![\"Zdj\u0119cie](\"https:\/\/us.edu.pl\/wp-content\/uploads\/imported_files\/9ece500a92ce0d2c22b5c02d8d451cce_autorki.jpg\")
<\/p>\n\u201ePoczet kr\u00f3l\u00f3w i ksi\u0105\u017c\u0105t polskich\u201d z 1892 roku zawieraj\u0105cy rysunki 44 w\u0142adc\u00f3w sporz\u0105dzone przez Jana Matejk\u0119, a tak\u017ce ich \u017cyciorysy spisane przez Stanis\u0142awa Smolk\u0119 doczeka\u0142 si\u0119 wielomilionowych nak\u0142ad\u00f3w i zapocz\u0105tkowa\u0142 pot\u0119\u017cn\u0105 seri\u0119 p\u00f3\u017aniejszych wydawnictw, kt\u00f3re opr\u00f3cz r\u00f3\u017cni\u0105cych je redakcji i edycji powiela\u0142y jedynie pierwowz\u00f3r \u2013 wszak zawarto\u015b\u0107 merytoryczna pozostaje niezmienna. Mistrz Matejko wprawdzie nie zapomnia\u0142 o polskich w\u0142adczyniach, ale uzna\u0142 za stosowne przypomnie\u0107 zaledwie cztery z nich: Dobraw\u0119 (\u017con\u0119 Mieszka I), Rychez\u0119 (\u017con\u0119 Mieszka II), Jadwig\u0119 (\u017con\u0119 W\u0142adys\u0142awa II Jagie\u0142\u0142y) i Ann\u0119 Jagiellonk\u0119 (\u017con\u0119 Stefana Batorego).<\/p>\n
W kolejnych pocztach kobiety, kt\u00f3re zasiada\u0142y na polskim tronie, pojawia\u0142y si\u0119 wy\u0142\u0105cznie w cieniu swoich m\u0119\u017c\u00f3w \u2013 kr\u00f3l\u00f3w i ksi\u0105\u017c\u0105t polskich. W\u0142adczynie polskie nie by\u0142y rozpieszczane nadmiernym zainteresowaniem kronikarzy dworskich i historyk\u00f3w, o wielu z nich przetrwa\u0142y jedynie lakoniczne informacje. Z owego cienia wydoby\u0142 je w 2010 roku prof. dr hab. Przemys\u0142aw Wiszewski z Uniwersytetu Wroc\u0142awskiego, wydaj\u0105c \u201eIlustrowany poczet w\u0142adczy\u0144 polskich\u201d. W publikacji znalaz\u0142y si\u0119 zar\u00f3wno polskie kr\u00f3lowe, jak i ksi\u0119\u017cniczki wywodz\u0105ce si\u0119 z rodzimych dynastii, kt\u00f3re po zam\u0105\u017cp\u00f3j\u015bciu stawa\u0142y u boku w\u0142adc\u00f3w innych pa\u0144stw. Owo kompendium sta\u0142o si\u0119 prekursorskim sygna\u0142em wiedzy o nich.
\n <\/p>\n
<\/p>\n
Od lewej: dr hab. Aleksandra Skrzypietz, dr hab. Bo\u017cena Czwojdrak i dr Aleksandra Barwicka-Makula
\nFot. \u201eGazeta Uniwersytecka U\u015a\u201d
\n <\/p>\n
W marcu bie\u017c\u0105cego roku na p\u00f3\u0142ki ksi\u0119garskie trafi\u0142 bibliofilski rarytas: \u201ePoczet w\u0142adczy\u0144 Polski\u201d. Ten edytorsko wysmakowany album powsta\u0142 pod redakcj\u0105 dr hab. Bo\u017ceny Czwojdrak<\/a> z Zak\u0142adu Historii \u015aredniowiecznej Instytutu Historii<\/a> na Wydziale Nauk Spo\u0142ecznych<\/a> Uniwersytetu \u015al\u0105skiego. A\u017c trudno uwierzy\u0107, \u017ce przygotowanie tak obszernego (384 strony) i wspaniale ilustrowanego dzie\u0142a trwa\u0142o zaledwie kilkana\u015bcie miesi\u0119cy.<\/p>\n \u2013 Dwa lata temu skontaktowa\u0142o si\u0119 ze mn\u0105 krakowskie Wydawnictwo M, kt\u00f3re od dawna nosi\u0142o si\u0119 z zamiarem sporz\u0105dzenia pocztu w\u0142adczy\u0144 Polski \u2013 wspomina dr hab. B. Czwojdrak. Propozycja nie by\u0142a przypadkowa, bowiem zainteresowania naukowe katowickiej historyczki koncentruj\u0105 si\u0119 wok\u00f3\u0142 genealogii szlacheckiej i mo\u017cnow\u0142adczej, a tak\u017ce bada\u0144 nad dworami w\u0142adc\u00f3w w Polsce p\u00f3\u017anego \u015bredniowiecza. Badaczka jest laureatk\u0105 wielu presti\u017cowych nagr\u00f3d, wsp\u00f3\u0142redaguje czasopismo naukowe \u201e\u015aredniowiecze Polskie i Powszechne\u201d, a spod jej pi\u00f3ra wysz\u0142a m.in. znakomita dysertacja pt. \u201eZofia Holsza\u0144ska. Studium o dworze i roli kr\u00f3lowej w p\u00f3\u017ano\u015bredniowiecznej Polsce\u201d (2012). Ksi\u0105\u017cka ta nie tylko upami\u0119tni\u0142a 550. rocznic\u0119 \u015bmierci kr\u00f3lowej, ale przede wszystkim w interesuj\u0105cy spos\u00f3b wskrzesi\u0142a wiedz\u0119 o tej niezwyk\u0142ej kobiecie.<\/p>\n Sporz\u0105dzenie pocztu polskich w\u0142adczy\u0144 by\u0142o ogromnym wyzwaniem. \u2013 O ile statystyczny Polak potrafi wykaza\u0107 si\u0119 znajomo\u015bci\u0105 polskich kr\u00f3l\u00f3w, o tyle niewielu, oczywi\u015bcie poza historykami, potrafi wymieni\u0107 polskie w\u0142adczynie \u2013 nie bez \u017calu stwierdza dr hab. B. Czwojdrak. Ich lista zwykle ogranicza si\u0119 do Dobrawy, Jadwigi, Bony, Barbary Radziwi\u0142\u0142\u00f3wny, Anny Jagiellonki, kr\u00f3lowej Marysie\u0144ki\u2026 i na tym najcz\u0119\u015bciej ko\u0144czy si\u0119 wiedza na temat koronowanych kobiet. Niewielu zna Agafi\u0119, Gryfin\u0119, Rychez\u0119, znikoma jest tak\u017ce wiedza o Habsbur\u017cankach \u2013 przyznaje badaczka.<\/p>\n Frapuj\u0105cy temat sprawi\u0142, \u017ce w b\u0142yskawicznym tempie dr hab. B. Czwojdrak zebra\u0142a zesp\u00f3\u0142 redakcyjny. Do wsp\u00f3\u0142pracy zaprosi\u0142a \u015bwietnych znawc\u00f3w epoki: dr. Andrzeja Marca i dr. Piotra Rabieja z Uniwersytetu Jagiello\u0144skiego, dr. Tomasza Graffa z Uniwersytetu Papieskiego Jana Paw\u0142a II oraz z rodzimej uczelni dr hab. Aleksandr\u0119 Skrzypietz<\/a> i dr Aleksandr\u0119 Barwick\u0105-Makul\u0119<\/a>. Ekipa znakomitych specjalist\u00f3w podj\u0119\u0142a pomys\u0142 z ogromnym entuzjazmem. Praca podzielona wedle zainteresowa\u0144 poszczeg\u00f3lnych naukowc\u00f3w polega\u0142a na spisywaniu biogram\u00f3w i zbieraniu ilustracji, co \u2013 jak si\u0119 okazuje \u2013 nie jest prostym zadaniem. \u015aredniowieczna dokumentacja w tym zakresie jest niezwykle uboga. Wiele kr\u00f3lowych nie szcz\u0119dzi\u0142o \u015brodk\u00f3w na fundacj\u0119 klasztor\u00f3w i ko\u015bcio\u0142\u00f3w i czasem owe obiekty musia\u0142y zast\u0105pi\u0107 wizerunki swych dobrodziejek.<\/p>\n \u2013 Pierwsze profesjonalne portrety pochodz\u0105 z czas\u00f3w kr\u00f3lowej Bony \u2013 wyja\u015bnia dr hab. Bo\u017cena Czwojdrak. \u2013 Pod tym wzgl\u0119dem mo\u017cemy pozazdro\u015bci\u0107 Czechom, kt\u00f3rzy dysponuj\u0105 pot\u0119\u017cnymi kronikami i bardzo bogat\u0105 ikonografi\u0105. Nasz\u0105 wielk\u0105 bol\u0105czk\u0105 jest brak wizerunk\u00f3w nie tylko kr\u00f3lowych, ale i w\u0142adc\u00f3w, kt\u00f3rych podobizny odtwarzane na podstawie zachowanych opis\u00f3w s\u0105 jednak tylko efektem wyobra\u017ce\u0144 tw\u00f3rcy.<\/p>\n Pierwszy poczet w\u0142adczy\u0144 polskich wyr\u00f3\u017cnia nie tylko obszerne i wyczerpuj\u0105ce opracowanie tematu (poszczeg\u00f3lne biogramy zawieraj\u0105 informacje b\u0119d\u0105ce wy\u0142\u0105cznie efektem udokumentowanych bada\u0144), wspania\u0142a szata graficzna, ale i nowatorska koncepcja. Koronowane kobiety s\u0105 postaciami pierwszoplanowymi, tym razem role zosta\u0142y odwr\u00f3cone i kr\u00f3lowie, je\u015bli si\u0119 pojawiaj\u0105, pokazywani s\u0105 wy\u0142\u0105cznie na tle swoich \u017con. W wielu przypadkach naukowcy skorzystali z okazji i \u201erozprawili si\u0119\u201d z obiegowymi stereotypami, kt\u00f3re bezpodstawnie zadomowi\u0142y si\u0119 w wiedzy powszechnej. Sztandarowym przyk\u0142adem, zdaniem badaczki, jest rzetelny obraz kr\u00f3lowej Marysie\u0144ki sporz\u0105dzony przez dr hab. Aleksandr\u0119 Skrzypietz, autork\u0119 ksi\u0105\u017cki pt. \u201eRozkwit i upadek rodu Sobieskich\u201d, niekwestionowan\u0105 znawczyni\u0119 \u017cycia Marii Kazimiery, \u017cony Jana III Sobieskiego.<\/p>\n \u201ePoczet w\u0142adczy\u0144 Polski\u201d zawiera 54 biogramy \u017con w\u0142adc\u00f3w, pocz\u0105wszy od Dobrawy, \u017cony Mieszka I, po ostatni\u0105 kr\u00f3low\u0105 Polski \u2013 Mari\u0119 J\u00f3zef\u0119 Habsbur\u017cank\u0119, \u017con\u0119 Augusta III Sasa.<\/p>\n \u2013 Uwzgl\u0119dnili\u015bmy r\u00f3wnie\u017c kobiety pozostaj\u0105ce w bigamistycznym zwi\u0105zku z Kazimierzem Wielkim, a tak\u017ce te, kt\u00f3re cho\u0107 u\u017cywa\u0142y tytu\u0142u, nigdy jednak nie przyby\u0142y do Polski \u2013 wyja\u015bnia historyczka. W\u015br\u00f3d w\u0142adczy\u0144 zabrak\u0142o jedynie \u017cony Boles\u0142awa \u015amia\u0142ego, poniewa\u017c \u017ar\u00f3d\u0142a informuj\u0105 zaledwie o jej istnieniu, nie podaj\u0105c nawet jej imienia.<\/p>\n W obszernym wst\u0119pie zatytu\u0142owanym \u201eKobiety na polskim tronie\u201d autorka \u2013 dr hab. B. Czwojdrak \u2013 przedstawia z\u0142o\u017cono\u015b\u0107 problem\u00f3w, z kt\u00f3rymi musia\u0142y si\u0119 zmaga\u0107 najbardziej uprzywilejowane osoby w kraju. Ich \u017cycie nie sprowadza\u0142o si\u0119 bowiem jedynie do wielogodzinnych toalet, zabaw i godnego reprezentowania m\u0119\u017ca i dynastii. Codzienno\u015b\u0107 by\u0142a znacznie bardziej skomplikowana i pozbawiona blichtru. Najcz\u0119\u015bciej zmaga\u0142y si\u0119 z obcymi tradycjami, wrogo nastawionymi do siebie dworzanami i r\u00f3wnie nieprzychyln\u0105 polsk\u0105 szlacht\u0105, a nade wszystko z samotno\u015bci\u0105. Wiele z nich nie zazna\u0142o szcz\u0119\u015bcia w ma\u0142\u017ce\u0144stwie, o ich zwi\u0105zkach decydowa\u0142a bowiem racja stanu, a decyzje o wyborze m\u0119\u017ca zapada\u0142y nierzadko ju\u017c w chwili ich narodzin. Mi\u0142o\u015b\u0107, pragnienia, macierzy\u0144stwo\u2026 mija\u0142y si\u0119 z marzeniami, a twarda rzeczywisto\u015b\u0107 tylko niewielu pozwoli\u0142a znale\u017a\u0107 ukojenie w innym, pozadworskim \u017cyciu.<\/p>\n Pierwsz\u0105 powa\u017cn\u0105 barier\u0105 by\u0142 j\u0119zyk. Historyczka przywo\u0142uje kr\u00f3lowe niemieckoj\u0119zyczne: Ann\u0119 Cylejsk\u0105 (drug\u0105 \u017con\u0119 W\u0142adys\u0142awa Jagie\u0142\u0142y) czy El\u017cbiet\u0119 Rakuszank\u0119 (\u017con\u0119 Kazimierza Jagiello\u0144czyka). Ich kr\u00f3lewskie \u017cycie zaczyna\u0142o si\u0119 od intensywnej nauki rodzimego j\u0119zyka ich koronowanych m\u0119\u017c\u00f3w. Rakuszanka tak przej\u0119\u0142a si\u0119 nauk\u0105 polskiego, \u017ce zapomnia\u0142a o edukacji c\u00f3rki i wydaj\u0105c j\u0105 za ksi\u0119cia bawarskiego, musia\u0142a do orszaku \u015blubnego do\u0142\u0105czy\u0107\u2026 t\u0142umacza.<\/p>\n \u2013 Kiedy ksi\u0105\u017cka by\u0142a ju\u017c prawie na uko\u0144czeniu \u2013 zdradza historyczka \u2013 dostrzegli\u015bmy niemal schemat oczekiwa\u0144, jakie kierowali polscy kr\u00f3lowie pod adresem swoich \u017con: mia\u0142a to by\u0107 \u201epanna g\u0142adka, i dorodna, i grzeczna, i mi\u0142a, i ludzka, i m\u0105dra, i nabo\u017cna\u201d, urodzi\u0107 syna, a najlepiej dw\u00f3ch i w\u0142a\u015bciwie na tym ko\u0144czy\u0142a si\u0119 jej rola. Przybycie na polski dw\u00f3r Bony by\u0142o wi\u0119c prawdziwym szokiem, pojawi\u0142a si\u0119 bowiem kobieta znakomicie wykszta\u0142cona (uczy\u0142a si\u0119 nie tylko matematyki, ale i ekonomii), w\u0142adaj\u0105ca \u015bwietnie \u0142acin\u0105, kt\u00f3ra \u2013 nawyk\u0142a do w\u0142oskiego stylu \u017cycia \u2013 postanowi\u0142a sama podejmowa\u0107 decyzje\u2026 Dla polskiego szlachcica by\u0142 to wstrz\u0105s! Ksi\u0105\u017cka obna\u017ca wiele ma\u0142o chwalebnych obyczaj\u00f3w, z kt\u00f3rymi musia\u0142y zmaga\u0107 si\u0119 w\u0142adczynie. Najcz\u0119\u015bciej ich osobiste dworki i towarzysz\u0105ca w drodze do m\u0119\u017ca \u015bwita ju\u017c nast\u0119pnego dnia odsy\u0142ana by\u0142a do rodzimych dom\u00f3w w obawie przed ewentualnymi spiskami i knowaniami. M\u0142ode, niedo\u015bwiadczone, a bywa\u0142o, \u017ce s\u0142abo wykszta\u0142cone, musia\u0142y samodzielnie zdobywa\u0107 respekt i poszanowanie otoczenia, pokonuj\u0105c nie tylko barier\u0119 j\u0119zykow\u0105, ale i w\u0142asne s\u0142abo\u015bci. By\u0142y r\u00f3\u017cne i tak te\u017c je oceniali wsp\u00f3\u0142cze\u015bni i potomni, szcz\u0119\u015bliwych by\u0142o jednak niewiele. Zofia Holsza\u0144ska (czwarta \u017cona Jagie\u0142\u0142y) po wyje\u017adzie m\u0119\u017ca pisa\u0142a do niego, \u017cal\u0105c si\u0119 na pustk\u0119 i osamotnienie (prawdopodobnie darzy\u0142a Jagie\u0142\u0142\u0119 prawdziwym uczuciem), poniewa\u017c by\u0142 jedyn\u0105 osob\u0105, z kt\u00f3r\u0105 mog\u0142a swobodnie rozmawia\u0107.<\/p>\n Wprawdzie El\u017cbieta Granowska (trzecia \u017cona Jagie\u0142\u0142y) i Barbara Radziwi\u0142\u0142\u00f3wna (druga \u017cona Zygmunta Augusta) po\u015blubi\u0142y w\u0142adc\u00f3w Polski z mi\u0142o\u015bci, \u017cadna z nich jednak szcz\u0119\u015bliwa nie by\u0142a. Szlachta polska odwr\u00f3ci\u0142a si\u0119 od nich, a jedynym oparciem byli wybra\u0144cy ich serc. Stanis\u0142aw Cio\u0142ek pisa\u0142 obrzydliwe paszkwile, nie szcz\u0119dz\u0105c w nich por\u00f3wna\u0144 kr\u00f3lowej El\u017cbiety nawet do\u2026 maciory, a Barbar\u0119 panowie polscy publicznie okrzykn\u0119li wielk\u0105 nierz\u0105dnic\u0105 litewsk\u0105. Podobnych napa\u015bci do\u015bwiadczy\u0142y tak\u017ce dwie \u017cony Zygmunta II Augusta: El\u017cbieta i Katarzyna Habsbur\u017canki, kt\u00f3re pos\u0105dzano o symulowanie ci\u0105\u017c. Zdaniem dr hab. B. Czwojdrak \u00f3wczesna wiedza o poronieniach by\u0142a znikoma, nie jest wi\u0119c wykluczone, \u017ce kobiety nie mia\u0142y \u015bwiadomo\u015bci utraty dziecka. R\u00f3wnie tragiczny los spotka\u0142 Rychez\u0119 Lotary\u0144sk\u0105, \u017con\u0119 Mieszka II, siostrzenic\u0119 cesarza Ottona II, kobiet\u0119 dumn\u0105, wykszta\u0142con\u0105 i wp\u0142ywow\u0105, dzi\u0119ki kt\u00f3rej dynastia piastowska wesz\u0142a w kr\u0105g rodziny cesarskiej. Rycheza nie zdoby\u0142a jednak sympatii polskich pan\u00f3w i \u017cycie zako\u0144czy\u0142a w klasztorze benedykty\u0144skim w Brauweiler. Tym, jak czu\u0142y si\u0119 osaczone nienawi\u015bci\u0105 i obel\u017cywymi oskar\u017ceniami kr\u00f3lowe, nikt si\u0119 jednak nie przejmowa\u0142.<\/p>\n Czy zawsze by\u0142y uleg\u0142e i z pokor\u0105 znosi\u0142y sw\u00f3j los? Przeczy temu Gryfina, \u017cona Leszka Czarnego, kt\u00f3ra na jednym ze zjazd\u00f3w w Sieradzu oficjalnie na zgromadzeniu polskiego rycerstwa \u015bci\u0105gn\u0119\u0142a wieniec ma\u0142\u017ce\u0144ski, stwierdzaj\u0105c, \u017ce nie ma prawa go nosi\u0107, poniewa\u017c jej m\u0105\u017c jest\u2026 impotentem. Despekt dla Leszka by\u0142 tak okrutny, \u017ce natychmiast odda\u0142 si\u0119 w r\u0119ce krakowskich medyk\u00f3w, pi\u0142 zalecony przez nich sproszkowany wywar z jaszczurek i \u017cab, ale efekt\u00f3w si\u0119 nie doczeka\u0142.<\/p>\n Dwie \u017cony polskich kr\u00f3l\u00f3w nie dost\u0105pi\u0142y koronacji. Helena, c\u00f3rka Iwana Gro\u017anego, ksi\u0119\u017cniczka moskiewska, \u017cona Aleksandra Jagiello\u0144czyka, poniewa\u017c nie wyrzek\u0142a si\u0119 wiary prawos\u0142awnej, oraz \u017cona Augusta II Krystyna Hohenzollern, kt\u00f3rej m\u0105\u017c, obejmuj\u0105c tron polski, przeszed\u0142 na katolicyzm, a ona pozosta\u0142a ewangeliczk\u0105.<\/p>\n O rozwodach nasi kr\u00f3lowie wiedzieli zadziwiaj\u0105co du\u017co. W X wieku \u017cadne papiery nie by\u0142y potrzebne, \u017con\u0119 po prostu odsy\u0142ano do domu i ma\u0142\u017ce\u0144stwo przestawa\u0142o istnie\u0107. Boles\u0142aw Chrobry mia\u0142 cztery \u017cony, dwie pierwsze po roku, g\u00f3ra dw\u00f3ch odes\u0142a\u0142 do domu, z drugiego zwi\u0105zku pozostawi\u0142 sobie syna \u2013 Bezpryma. Wszystko to by\u0142o legalne i nikt nie nazywa\u0142 go bigamist\u0105, ka\u017cdy nast\u0119pny zwi\u0105zek by\u0142 tak\u017ce naturalny i zgodny z prawem \u2013 wyja\u015bnia badaczka. Kiedy jednak pojawi\u0142y si\u0119 wymogi formalnego uniewa\u017cnienia ma\u0142\u017ce\u0144stwa, polscy w\u0142adcy uciekali si\u0119 do rozmaitych kruczk\u00f3w prawnych. Zygmunt II August zapewne posiwia\u0142 w utarczkach z oboma \u017conami Habsbur\u017cankami. \u015alubu z El\u017cbiet\u0105 domaga\u0142a si\u0119 racja stanu, jednak ze wzgl\u0119du na pokrewie\u0144stwo kr\u00f3l zabiega\u0142 (skutecznie) o zgod\u0119 na zawarcie ma\u0142\u017ce\u0144stwa. Natomiast w drugim zwi\u0105zku z siostr\u0105 El\u017cbiety Katarzyn\u0105 ten sam argument pos\u0142u\u017cy\u0142 w\u0142adcy w staraniach o uniewa\u017cnienie maria\u017cu. Zygmunt August pa\u0142a\u0142 niech\u0119ci\u0105 do swej ma\u0142\u017conki nie tylko z powodu jej padaczki, ale zapewne g\u0142\u00f3wnym powodem by\u0142o pragnienie sp\u0142odzenia potomka, kt\u00f3rego Katarzyna da\u0107 mu nie mog\u0142a. Dyspensy jednak nie otrzyma\u0142. Podobnie fiaskiem zako\u0144czy\u0142y si\u0119 starania Boles\u0142awa Wstydliwego, kt\u00f3ry nie m\u00f3g\u0142 wym\u00f3c na \u017conie Kindze wsp\u00f3\u0142\u017cycia ma\u0142\u017ce\u0144skiego, rozwodu jednak nie uzyska\u0142 i w czysto\u015bci pozostali oboje a\u017c do \u015bmierci. Poczet w\u0142adczy\u0144 Polski to lektura wr\u0119cz obowi\u0105zkowa. Wprawdzie wiele wiek\u00f3w up\u0142yn\u0119\u0142o, zanim \u017cycie polskich kr\u00f3lowych zosta\u0142o godnie upami\u0119tnione, ale warto by\u0142o czeka\u0107.<\/p>\n Maria Sztuka<\/em><\/p>\n Artyku\u0142 pt. \u201ePanna g\u0142adka, dorodna i grzeczna\u2026\u201d ukaza\u0142 si\u0119 w \u201eGazecie Uniwersyteckiej U\u015a\u201d nr 7 (247) kwiecie\u0144 2017.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" \u201ePoczet kr\u00f3l\u00f3w i ksi\u0105\u017c\u0105t polskich\u201d z 1892 roku zawieraj\u0105cy rysunki 44 w\u0142adc\u00f3w sporz\u0105dzone przez Jana Matejk\u0119, a tak\u017ce ich \u017cyciorysy spisane przez Stanis\u0142awa Smolk\u0119 doczeka\u0142 si\u0119 wielomilionowych nak\u0142ad\u00f3w i zapocz\u0105tkowa\u0142 pot\u0119\u017cn\u0105 seri\u0119 p\u00f3\u017aniejszych wydawnictw, kt\u00f3re opr\u00f3cz r\u00f3\u017cni\u0105cych je redakcji i edycji powiela\u0142y jedynie pierwowz\u00f3r \u2013 wszak zawarto\u015b\u0107 merytoryczna pozostaje niezmienna. […]<\/p>\n
\n