f3\u0142tworz\u0105 historyczne wsie, kolonie i przysi\u00f3\u0142ki, kt\u00f3re powstawa\u0142y nawet kilkaset lat wcze\u015bniej i ulega\u0142y przekszta\u0142ceniom jeszcze przed w\u0142\u0105czeniem w granice miasta \u2013 m\u00f3wi autorka bada\u0144.<\/p>\n

Zmiany morfologiczne dokonywa\u0142y si\u0119 pod wp\u0142ywem r\u00f3\u017cnych czynnik\u00f3w, takich jak odkrycie surowc\u00f3w mineralnych i industrializacja czy te\u017c zmiana przynale\u017cno\u015bci pa\u0144stwowej albo ustroju politycznego, i s\u0105 bezpo\u015brednio zwi\u0105zane z funkcjami, jakie dane miejsce pe\u0142ni\u0142o w okre\u015blonym czasie historycznym.<\/p>\n

Wed\u0142ug \u017ar\u00f3de\u0142 archeologicznych pierwsze \u015blady osadnictwa datowane s\u0105 na okres \u015brodkowej epoki kamienia. Sta\u0142e osady ludzkie pojawi\u0142y si\u0119 tu jednak dopiero w XIII wieku, a ich rozw\u00f3j by\u0142 powolny a\u017c do ko\u0144ca XVIII wieku. Osadnicy trudnili si\u0119 g\u0142\u00f3wnie rolnictwem, uprawiali \u017cyto, j\u0119czmie\u0144 i chmiel, tworzyli tak\u017ce sztuczne stawy rybne zwane \u201erybnikami\u201d. Przy sztucznych zbiornikach wodnych na rzekach Rawie i K\u0142odnicy funkcjonowa\u0142y ponadto ku\u017anice \u017celaza, kt\u00f3re p\u00f3\u017aniej da\u0142y pocz\u0105tek pierwszym hutom. Intensywne przemiany morfologiczne badanego obszaru wywo\u0142a\u0142o odkrycie z\u0142\u00f3\u017c w\u0119gla kamiennego pod koniec XVIII wieku, co zbieg\u0142o si\u0119 z rewolucj\u0105 przemys\u0142ow\u0105 i zastosowaniem jej wynalazk\u00f3w w hutach, kt\u00f3re zast\u0105pi\u0142y ku\u017anice.<\/p>\n

\u2013 W pocz\u0105tkowej fazie industrializacji w\u0119giel kamienny wydobywano g\u0142\u00f3wnie na potrzeby hutnictwa, kt\u00f3re w postaci koksu wykorzystywa\u0142o go do wytopu \u017celaza. Cho\u0107 wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie Katowice kojarz\u0105 si\u0119 z w\u0119glem, to nie szyb kopalniany, a w\u0142a\u015bnie m\u0142ot ku\u017aniczy znajduje si\u0119 do dzi\u015b w herbie miasta \u2013 wyja\u015bnia dr Chmielewska.<\/p>\n

Rosn\u0105ca liczba zak\u0142ad\u00f3w przemys\u0142owych potrzebuj\u0105cych si\u0142y roboczej skutkowa\u0142a sta\u0142ym nap\u0142ywem ludno\u015bci i powstawaniem licznych osiedli robotniczych, z kt\u00f3rych najbardziej znane to Giszowiec i Nikiszowiec. G\u00f3rnictwo i hutnictwo przyczyni\u0142y si\u0119 r\u00f3wnie\u017c do przeobra\u017cenia naturalnej rze\u017aby terenu \u2013 w krajobraz Katowic na sta\u0142e wpisa\u0142y si\u0119 takie antropogeniczne formy, jak wyrobiska czy ha\u0142dy. Przyk\u0142adami takich zmian s\u0105 chocia\u017cby ha\u0142da na Kostuchnie \u2013 drugi pod wzgl\u0119dem wysoko\u015bci punkt w Katowicach (wy\u017csze jest Wzg\u00f3rze Wandy) czy zesp\u00f3\u0142 staw\u00f3w Szopienice-Borki utworzonych w wyrobiskach popiaskowych.<\/p>\n

Morfologiczne przeobra\u017cenia miasta nast\u0119powa\u0142y r\u00f3wnie\u017c pod wp\u0142ywem decyzji administracyjnych, zmieniaj\u0105cego si\u0119 ustroju politycznego i zwi\u0105zanej z nim polityki gospodarczej. Ogromne znaczenie dla rozwoju miejscowo\u015bci mia\u0142a budowa w po\u0142owie XIX wieku linii kolejowej \u0142\u0105cz\u0105cej Czechy z Galicj\u0105 i Kr\u00f3lestwem Polskim ze stacj\u0105 w\u0142a\u015bnie w Katowicach, co by\u0142o zas\u0142ug\u0105 \u00f3wczesnego w\u0142a\u015bciciela Katowic Franza von Wincklera oraz jego zarz\u0105dcy Friedricha Grundmanna.<\/p>\n

\u2013 To w\u0142a\u015bnie oni chcieli stworzy\u0107 tu nowoczesne, przemys\u0142owe, niemieckie miasto, troch\u0119 zreszt\u0105 wbrew autochtonom zajmuj\u0105cym si\u0119 g\u0142\u00f3wnie rolnictwem \u2013 dodaje naukowiec. Od momentu nadania praw miejskich w 1865 roku znaczenie Katowic w stosunku do okolicznych miejscowo\u015bci systematycznie wzrasta\u0142o. Ju\u017c w 1922 roku, po przy\u0142\u0105czeniu cz\u0119\u015bci \u015al\u0105ska do Polski, sta\u0142y si\u0119 stolic\u0105 nowo powsta\u0142ego autonomicznego wojew\u00f3dztwa \u015bl\u0105skiego. Roli tej pe\u0142ni\u0107 nie mog\u0142y ani Opole, ani Gliwice czy Bytom, poniewa\u017c w tym okresie by\u0142y cz\u0119\u015bci\u0105 pa\u0144stwa niemieckiego. Do Katowic przy\u0142\u0105czono w\u00f3wczas nowe obszary, a jego terytorium zosta\u0142o podzielone na dzielnice. Wojew\u00f3dzkie urz\u0119dy i instytucje wymaga\u0142y odpowiednio reprezentacyjnej infrastruktury, rozpocz\u0119to zatem budow\u0119 gmachu Sejmu \u015al\u0105skiego czy archikatedry Chrystusa Kr\u00f3la, wybudowano lotnisko na Muchowcu, powo\u0142ano r\u00f3wnie\u017c Muzeum \u015al\u0105skie.<\/p>\n

W okresie PRL-u Katowice by\u0142y g\u0142\u00f3wnie o\u015brodkiem przemys\u0142owym zamieszka\u0142ym przez klas\u0119 robotnicz\u0105. Sta\u0142y si\u0119 tak\u017ce miastem akademickim \u2013 m.in. w 1968 roku powsta\u0142 Uniwersytet \u015al\u0105ski jako 9. uczelnia wy\u017csza w kraju. Dzielnice miasta intensywnie zabudowywano osiedlami mieszkaniowymi. W latach 60. XX wieku Pa\u0142ac \u015alub\u00f3w, Hotel Silesia, Superjednostka, \u015alizgowiec oraz pawilony handlowe zaj\u0119\u0142y miejsce huty Marta i stawu hutniczego. Ostatnie dwie dekady to transformacja \u015ar\u00f3dmie\u015bcia stanowi\u0105cego centrum miasta oraz intensywny rozw\u00f3j budownictwa mieszkaniowego w pozosta\u0142ych cz\u0119\u015bciach Katowic. Obserwuje si\u0119 tak\u017ce zanik zabudowy przemys\u0142owej oraz budow\u0119 licznych obiekt\u00f3w us\u0142ugowych.<\/p>\n

W dziejach Katowic mia\u0142y miejsce przemiany przestrzenne zwi\u0105zane z wyburzeniami o charakterze ideologicznym, do kt\u00f3rych w pewnym sensie mo\u017cna zaliczy\u0107 tak\u017ce te dziej\u0105ce si\u0119 wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie.<\/p>\n

\u2013 W czasie wojny zniszczona zosta\u0142a Synagoga Wielka, ale te\u017c wybudowany przez Polak\u00f3w gmach Muzeum \u015al\u0105skiego, w PRL-u niszczono \u015blady niemiecko\u015bci, zburzono nie tylko dw\u00f3r Tiele-Winckler\u00f3w i will\u0119 Grundmanna, gdzie obecnie stoi budynek Banku NBP, lecz r\u00f3wnie\u017c 2\/3 zabudowy Giszowca. Dzi\u015b natomiast niszczona jest spu\u015bcizna socrealistyczna. Jednym z przyk\u0142ad\u00f3w jest przebudowa dworca kolejowego, drugim \u2013 chocia\u017cby Pa\u0142ac \u015alub\u00f3w zburzony w 2011 roku, na miejscu kt\u00f3rego do dzi\u015b nic nowego nie powsta\u0142o \u2013 wyja\u015bnia dr Chmielewska i dodaje: \u2013 W tej architekturze zapisana jest ciekawa i bogata historia Katowic. Mozaika styl\u00f3w to znak morfologicznej r\u00f3\u017cnorodno\u015bci. Wyburzanie budynk\u00f3w wydaje si\u0119 wi\u0119c jedynie pr\u00f3b\u0105 zacierania \u015blad\u00f3w historii, kt\u00f3ra przecie\u017c si\u0119 nie zmieni.<\/p>\n

Jednym z cel\u00f3w bada\u0144 dr Marty Chmielewskiej by\u0142a identyfikacja morfologicznych jednostek strukturalnych Katowic zr\u00f3\u017cnicowanych pod wzgl\u0119dem czasu powstania, rodzaju i wysoko\u015bci zabudowy mieszkaniowej oraz charakteru rozplanowania budynk\u00f3w. Efektem prac by\u0142a mapa morfologiczna miasta, na kt\u00f3rej wyra\u017anie wida\u0107 na przyk\u0142ad, \u017ce w przestrzeni Katowic dominuj\u0105 budynki utworzone mi\u0119dzy 1945 a 1989 rokiem, w tym g\u0142\u00f3wnie osiedla dom\u00f3w wielorodzinnych. Najtrwalszym elementem morfologicznym s\u0105 jednak szlaki komunikacyjne, kt\u00f3rych uk\u0142ad w wielu przypadkach nawi\u0105zuje do pierwotnego przebiegu wytyczonego na d\u0142ugo przed nadaniem Katowicom praw miejskich.<\/p>\n

\u2013 Drogami, kt\u00f3rych uk\u0142ad nie zmieni\u0142 si\u0119 od kilkuset lat, poruszamy si\u0119 na D\u0119bie (ul. D\u0119bowa), Bogucicach (ul. Markiefki) czy Za\u0142\u0119\u017cu (ul. Gliwicka) \u2013 nale\u017c\u0105cych do najstarszych osad w przestrzeni wsp\u00f3\u0142czesnych Katowic. Przyk\u0142adem ze \u015br\u00f3dmie\u015bcia s\u0105 ulice M\u0142y\u0144ska i Staromiejska, kt\u00f3re by\u0142y g\u0142\u00f3wnymi drogami przebiegaj\u0105cymi przez wie\u015b Katowice \u2013 wyja\u015bnia geografka.<\/p>\n

Zmiany zachodz\u0105ce w przestrzeni miejskiej Katowic obecnie s\u0105 zdaniem dr Chmielewskiej efektem dw\u00f3ch czynnik\u00f3w. Pierwszym z nich jest rewitalizacja przestrzeni poprzemys\u0142owej b\u0119d\u0105ca reperkusj\u0105 transformacji ustrojowej i zwi\u0105zanym z ni\u0105 powrotem gospodarki wolnorynkowej, co zaowocowa\u0142o restrukturyzacj\u0105 przemys\u0142u, prywatyzacj\u0105 przedsi\u0119biorstw czy likwidacj\u0105 wielu zak\u0142ad\u00f3w, w tym r\u00f3wnie\u017c kopal\u0144. Drugim czynnikiem s\u0105 dzia\u0142ania podejmowane przez w\u0142adze miasta oraz mieszka\u0144c\u00f3w, kt\u00f3re maj\u0105 zmieni\u0107 wizerunek Katowic. Kiedy\u015b postrzegane jako o\u015brodek przemys\u0142owy, w przysz\u0142o\u015bci maj\u0105 kojarzy\u0107 si\u0119 przede wszystkim z nowoczesno\u015bci\u0105, kultur\u0105 i rozwojem g\u00f3rno\u015bl\u0105skiej metropolii. W XXI wieku funkcje przemys\u0142owe Katowic odchodz\u0105 w przesz\u0142o\u015b\u0107, a zast\u0119puj\u0105 je szeroko poj\u0119te funkcje us\u0142ugowe. Powsta\u0142y liczne wielkopowierzchniowe obiekty us\u0142ugowo- handlowe, takie jak otwarta w 2005 roku Silesia City Center i w 2013 roku Galeria Katowicka czy zmodernizowany w 2015 roku obiekt Supersam Katowice. Otwarte zosta\u0142y nowe siedziby Muzeum \u015al\u0105skiego oraz NOSPR-u tworz\u0105ce Stref\u0119 Kultury. Powsta\u0142o tak\u017ce nowoczesne Mi\u0119dzynarodowe Centrum Kongresowe. Z kolei w po\u0142udniowo-zachodniej cz\u0119\u015bci miasta budowane s\u0105 liczne osiedla mieszkaniowe tworz\u0105c swoiste suburbia.<\/p>\n

Prowadzone badania pozwoli\u0142y r\u00f3wnie\u017c prognozowa\u0107 dalsze przeobra\u017cenia przestrzeni miasta, dzi\u0119ki czemu wyniki mog\u0105 zosta\u0107 zastosowane m.in. w efektywnym planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym miasta, skutecznej polityce przestrzennej czy budowaniu modeli \u0142adu przestrzennego.<\/p>\n

\u2013 Wska\u017c\u0119 trzy najwa\u017cniejsze moim zdaniem problemy. Po pierwsze du\u017cym wyzwaniem dla w\u0142adz jest zmniejszaj\u0105ca si\u0119 liczba ludno\u015bci, co ma tak\u017ce wp\u0142yw na wygl\u0105d przestrzeni miejskiej. Po drugie \u2013 wci\u0105\u017c wiele jest zaniedbanych dzielnic, miasto nie rozwija si\u0119 proporcjonalnie. Po trzecie wreszcie pozostaje kwestia komunikacji przestrzennej, kt\u00f3ra w miar\u0119 sprawnie funkcjonuje na linii wsch\u00f3d \u2013 zach\u00f3d, natomiast na pewno wymaga dopracowania i rozbudowania w kierunkach na p\u00f3\u0142noc i na po\u0142udnie od centrum miasta \u2013 wyja\u015bnia dr Marta Chmielewska. W zwi\u0105zku z tym obecnie jednym z najwa\u017cniejszych postulat\u00f3w wydaje si\u0119 nacisk na zr\u00f3wnowa\u017cony rozw\u00f3j Katowic.<\/p>\n

Wyniki bada\u0144 przeprowadzonych przez dr Mart\u0119 Chmielewsk\u0105 zosta\u0142y opublikowane w ksi\u0105\u017cce pt. Morfologiczne przekszta\u0142cenia przestrzeni miejskiej Katowic<\/em>, kt\u00f3ra ukaza\u0142a si\u0119 w 2016 roku nak\u0142adem Wydawnictwa Uniwersytetu \u015al\u0105skiego<\/a>.<\/p>\n

\n

Artyku\u0142 Ma\u0142gorzaty K\u0142oskowicz pt. Mozaikowa przestrze\u0144 Katowic<\/em> ukaza\u0142 si\u0119 w \u201eGazecie Uniwersyteckiej U\u015a\u201d nr 9 (249) czerwiec 2017.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Prowadz\u0105c badania przekszta\u0142ce\u0144 przestrzeni miejskiej Katowic, dr Marta Chmielewska<\/a> skupi\u0142a uwag\u0119 nie tylko na przesz\u0142ych wydarzeniach, kt\u00f3re ukszta\u0142towa\u0142y dzisiejsz\u0105 morfologiczn\u0105 posta\u0107 miasta, lecz postanowi\u0142a r\u00f3wnie\u017c scharakteryzowa\u0107 zachodz\u0105ce obecnie przemiany. Obszar badawczy zawiera\u0142 si\u0119 we wsp\u00f3\u0142czesnych granicach administracyjnych Katowic ustalonych w 1975 roku, o \u0142\u0105cznej powierzchni ponad 164 km2<\/sup>. […]<\/p>\n

Read More…<\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_expiration-date-status":"","_expiration-date":0,"_expiration-date-type":"","_expiration-date-categories":[],"_expiration-date-options":[]},"categories":[24],"tags":[],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/us.edu.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/110226"}],"collection":[{"href":"https:\/\/us.edu.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/us.edu.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/us.edu.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/us.edu.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=110226"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/us.edu.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/110226\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/us.edu.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=110226"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/us.edu.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=110226"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/us.edu.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=110226"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}