{"id":110279,"date":"2017-06-12T11:17:40","date_gmt":"2017-06-12T10:17:40","guid":{"rendered":"https:\/\/us.edu.pl\/jak-mozna-poznac-poznanie\/"},"modified":"2019-11-05T11:18:26","modified_gmt":"2019-11-05T10:18:26","slug":"jak-mozna-poznac-poznanie","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/us.edu.pl\/en\/jak-mozna-poznac-poznanie\/","title":{"rendered":"Jak mo\u017cna pozna\u0107 poznanie?"},"content":{"rendered":"

Artyku\u0142y z cyklu \u201eNauka i sztuka\u201d<\/a><\/p>\n

Zgodnie z maksym\u0105 sokratejsk\u0105 gnothi seauton<\/em>, aby \u017cy\u0107 szcz\u0119\u015bliwie, trzeba pozna\u0107 samego siebie. To jedno z dominuj\u0105cych w filozofii zagadnie\u0144, nad kt\u00f3rym pochylali si\u0119 zar\u00f3wno staro\u017cytni, jak i wsp\u00f3\u0142cze\u015bni my\u015bliciele. Temat podj\u0105\u0142 r\u00f3wnie\u017c \u017cyj\u0105cy na prze\u0142omie XIX i XX wieku niemiecki filozof Leonard Nelson. Kontynuuj\u0105c my\u015bl swojego mistrza Jakoba Friedricha Friesa, bada\u0142 mo\u017cliwo\u015b\u0107 teorii poznania (epistemologii) \u2013 dzia\u0142u filozofii, kt\u00f3ry zajmuje si\u0119 przedmiotem, sposobami i granicami ludzkiego poznania. Pisma Nelsona analizuje zast\u0119pca dyrektora Instytutu Filozofii<\/a> Uniwersytetu \u015al\u0105skiego dr hab. Tomasz Kubalica<\/a>.<\/p>\n

\n

\"Dr
\nDr hab. Tomasz Kubalica
\nFot. Sekcja Prasowa U\u015a<\/p>\n

Teoria poznania pr\u00f3buj\u0105ca odpowiedzie\u0107 na pytania o przedmiot i granice epistemologii zdominowa\u0142a nowo\u017cytn\u0105 my\u015bl filozoficzn\u0105 \u2013 drog\u0119 t\u0119 rozpocz\u0105\u0142 w XVII wieku Kartezjusz. Leonard Nelson, kontynuuj\u0105c my\u015bl Jakoba Friedricha Friesa, podwa\u017cy\u0142 przekonanie, zgodnie z kt\u00f3rym teoria poznania powinna by\u0107 traktowana jako prima philopshie<\/em>. Pr\u00f3buj\u0105c uzasadni\u0107 swoje stanowisko, niemiecki filozof dostrzeg\u0142 niedaj\u0105c\u0105 si\u0119 przezwyci\u0119\u017cy\u0107 antynomi\u0119 i wykaza\u0142 tym samym sprzeczno\u015b\u0107 epistemologii jako nauki uniwersalnej.<\/p>\n

\u2013 Nelson twierdzi\u0142, \u017ce nie da si\u0119 uzasadni\u0107 naukowo prawdziwo\u015bci poznania bez wcze\u015bniejszego za\u0142o\u017cenia jej rozumienia. Innymi s\u0142owy kryterium prawdziwo\u015bci poznania musia\u0142oby by\u0107 zawarte w teorii, kt\u00f3ra dopiero mia\u0142aby to kryterium stworzy\u0107 \u2013 m\u00f3wi dr hab. Tomasz Kubalica.<\/p>\n

Jak dodaje, aby zrozumie\u0107 argument Nelsona, trzeba jednak pami\u0119ta\u0107 o za\u0142o\u017ceniach my\u015blenia filozoficznego, kt\u00f3rym pozosta\u0142 wierny. Jego \u201emoralno\u015b\u0107\u201d zbudowana by\u0142a na logice, a \u201egrzech \u015bmiertelny\u201d pope\u0142nia\u0142 ten, komu udowodniono paradoks. Niemiecki filozof uprawia\u0142 zatem my\u015blenie racjonalne oparte na logicznym argumentowaniu. Oczywi\u015bcie nie wszyscy filozofowie podzielali ten pogl\u0105d, dopuszczaj\u0105c w swoich rozwa\u017caniach antynomie, sofizmaty i paradoksy. Na prze\u0142omie XIX i XX wieku rozwija\u0142y si\u0119 r\u00f3wnolegle dwa nurty: my\u015bli filozoficznej, od kt\u00f3rej wymagano rygorystycznej naukowej wiarygodno\u015bci i praktycznego zastosowania oraz tzw. filozofii \u017cycia uprawianej m.in. przez Wilhelma Diltheya, Friedricha Nietzschego czy Henriego Bergsona \u2013 wypracowuj\u0105cej dystans do tego, co racjonalne i oparte na dychotomiach.<\/p>\n

\"Zdj\u0119cieNelson, odchodz\u0105c od nadrz\u0119dno\u015bci teorii poznania, swoje naukowe zainteresowania kierowa\u0142 ku ontologii \u2013 rozumianej jednak inaczej ni\u017c klasyczna metafizyka. W opublikowanej ksi\u0105\u017cce pt. Unm\u00f6glichkeit der Erkenntnistheorie<\/em> dr hab. Tomasz Kubalica nie tylko om\u00f3wi\u0142 propozycj\u0119 niemieckiego filozofa, lecz r\u00f3wnie\u017c wpisa\u0142 jego my\u015bl w szerszy kontekst historyczno-filozoficzny. Celem Nelsona by\u0142a kontynuacja krytycznej filozofii Immanuela Kanta, kt\u00f3rego wp\u0142yw odkry\u0142 w pracach Jakoba Friedricha Friesa. Kwesti\u0105 \u0142\u0105cz\u0105c\u0105 ich koncepcje by\u0142o m.in. pytanie o granic\u0119 poznania. Kant uwa\u017ca\u0142, \u017ce t\u0119 granic\u0119 wyznacza do\u015bwiadczenie. Za\u0142o\u017cy\u0142, \u017ce nie mo\u017cemy wiedzie\u0107 pewnie nic, co wykracza poza do\u015bwiadczenie bezpo\u015brednie. Jak wyja\u015bnia historyk filozofii, chodzi o przestrze\u0144 nauk przyrodniczych, nie o indywidulane poznanie. W zwi\u0105zku z tym, \u017ce nie jeste\u015bmy w stanie podda\u0107 do\u015bwiadczeniu istnienia Boga, nie\u015bmiertelno\u015bci duszy czy niesko\u0144czono\u015bci Wszech\u015bwiata \u2013 kwestie te umie\u015bci\u0107 nale\u017cy w sferze wiary rozumowej, traktowanej oczywi\u015bcie szerzej ni\u017c wiara religijna.<\/p>\n

Filozofia transcendentalna, bo o niej mowa, zosta\u0142a poddana dalszym analizom dokonywanym przez filozof\u00f3w inspiruj\u0105cych si\u0119 my\u015bl\u0105 kantowsk\u0105. Kwesti\u0119 t\u0119 rozwin\u0105\u0142 m.in. Jakob Friedrich Fries, z kt\u00f3rego koncepcji wy\u0142ania si\u0119 pewien trylemat. Jego zdaniem cz\u0142owiek, uzasadniaj\u0105c swoj\u0105 wiedz\u0119, ma do wyboru jedn\u0105 z trzech dr\u00f3g. Po pierwsze mo\u017ce przyj\u0105\u0107 pewne za\u0142o\u017cenia bez dalszego ich uzasadniania, popada jednak w\u00f3wczas w dogmatyzm. Po drugie \u2013 mo\u017ce pyta\u0107 o za\u0142o\u017cenia danej tezy, nast\u0119pnie o za\u0142o\u017cenia tych za\u0142o\u017ce\u0144, a potem o za\u0142o\u017cenia za\u0142o\u017ce\u0144 za\u0142o\u017ce\u0144\u2026 i tak w niesko\u0144czono\u015b\u0107, pope\u0142niaj\u0105c logiczny b\u0142\u0105d regressus ad infinitum<\/em>.<\/p>\n

Aby unikn\u0105\u0107 obu niesatysfakcjonuj\u0105cych rozwi\u0105za\u0144, Fries zaproponowa\u0142 trzeci\u0105 opcj\u0119. Jego zdaniem nale\u017cy oprze\u0107 si\u0119 na zasadach, kt\u00f3re istniej\u0105 ju\u017c w nas, i kt\u00f3re poznajemy w spos\u00f3b bezpo\u015bredni \u2013 dlatego pisze o bezpo\u015brednim wewn\u0119trznym nieogl\u0105dowym do\u015bwiadczeniu rozumowym cz\u0142owieka. Ten postulat sprawi\u0142, \u017ce wielu komentator\u00f3w jego my\u015bli zarzuci\u0142o mu psychologizm \u2013 zdaniem historyka filozofii nies\u0142usznie. Nie s\u0105 to bowiem dane dostarczane przez zmys\u0142y (one s\u0105 nieuformowane, wymagaj\u0105 uj\u0119cia w pewne kategorie intelektualne), nie s\u0105 to r\u00f3wnie\u017c dane p\u0142yn\u0105ce z intelektu (to tylko zasady, kt\u00f3re pozwalaj\u0105 wyprowadzi\u0107 okre\u015blone wnioski). Wykazana przez filozofa zdolno\u015b\u0107 ludzkiego umys\u0142u do odkrywania w sobie podstawowych zasad jest jego propozycj\u0105 tzw. trzeciej drogi mi\u0119dzy racjonalizmem i empiryzmem. \u2013 W tym sensie Fries, a za nim tak\u017ce Nelson, byli kontynuatorami my\u015bli Kanta, a zatem\u2026 neokantystami. Co ciekawe, okre\u015blenie \u201eneokantyzm\u201d pojawi\u0142o si\u0119 w historii filozofii jako inwektywa niemal\u017ce r\u00f3wna zarzutom o psychologizm. \u017baden znany nam dzi\u015b neokantysta nie nada\u0142by sobie tego okre\u015blenia. To historycy filozofii analizuj\u0105c ich prace doszukiwali si\u0119 wzajemnych wp\u0142yw\u00f3w i powi\u0105za\u0144. Ja r\u00f3wnie\u017c nie jestem neokantyst\u0105 i nie znam \u017cadnego \u017cywego neokantysty, ale zwracam uwag\u0119 na pewne problemy, kt\u00f3re podejmowali kontynuatorzy my\u015bli Kanta. Dokonuj\u0105c rekonstrukcji proponowanych argument\u00f3w w swojej ksi\u0105\u017cce wskazuj\u0119 wzajemne zale\u017cno\u015bci mi\u0119dzy my\u015bl\u0105 Kanta, Friesa i Nelsona, kt\u00f3re pozwalaj\u0105 wpisa\u0107 tego ostatniego w poczet neokantyst\u00f3w \u2013 ju\u017c bez pejoratywnego znaczenia, a w kontek\u015bcie historycznie uzasadnionego terminu naukowego \u2013 wyja\u015bnia dr hab. Tomasz Kubalica.<\/p>\n

Co wi\u0119cej, poruszane przez tych filozof\u00f3w problemy s\u0105 nadal aktualne i dzi\u015b dostarczaj\u0105 znacz\u0105cych argument\u00f3w w tak zwanych naukach kognitywnych \u2013 transdyscyplinarnych studiach \u0142\u0105cz\u0105cych m.in. psychologi\u0119, filozofi\u0119, neuronauki, j\u0119zykoznawstwo czy informatyk\u0119, pr\u00f3buj\u0105cych odpowiedzie\u0107 na pytanie o granice ludzkiego poznania. Kognitywi\u015bci zmagaj\u0105 si\u0119 zatem z trudno\u015bciami, o kt\u00f3rych Nelson w swoich pismach wspomina\u0142 ju\u017c ponad sto lat temu.<\/p>\n

Powracamy tym samym do pytania o granice poznania w filozofii i nauce, kt\u00f3re naukowc\u00f3w z Instytut\u00f3w Filozofii i Fizyki U\u015a od lat inspiruje do organizacji seminari\u00f3w w ca\u0142o\u015bci po\u015bwi\u0119conych temu zagadnieniu. Pierwsza edycja odby\u0142a si\u0119 w 2009 roku. Ta idea cyklicznych spotka\u0144 wyros\u0142a z przekonania o uniwersalnym charakterze pytania o mo\u017cliwo\u015bci poznania \u2013 dotycz\u0105cego wszystkich naukowc\u00f3w, kt\u00f3rzy niejednokrotnie w swoich dziedzinach do\u015bwiadczaj\u0105 owych granic. Niekt\u00f3re z nich sami wyznaczamy, inne musimy wci\u0105\u017c odkrywa\u0107. \u2013 Oto prosty przyk\u0142ad: \u015bwiat, w kt\u00f3rym \u017cyjemy i kt\u00f3ry opisujemy, to \u015bwiat czterowymiarowy, wsp\u00f3\u0142czesna matematyka zna jednak wi\u0119cej wymiar\u00f3w, za pomoc\u0105 kt\u00f3rych potrafi opisywa\u0107 r\u00f3\u017cne zjawiska. Czy jednak mo\u017cemy sobie wyobrazi\u0107 naocznie \u015bwiat w dziesi\u0119ciowymiarowej ods\u0142onie? Ja nie potrafi\u0119. To jest zatem granica mojego poznania \u2013 podsumowuje dr hab. Tomasz Kubalica.<\/p>\n

Autor: Ma\u0142gorzata K\u0142oskowicz<\/a><\/p>\n

\n

\"DrDr hab. Tomasz Kubalica \u2013 pracownik naukowy Instytutu Filozofii Uniwersytetu \u015al\u0105skiego w Katowicach. Naukowo zajmuje si\u0119 filozofi\u0105 nowo\u017cytn\u0105 i wsp\u00f3\u0142czesn\u0105, a w szczeg\u00f3lno\u015bci neokantyzmem. Poza prac\u0105 jest mi\u0142o\u015bnikiem ta\u0144ca.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Artyku\u0142y z cyklu \u201eNauka i sztuka\u201d<\/a><\/p>\n

[…]<\/p>\n

Read More…<\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_expiration-date-status":"","_expiration-date":0,"_expiration-date-type":"","_expiration-date-categories":[],"_expiration-date-options":[]},"categories":[24],"tags":[],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/us.edu.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/110279"}],"collection":[{"href":"https:\/\/us.edu.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/us.edu.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/us.edu.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/us.edu.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=110279"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/us.edu.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/110279\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/us.edu.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=110279"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/us.edu.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=110279"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/us.edu.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=110279"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}