{"id":110237,"date":"2017-07-05T12:50:29","date_gmt":"2017-07-05T11:50:29","guid":{"rendered":"https:\/\/us.edu.pl\/badania-polarnych-regionow-ziemi-2\/"},"modified":"2019-11-05T11:18:23","modified_gmt":"2019-11-05T10:18:23","slug":"badania-polarnych-regionow-ziemi-2","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/us.edu.pl\/en\/badania-polarnych-regionow-ziemi-2\/","title":{"rendered":"Badania polarnych region\u00f3w Ziemi"},"content":{"rendered":"

Artyku\u0142y z cyklu \u201eNauka i sztuka\u201d<\/a><\/p>\n

Latem 1977 roku po raz pierwszy dwaj pracownicy Wydzia\u0142u Nauk o Ziemi Uniwersytetu \u015al\u0105skiego: dr Jan Leszkiewicz<\/a> oraz dr Jerzy Wach<\/a> wzi\u0119li udzia\u0142 w wyprawie polarnej na Spitsbergen. Rok p\u00f3\u017aniej zorganizowana zosta\u0142a druga \u2013 a pierwsza samodzielna \u2013 wyprawa Uniwersytetu \u015al\u0105skiego, w kt\u00f3rej uczestniczyli: dr Andrzej Kami\u0144ski, dr Jan Leszkiewicz<\/a> i mgr in\u017c. Andrzej Kozik. Kierowa\u0142 ni\u0105 \u2013 b\u0119d\u0105cy w\u00f3wczas doktorem \u2013 Jacek Jania. W czterdziest\u0105 rocznic\u0119 wypraw polarnych naszej uczelni zainicjowanych przez prof. zw. dr. hab. Mariana Pulin\u0119 rozmawiamy z panem profesorem Jackiem Jani\u0105<\/a> o \u201egor\u0105czce polarnej\u201d, r\u00f3\u017cnicach mi\u0119dzy wyprawami organizowanymi kiedy\u015b i dzi\u015b oraz o znaczeniu bada\u0144 lodowc\u00f3w.<\/p>\n

\n

\"Prof.
\nProf. zw. dr hab. Jacek Jania, kierownik Katedry Geomorfologii Wydzia\u0142u Nauk o Ziemi U\u015a, przewodnicz\u0105cy Centrum Studi\u00f3w Polarnych \u2013 KNOW
\nFot. Sekcja Prasowa U\u015a
\n <\/p>\n

Dr Ma\u0142gorzata K\u0142oskowicz:<\/strong> Panie Profesorze, w roku 2017 polscy polarnicy obchodz\u0105 kilka szczeg\u00f3lnych rocznic. Osiemdziesi\u0105t pi\u0119\u0107 lat temu odby\u0142a si\u0119 pierwsza polska wyprawa polarna na Wysp\u0119 Nied\u017awiedzi\u0105 na Morzu Barentsa, sze\u015b\u0107dziesi\u0105t lat temu w lipcu 1957 roku utworzona zosta\u0142a Polska Stacja Polarna Hornsund na Spitsbergenie. Mija r\u00f3wnie\u017c czterdzie\u015bci lat od pierwszej wyprawy polarnej Uniwersytetu \u015al\u0105skiego zorganizowanej we wsp\u00f3\u0142pracy z Wy\u017csz\u0105 Szko\u0142\u0105 Morsk\u0105 w Szczecinie. By\u0142 Pan Profesor uczestnikiem prawie wszystkich wyjazd\u00f3w badawczych naszej uczelni. Jak Pan wspomina swoje pierwsze spotkanie z arktycznymi lodowcami?<\/p>\n

Prof. zw. dr hab. Jacek Jania: <\/strong>Pierwsza wyprawa polarna, w kt\u00f3rej bra\u0142em udzia\u0142, zosta\u0142a zorganizowana w 1972 roku. Uczestniczy\u0142em w niej jako student Uniwersytetu Wroc\u0142awskiego, pe\u0142ni\u0105c funkcj\u0119 asystenta terenowego starszych koleg\u00f3w \u2013 pracownik\u00f3w naukowych. Ponadto zbiera\u0142em w\u00f3wczas materia\u0142y badawcze potrzebne do przygotowania pracy magisterskiej. Pierwszy kontakt z lodowcami pozostaje w pami\u0119ci do ko\u0144ca \u017cycia. W naszym \u017cargonie m\u00f3wi si\u0119 o \u201egor\u0105czce polarnej\u201d i ja j\u0105 wtedy poczu\u0142em. Mo\u017cna zachwyci\u0107 si\u0119 pi\u0119knym, surowym i czystym krajobrazem p\u00f3\u0142nocy. Co\u015b niedefiniowalnego ci\u0105gnie cz\u0142owieka w tamte rejony. Potem, na pocz\u0105tku ka\u017cdego roku, my\u015bli si\u0119 ju\u017c tylko o przygotowaniach do kolejnej wyprawy\u2026
\n <\/p>\n

\"Lodowiec
\nLodowiec Hansa i le\u017c\u0105ca w pobli\u017cu Polska Stacja Polarna Hornsund, Spitsbergen. Widok z samolotu 
\nFot. prof. Jacek Jania<\/p>\n

MK: <\/strong>Rok 2017 jest zatem rokiem jubileuszowym tak\u017ce dla Pana Profesora \u2013 pierwsze spotkanie z lodowcami odby\u0142o si\u0119 45 lat temu. Jak zmienia\u0142y si\u0119 wyprawy polarne na przestrzeni lat?<\/p>\n

JJ: <\/strong>Podczas pierwszych wypraw polarnych Uniwersytetu \u015al\u0105skiego cz\u0119sto realizacja najprostszych zada\u0144 zajmowa\u0142a zdecydowanie wi\u0119cej czasu. Najtrudniejsze w tamtych czasach by\u0142y komunikacja pomi\u0119dzy grupami badawczymi oraz transport. Penetrowanie rozleg\u0142ego terenu bada\u0144 wymaga\u0142o sporo wysi\u0142ku i oczywi\u015bcie trwa\u0142o znaczeni d\u0142u\u017cej ni\u017c dzi\u015b. Podczas swojej pierwszej wyprawy polarnej pracowa\u0142em g\u0142\u00f3wnie jako \u201esilnik na wios\u0142a\u201d (\u015bmiech). P\u0142yn\u0105\u0142em z koleg\u0105 \u0142odzi\u0105 z zaopatrzeniem dla grupy terenowej w podstacji. Janek ci\u0105gle naprawia\u0142 ma\u0142y, zawsze kapry\u015bny silnik, a ja wios\u0142owa\u0142em. Dop\u00f3ki morze by\u0142o spokojne, nawet nam si\u0119 ta podr\u00f3\u017c podoba\u0142a, jednak gdy pojawi\u0142 si\u0119 wiatr i zacz\u0119li\u015bmy si\u0119 oddala\u0107 od sta\u0142ego l\u0105du w kierunku Grenlandii, nie by\u0142o nam do \u015bmiechu. Obecnie Uniwersytet \u015al\u0105ski oraz Polska Stacja Polarna Hornsund, z kt\u00f3r\u0105 \u015bci\u015ble wsp\u00f3\u0142pracujemy, maj\u0105 do dyspozycji \u0142odzie i pontony morskie z niezawodnymi silnikami, a tak\u017ce nowe skutery \u015bnie\u017cne. Zatem praca naukowc\u00f3w jest nie tylko bezpieczniejsza, lecz r\u00f3wnie\u017c bardziej komfortowa, zar\u00f3wno latem, jak i zim\u0105.
\n <\/p>\n

\"Mgr  \"Pomiar
\nPo lewej: mgr in\u017c. Barbara Barzycka oraz prof. zw. dr hab. Jacek Jania podczas bada\u0144 Lodowca Hansa w sierpniu 2016 roku. Po prawej: pomiar pr\u0119dko\u015bci Lodowca Hansa precyzyjnym odbiornikiem GPS w okresie zimowym
\nFot. dr in\u017c. Ma\u0142gorzata B\u0142aszczyk<\/p>\n

Zmieni\u0142 si\u0119 r\u00f3wnie\u017c spos\u00f3b gromadzenia i przekazywania informacji. Dzi\u015b wykorzystujemy nie tylko Internet, lecz r\u00f3wnie\u017c komunikacj\u0119 radiow\u0105 w terenie czy telefony satelitarne. Dzi\u0119ki \u0142\u0105czom satelitarnym sp\u0142ywaj\u0105 do nas zapisy z urz\u0105dze\u0144 pomiarowych zlokalizowanych na lodowcu. Administratorem Polskiej Stacji Polarnej oraz ca\u0142orocznego systemu zbierania danych jest Instytut Geofizyki Polskiej Akademii Nauk. Zmiany zwi\u0105zane z organizacj\u0105, bezpiecze\u0144stwem, a zw\u0142aszcza dokumentacj\u0105 naukow\u0105 wypraw polarnych s\u0105 zatem ogromne.
\n <\/p>\n

\"Sondowania
\nSondowanie grubo\u015bci lodowc\u00f3w po\u0142udniowego Spitsbergenu systemem radarowym pod kierunkiem dr. Mariusza Grabca w kwietniu 2008 roku
\nFot. prof. Jacek Jania
\n <\/p>\n

MK: <\/strong>Czy w zwi\u0105zku z nowymi mo\u017cliwo\u015bciami technologicznymi badania prowadzone przez polskich naukowc\u00f3w s\u0105 szersze ni\u017c kiedy\u015b?<\/p>\n

JJ: <\/strong>Moja odpowied\u017a b\u0119dzie by\u0107 mo\u017ce nieco zaskakuj\u0105ca. Ot\u00f3\u017c ograniczenia logistyczne i technologiczne, z kt\u00f3rymi zmagali\u015bmy si\u0119 a\u017c do pocz\u0105tku lat 90. ubieg\u0142ego wieku, ostatecznie dzia\u0142a\u0142y na nasz\u0105 korzy\u015b\u0107. Polskie badania glacjologiczne s\u0105 absolutnie wyj\u0105tkowe w skali \u015bwiatowej. Dysponujemy d\u0142ugimi seriami obserwacyjnymi tych samych lodowc\u00f3w, co z perspektywy prowadzenia bada\u0144 diachronicznych ma podstawowe znaczenie. Gdyby\u015bmy wtedy mieli do dyspozycji np. helikoptery, statki czy mocniejsze \u0142odzie, z pewno\u015bci\u0105 nie koncentrowaliby\u015bmy si\u0119 na obserwacji tak wielu parametr\u00f3w fizyko-chemicznych jednego regionu. Dzi\u015b okaza\u0142o si\u0119, \u017ce stosunkowo niewielki obszar badany przez kilkadziesi\u0105t lat z uwzgl\u0119dnieniem znacz\u0105cej liczby parametr\u00f3w stanowi unikatow\u0105 w skali \u015bwiatowej baz\u0119 danych, kt\u00f3ra jest znakomitym \u017ar\u00f3d\u0142em informacji m.in. na temat dokonuj\u0105cych si\u0119 na naszych oczach zmian klimatycznych i \u015brodowiska polarnego.
\n <\/p>\n

\"Lodowiec
\nLodowiec Hansa, kt\u00f3ry uchodzi do fiordu Hornsund, jest jednym z najlepiej zbadanych lodowc\u00f3w Arktyki
\nFot. prof. Jacek Jania
\n <\/p>\n

MK: <\/strong>Jakie zmiany dostrzegaj\u0105 naukowcy w tej arktycznej przestrzeni?<\/p>\n

JJ: <\/strong>Przede wszystkim z ka\u017cd\u0105 kolejn\u0105 wypraw\u0105 obserwujemy, jak szybko zmienia si\u0119 \u015brodowisko naszych bada\u0144 szczeg\u00f3\u0142owych w po\u0142udniowej cz\u0119\u015bci wyspy Spitsbergen. Zmienia si\u0119 zasi\u0119g oraz grubo\u015b\u0107 lodowc\u00f3w i jest to niepodwa\u017calny dow\u00f3d na ocieplenie klimatu. W zwi\u0105zku z tym zmniejsza si\u0119 ich masa i kszta\u0142t. Jeden z projekt\u00f3w badawczych prowadzony przez pana dr. Mariusza Grabca potwierdzi\u0142, \u017ce le\u017c\u0105cy na po\u0142udniu Spitsbergenu fiord Hornsund ju\u017c wkr\u00f3tce stanie si\u0119 cie\u015bnin\u0105 \u0142\u0105cz\u0105c\u0105 wody Morza Grenlandzkiego i Morza Barentsa. Efektem tego procesu b\u0119dzie m.in. po\u0142\u0105czenie zimnego pr\u0105du morskiego nios\u0105cego l\u00f3d morski ze wschodniej cz\u0119\u015bci Spitsbergenu z ciep\u0142ym pr\u0105dem morskim p\u0142yn\u0105cym na p\u00f3\u0142noc po jego zachodniej stronie. Zapewne wp\u0142ynie to na zmian\u0119 \u015brodowiska morskiego region\u00f3w. Ponadto otworzy r\u00f3wnie\u017c now\u0105 drog\u0119 morsk\u0105 i przyczyni si\u0119 do rozwoju ruchu turystycznego w tym regionie. Kt\u00f3\u017c nie chcia\u0142by \u201ep\u0142yn\u0105\u0107 po lodowcu\u201d, kt\u00f3ry widnieje na starszych mapach? Tutaj zlokalizowana jest r\u00f3wnie\u017c Polska Stacja Polarna. Zmiany te wp\u0142yn\u0105 na jej funkcjonowanie. B\u0119dziemy je monitorowa\u0107.<\/p>\n

\"Mapa
\nMapa lodowc\u00f3w Svalbardu: na niebiesko zaznaczono lodowce uchodz\u0105ce do morza, na bia\u0142o \u2013 lodowce ko\u0144cz\u0105ce si\u0119 na l\u0105dzie, a teren niezlodowacony \u2013 na br\u0105zowo
\nOprac. dr in\u017c. Ma\u0142gorzata B\u0142aszczyk<\/p>\n

MK: <\/strong>Jednym z dominuj\u0105cych w mediach temat\u00f3w jest globalne ocieplenie oraz zwi\u0105zane z nim podwy\u017cszenie poziomu oceanu \u015bwiatowego i topnienie lodowc\u00f3w. Co na temat wymienionych proces\u00f3w mo\u017cna powiedzie\u0107 na podstawie zgromadzonych danych, o kt\u00f3rych wspomina\u0142 Pan Profesor?<\/p>\n

JJ: <\/strong>Nasze d\u0142ugie serie obserwacyjne zawieraj\u0105 dane, dzi\u0119ki kt\u00f3rym dysponujemy wiedz\u0105 na temat trend\u00f3w i tempa zmian klimatu w Arktyce, a wi\u0119c po\u015brednio na ca\u0142ej Ziemi. Okazuje si\u0119, \u017ce region Arktyki atlantyckiej ociepla si\u0119 3\u20134-krotnie szybciej ni\u017c obszar europejski. Zjawisko to nazywane jest wzmocnieniem arktycznym. \u015arednia roczna temperatura wzrasta na badanym przez nas obszarze o ponad 1\u00b0C na dziesi\u0119\u0107 lat. Dla por\u00f3wnania wska\u017anik ten dla obszaru Polski wynosi oko\u0142o 0,3\u00b0C na dekad\u0119. Co wi\u0119cej, ostatnie kilkana\u015bcie lat wyra\u017anie wskazuje na przyspieszenie proces\u00f3w ocieplania Arktyki. Szybciej tak\u017ce zmniejszaj\u0105 si\u0119 lodowce.
\n <\/p>\n

\"G\u00f3ry
\nG\u00f3ry lodowe na fiordzie Hornsund 
\nFot. prof. Jacek Jania
\n <\/p>\n

MK: <\/strong>B\u0119dzie jeszcze cieplej?<\/p>\n

JJ: <\/strong>B\u0119dzie cieplej. W zwi\u0105zku z tym zwi\u0119ksza si\u0119 r\u00f3wnie\u017c poziom m\u00f3rz o oko\u0142o 3,5 mm na rok. Pani dr in\u017c. Ma\u0142gorzata B\u0142aszczyk zajmowa\u0142a si\u0119 analiz\u0105 lodowc\u00f3w ko\u0144cz\u0105cych si\u0119 w morzu dla ca\u0142ego Svalbardu \u2013 norweskiego archipelagu, kt\u00f3rego cz\u0119\u015bci\u0105 jest wyspa Spitsbergen. Wykorzysta\u0142a metody satelitarne i obliczy\u0142a, ile lodu w postaci g\u00f3r lodowych dostaje si\u0119 z l\u0105du do morza, wp\u0142ywaj\u0105c tym samym na wzrost poziomu oceanu \u015bwiatowego. Oczywi\u015bcie proces ten, opisany dla Spitsbergenu, nie ma a\u017c tak du\u017cego znaczenia w kontek\u015bcie zmian globalnych, jak na przyk\u0142ad dostawa g\u00f3r lodowych z Grenlandii. Jednak\u017ce nasze szczeg\u00f3\u0142owe i d\u0142ugookresowe badania na ograniczonym obszarze s\u0105 bardzo wa\u017cne dla tworzenia modeli, na podstawie kt\u00f3rych mo\u017cemy efektywnie przewidywa\u0107 tego typu zmiany w szerszej skali \u2013 tak\u017ce dla lodowc\u00f3w Grenlandii, a to ma ju\u017c bezpo\u015brednie znaczenie dla zmian na poziomie globalnym. Wiele wskazuje na to, \u017ce przyspieszone topnienie powierzchniowe lodowc\u00f3w, ich intensywniejszy ruch oraz tzw. cielenie si\u0119 (czyli powstawanie g\u00f3r lodowych) zaowocuj\u0105 w d\u0142u\u017cszej perspektywie czasowej wzrostem poziomu ocean\u00f3w nie o milimetry, lecz przy \u201euruchomieniu si\u0119\u201d lodowc\u00f3w Antarktydy Zachodniej \u2013 nawet o metry. Dok\u0142adne zbadanie wspomnianych przeze mnie proces\u00f3w by\u0107 mo\u017ce pozwoli precyzyjniej przewidywa\u0107 skal\u0119 oraz zakres czasowy tego zagro\u017cenia i tym samym lepiej si\u0119 do niego przygotowa\u0107.
\n <\/p>\n

\"Dr
\nDr Krystyna Kozio\u0142 z Polskiej Stacji Polarnej Hornsund (absolwentka U\u015a) pobiera pr\u00f3by wody z rzeki subglacjalnej Lodowca Hansa dla przeprowadzenia bada\u0144 sk\u0142adu chemicznego oraz zawiesiny mineralnej
\nFot. prof. Jacek Jania
\n <\/p>\n

MK: <\/strong>Jakich jeszcze informacji dostarczaj\u0105 badania wsp\u00f3\u0142czesnych lodowc\u00f3w i modele skonstruowane na ich podstawie?<\/p>\n

JJ: <\/strong>Mog\u0105 s\u0142u\u017cy\u0107 badaniom niedawnej przesz\u0142o\u015bci geologicznej Polski. Takie analizy prowadzi\u0142a m.in. pani dr Agnieszka Piechota. Jest autork\u0105 \u015bwietnie wykonanego numerycznego modelu obrazuj\u0105cego drena\u017c w\u00f3d roztopowych pod spodem l\u0105dolodu skandynawskiego dla Pomorza. Na tej podstawie sformu\u0142owa\u0142a szereg wniosk\u00f3w dotycz\u0105cych przebiegu proces\u00f3w decyduj\u0105cych o krajobrazie tej cz\u0119\u015bci naszego kraju. Obszar Polski by\u0142 kilkukrotnie pokryty l\u0105dolodem skandynawskim w ci\u0105gu ostatnich kilkuset tysi\u0119cy lat. Rozw\u00f3j, a potem zanik tych ogromnych lodowc\u00f3w mia\u0142 ogromne znaczenie nie tylko dla rze\u017aby terenu, na kt\u00f3rym \u017cyjemy, lecz r\u00f3wnie\u017c na rodzaj gleb czy rozmieszczenie surowc\u00f3w mineralnych, takich jak wykorzystywane w budownictwie \u017cwiry, piaski, gliny czy i\u0142y. Wyniki bada\u0144 pani doktor \u015bwietnie pokrywaj\u0105 si\u0119 z rozmieszczeniem malowniczych, g\u0142\u0119bokich jezior rynnowych w Polsce. Co wi\u0119cej, na podstawie tego typu modeli jeste\u015bmy w stanie r\u00f3wnie\u017c wskaza\u0107 potencjalne miejsca wyst\u0119powania wymienionych przed chwil\u0105 surowc\u00f3w mineralnych. Innymi s\u0142owy, badaj\u0105c wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie zachodz\u0105ce procesy recesji lodowc\u00f3w, mo\u017cemy opisywa\u0107 zjawiska, kt\u00f3re zachodzi\u0142y w geologicznej przesz\u0142o\u015bci nawet kilkana\u015bcie tysi\u0119cy lat temu. Zaczynamy coraz lepiej rozumie\u0107 mechanizmy proces\u00f3w wp\u0142ywaj\u0105ce na obecny kszta\u0142t polarnych region\u00f3w Ziemi, a tak\u017ce tych oddzia\u0142uj\u0105cych na \u015brodowisko globalne. Lodowce to fascynuj\u0105cy, chocia\u017c trudny przedmiot bada\u0144.<\/p>\n

MK: <\/strong>Dzi\u0119kuj\u0119 za rozmow\u0119.<\/p>\n

\n

\"Prof.Prof. zw. dr hab. Jacek Jania<\/strong> jest badaczem lodowc\u00f3w i \u015brodowiska obszar\u00f3w polarnych, uznanym geomorfologiem i specjalist\u0105 z zakresu teledetekcji, a tak\u017ce mi\u0119dzynarodowym autorytetem w zakresie bada\u0144 lodowc\u00f3w uchodz\u0105cych do morza. Pe\u0142ni funkcj\u0119 kierownika Katedry Geomorfologii na Wydziale Nauk o Ziemi Uniwersytetu \u015al\u0105skiego, jest r\u00f3wnie\u017c przewodnicz\u0105cym Centrum Studi\u00f3w Polarnych \u2013 KNOW, kt\u00f3re tworz\u0105: Wydzia\u0142 Nauk o Ziemi U\u015a (jednostka wiod\u0105ca) oraz Instytut Geofizyki PAN i Instytut Oceanologii PAN. Cz\u0142onek Europejskiej Rady Polarnej (EPB) oraz Rady Polskiego Konsorcjum Polarnego skupiaj\u0105cego 18 jednostek naukowych, przewodnicz\u0105cy Komitetu Bada\u0144 Polarnych przy Prezydium PAN.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Artyku\u0142y z cyklu \u201eNauka i sztuka\u201d<\/a><\/p>\n

[…]<\/p>\n

Read More…<\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_expiration-date-status":"","_expiration-date":0,"_expiration-date-type":"","_expiration-date-categories":[],"_expiration-date-options":[]},"categories":[24],"tags":[],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/us.edu.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/110237"}],"collection":[{"href":"https:\/\/us.edu.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/us.edu.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/us.edu.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/us.edu.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=110237"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/us.edu.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/110237\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/us.edu.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=110237"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/us.edu.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=110237"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/us.edu.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=110237"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}