{"id":2298,"date":"2022-09-15T09:23:02","date_gmt":"2022-09-15T07:23:02","guid":{"rendered":"https:\/\/us.edu.pl\/idb\/?p=2298"},"modified":"2022-09-30T12:54:32","modified_gmt":"2022-09-30T10:54:32","slug":"swoboda-badan-tajemnicze-poczatki-polskiej-awangardy","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/us.edu.pl\/idb\/swoboda-badan-tajemnicze-poczatki-polskiej-awangardy\/","title":{"rendered":"Swoboda bada\u0144 | Tajemnicze pocz\u0105tki polskiej awangardy"},"content":{"rendered":"

[vc_row][vc_column][vc_empty_space][\/vc_column][\/vc_row][vc_row][vc_column width=”1\/3″ css=”.vc_custom_1620308023905{background-color: #eaeaea !important;}”]\r\n

\r\n
\r\n \r\n
<\/p>\n

INICJATYWA DOSKONA\u0141O\u015aCI BADAWCZEJ<\/span><\/small><\/strong><\/p>\n

\n

SWOBODA BADA\u0143 \u2013 NAUKA DLA PRZYSZ\u0141O\u015aCI<\/span><\/small><\/strong><\/p>\n

\n<\/div>\r\n <\/div>\r\n <\/div>

<\/div><\/div>\r\n
\r\n
\r\n \r\n
<\/p>\n

Cykl \u201eSwoboda bada\u0144 \u2013 nauka dla przysz\u0142o\u015bci\u201d to artyku\u0142y, wywiady i kr\u00f3tkie filmy prezentuj\u0105ce badania laureat\u00f3w konkursu \u201eSwoboda bada\u0144\u201d<\/p>\n

\n<\/div>\r\n <\/div>\r\n <\/div>[vc_btn title=”CYKL \u201eSWOBODA BADA\u0143 \u2013 NAUKA DLA PRZYSZ\u0141O\u015aCI\u201d” style=”classic” shape=”square” color=”blue” size=”sm” align=”right” css=”.vc_custom_1620714581867{margin-top: 4px !important;margin-right: 0px !important;border-top-width: 0px !important;border-right-width: 0px !important;padding-top: 0px !important;padding-right: 0px !important;}” link=”url:https%3A%2F%2Fus.edu.pl%2Finicjatywadoskonalosci%2Fswoboda-badan-nauka-dla-przyszlosci%2F|||”][\/vc_column][vc_column width=”2\/3″][vc_column_text css=”.vc_custom_1663226366231{margin-bottom: 0px !important;border-bottom-width: 0px !important;padding-bottom: 0px !important;padding-left: 10px !important;}”]<\/p>\n

dr Marta Baron-Milian<\/strong><\/p>\n

[\/vc_column_text][vc_row_inner css=”.vc_custom_1620304473772{margin-top: 0px !important;border-top-width: 0px !important;padding-top: 0px !important;}”][vc_column_inner width=”2\/3″][vc_empty_space height=”2px” css=”.vc_custom_1620304425731{background-color: #9b132a !important;}”][\/vc_column_inner][vc_column_inner width=”1\/3″][\/vc_column_inner][\/vc_row_inner]\r\n

\r\n
\r\n \r\n
<\/p>\n

Tajemnicze pocz\u0105tki polskiej awangardy<\/h3>\n

\n<\/div>\r\n <\/div>\r\n <\/div>\r\n

\r\n
\r\n \r\n

| Olimpia Orz\u0105da\u0142a |<\/span><\/p>\n

Anatol Stern, Aleksander Wat czy Bruno Jasie\u0144ski to nazwiska, kt\u00f3re kojarzymy z polskim futuryzmem. \u017baden z nich jednak polskiego futuryzmu nie zapocz\u0105tkowa\u0142. Rola ta przypada pisarzowi dzi\u015b nieco zapomnianemu i zwykle marginalizowanemu w historycznoliterackiej narracji \u2013 pochodz\u0105cemu z Wilna Jerzemu Jankowskiemu.<\/p>\n

Dr Marta Baron-Milian z Instytutu Literaturoznawstwa Uniwersytetu \u015al\u0105skiego w Katowicach, laureatka pierwszej edycji konkursu pn. \u201eSwoboda bada\u0144\u201d w ramach Inicjatywy Doskona\u0142o\u015bci Badawczej, postanowi\u0142a ukaza\u0107 rol\u0119 Jankowskiego w pierwszych latach polskiego futuryzmu. Prace prowadzone przez literaturoznawczyni\u0119 s\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 bada\u0144 po\u015bwi\u0119conych pocz\u0105tkom polskiej awangardy.<\/p>\n<\/div>\r\n <\/div>\r\n <\/div>\r\n

\r\n
\r\n \r\n
<\/p>\n
\"dr
Dr Marta Baron-Milian z Instytutu Literaturoznawstwa Uniwersytetu \u015al\u0105skiego w Katowicach | fot. archiwum prywatne dr M. Baron-Milian<\/span><\/figcaption><\/figure>\n

\n<\/div>\r\n <\/div>\r\n <\/div>\r\n

\r\n
\r\n \r\n

\u2013 Tematyka mojego projektu naukowego koncentrowa\u0142a si\u0119 wok\u00f3\u0142 \u015blad\u00f3w pierwszych praktyk awangardowych w literaturze polskiej. Zajmowa\u0142am si\u0119 przede wszystkim futuryzmem, kt\u00f3rego historia stanowi w\u0105ski wycinek w historii polskiej awangardy, przypadaj\u0105cy na lata 1918\u20131924. Szczeg\u00f3lnie jednak interesowa\u0142 mnie okres jeszcze kr\u00f3tszy \u2013 lata 1918\u20131921, czyli w\u0142a\u015bciwie sam pocz\u0105tek futurystycznego poruszenia \u2013 wyja\u015bnia badaczka.<\/p>\n

Historia polskiego futuryzmu koncentruje si\u0119 wok\u00f3\u0142 dw\u00f3ch grup: warszawskiej i krakowskiej, kt\u00f3re po\u0142\u0105czy\u0142y si\u0119 w 1921 roku i od tego czasu dzia\u0142a\u0142y razem. Cho\u0107 historycznoliteracka narracja o polskim futuryzmie nigdy nie by\u0142a sp\u00f3jna, z uwagi na znacz\u0105ce r\u00f3\u017cnice indywidualnych poetyk eksponowa\u0142a ich cechy wsp\u00f3lne, charakterystyczne dla futurystycznej awangardy, inspirowanej w\u0142oskimi i rosyjskimi wzorcami.<\/p>\n

\u2013 Podczas wcze\u015bniejszych bada\u0144 moj\u0105 uwag\u0119 zwr\u00f3ci\u0142o to, \u017ce przed po\u0142\u0105czeniem dw\u00f3ch grup, pomi\u0119dzy rokiem 1918 a 1921, wsp\u00f3lne praktyki awangardowe Aleksandra Wata i Anatola Sterna znacz\u0105co si\u0119 r\u00f3\u017cni\u0142y od tych p\u00f3\u017aniejszych i odbiega\u0142y od tego, co rozumiemy pod poj\u0119ciem futuryzmu, dadaizmu czy surrealizmu, w og\u00f3le wymykaj\u0105c si\u0119 my\u015bleniu w kategoriach kierunk\u00f3w czy ruch\u00f3w. Niew\u0105tpliwie mia\u0142y charakter awangardowy, by\u0142y inspirowane tematami, kt\u00f3rymi interesowali si\u0119 zachodni i wschodni awangardzi\u015bci, ale przetwarza\u0142y je w zupe\u0142nie inny spos\u00f3b \u2013 wyja\u015bnia dr M. Baron-Milian.<\/p>\n

Stern i Wat sami nazywali si\u0119 neofuturami i prymitywistami, formuj\u0105c grup\u0119 warszawsk\u0105. Zdaniem badaczki w spos\u00f3b szczeg\u00f3lny jednak \u0142\u0105czy\u0142o ich \u017cydowskie pochodzenie, \u201ebycie obcym w j\u0119zyku\u201d, co mo\u017cna wyra\u017anie dostrzec w ich najwcze\u015bniejszej tw\u00f3rczo\u015bci, a zw\u0142aszcza wsp\u00f3lnych wyst\u0105pieniach.<\/p>\n

\u2013 Neofuturzy sytuowali si\u0119 wobec swojego \u017cydowskiego pochodzenia na r\u00f3\u017cne sposoby \u2013 stwierdza literaturoznawczyni. \u2013 Z jednej strony maskowali swoj\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107, a z drugiej strony wprost przeciwnie \u2013 na r\u00f3\u017cne sposoby \u201eogrywali\u201d w parodiach i prowokacjach, wyg\u0142aszaj\u0105c np. antysemickie odczyty. Wydaje si\u0119, \u017ce to sprawy doskonale znane, faktycznie jednak pocz\u0105tki polskiej awangardy do\u015b\u0107 rzadko bywaj\u0105 interpretowane w tej w\u0142a\u015bnie perspektywie \u2013 jako swego rodzaju praktyka \u201emniejszo\u015bciowa\u201d.<\/p>\n

Podczas kwerend w archiwach szczeg\u00f3ln\u0105 uwag\u0119 laureatki konkursu przyku\u0142 Jerzy Jankowski, kt\u00f3ry zdaje si\u0119 postaci\u0105 marginalizowan\u0105, pomimo tego, \u017ce uwa\u017cany jest za pierwszego polskiego futuryst\u0119. Cho\u0107 napisano szereg artyku\u0142\u00f3w o poecie, to istnieje zaledwie jedna publikacja ksi\u0105\u017ckowa na jego temat (autorstwa dr. hab. Paw\u0142a Majerskiego, prof. U\u015a z Instytutu Literaturoznawstwa U\u015a). To marginalizowanie wynika z tego, \u017ce w zasadzie znany jest dzi\u015b tylko jeden tom Jankowskiego \u2013 \u201eTram wpopszek ulicy\u201d, reszta tekst\u00f3w zagin\u0119\u0142a.<\/p>\n

Utw\u00f3r ten to pierwszy polski tom futurystyczny, sk\u0142adaj\u0105cy si\u0119 z tekst\u00f3w poetyckich, prozatorskich oraz artyku\u0142\u00f3w dziennikarskich. Zosta\u0142 postdatowany na rok 1920, ale tak naprawd\u0119 ukaza\u0142 si\u0119 ju\u017c w 1919, czego dowodz\u0105 recenzje z pa\u017adziernika 1919 roku. Co ciekawe, dorobek dziennikarski Jankowskiego, w przeciwie\u0144stwie do poetyckiego, jest ogromny. Jako dziennikarz podr\u00f3\u017cowa\u0142 do wielu miast Europy i gdy zatrzymywa\u0142 si\u0119 gdzie\u015b na d\u0142u\u017cej, publikowa\u0142 w tamtejszej prasie. Dr M. Baron-Milian przyznaje, \u017ce zgromadzenie wszystkich publikacji dziennikarskich napisanych przez pierwszego polskiego futuryst\u0119 by\u0142oby trudne, poniewa\u017c wi\u0105za\u0142oby si\u0119 z przejrzeniem ogromnego materia\u0142u. Podczas przeprowadzonych w ramach projektu kwerend (przede wszystkim na materiale prasowym) uda\u0142o si\u0119 jednak odnale\u017a\u0107 kilkadziesi\u0105t rozproszonych i szerzej nieznanych tekst\u00f3w poetyckich, prozatorskich i publicystycznych Jankowskiego. Daj\u0105 one obraz niezwykle szerokich zainteresowa\u0144 pisarza, pokazuj\u0105, \u017ce zagraniczne podr\u00f3\u017ce, m.in. do Londynu, Pary\u017ca czy Moskwy, pozwoli\u0142y Jankowskiemu pozna\u0107 awangard\u0119 r\u00f3\u017cnych kraj\u00f3w z pierwszej r\u0119ki.<\/p>\n

\u2013 Jankowski jest postaci\u0105 bardzo ciekaw\u0105. Przyku\u0142 moj\u0105 uwag\u0119 swoj\u0105 niezwyk\u0142\u0105 biografi\u0105 \u2013 przyznaje literaturoznawczyni. \u2013 To posta\u0107 tragiczna. Po wydaniu \u201eTramu wpopszek ulicy\u201d, czyli wtedy kiedy polski futuryzm si\u0119 zaczyna, jego historia \u201eartystyczna\u201d w\u0142a\u015bciwie si\u0119 ko\u0144czy. Poeta na skutek choroby alkoholowej i prawdopodobnie choroby psychicznej ca\u0142kowicie si\u0119 usuwa z \u017cycia publicznego, cho\u0107 nie wiadomo, czy zaprzestaje dzia\u0142alno\u015bci tw\u00f3rczej. Ginie w szpitalu psychiatrycznym w Kojranach, zamordowany przez nazist\u00f3w w 1941 roku. Niewiele wiemy o ostatnich dwudziestu latach jego \u017cycia, jednak z r\u00f3\u017cnych opowie\u015bci przyjaci\u00f3\u0142 wiadomo, \u017ce w szpitalu nadal g\u0142osi\u0142 swoje \u201eor\u0119dzia\u201d, a mo\u017ce i manifesty\u2026<\/p>\n<\/div>\r\n <\/div>\r\n <\/div>[vc_row_inner][vc_column_inner width=”1\/2″]\r\n

\r\n
\r\n \r\n

\"Ok\u0142adka<\/p>\n

Czwarta strona ok\u0142adki \u201eTramu wpopszek ulicy\u201d Jerzego Jankowskiego | \u017ar\u00f3d\u0142o: Biblioteka Narodowa<\/a>, domena publiczna<\/span><\/p>\n<\/div>\r\n <\/div>\r\n <\/div>[\/vc_column_inner][vc_column_inner width=”1\/2″]\r\n

\r\n
\r\n \r\n

\"ok\u0142adka<\/p>\n

Ok\u0142adka \u201eTramu wpopszek ulicy\u201d Jerzego Jankowskiego | \u017ar\u00f3d\u0142o: Biblioteka Narodowa<\/a>, domena publiczna<\/span><\/p>\n<\/div>\r\n <\/div>\r\n <\/div>[\/vc_column_inner][\/vc_row_inner]\r\n

\r\n
\r\n \r\n

W ramach konkursu pn. \u201eSwoboda bada\u0144\u201d dr M. Baron-Milian przeprowadzi\u0142a kwerendy w archiwach Biblioteki Narodowej w Warszawie oraz w bibliotekach w Wilnie. Obok tekst\u00f3w publicystycznych, badaczka odnalaz\u0142a utwory literackie Jankowskiego, broszurowe wydawnictwa, a tak\u017ce cykl \u201eCzerwone pie\u015bni\u201d, kt\u00f3ry uda\u0142o si\u0119 zrekonstruowa\u0107 na podstawie wierszy publikowanych w r\u00f3\u017cnych gazetach. Znalezione teksty pokazuj\u0105 nie tylko biografi\u0119 i tw\u00f3rczo\u015b\u0107 Jankowskiego w szerszej perspektywie, lecz r\u00f3wnie\u017c m\u00f3wi\u0105 wiele o samej aktywno\u015bci awangardzist\u00f3w na terenie Wilna czy wieczorach poetyckich organizowanych przez polskich futuryst\u00f3w.<\/p>\n

\u2013 My\u015bl\u0119, \u017ce rola Jankowskiego by\u0142a znacznie wi\u0119ksza, ni\u017c si\u0119 wydaje. Wp\u0142yw autora \u201eTramu\u201d chocia\u017cby na Anatola Sterna, jednego z najwa\u017cniejszych polskich futuryst\u00f3w, by\u0142 bardzo du\u017cy \u2013 przyznaje literaturoznawczyni. \u2013 Stern wspomina Jankowskiego w wielu tekstach artystycznych jako wa\u017cn\u0105 posta\u0107, troch\u0119 mistyczn\u0105, owian\u0105 tajemnic\u0105, charyzmatyczn\u0105, ale przede wszystkim tragiczn\u0105.<\/p>\n

Jednym z cennych \u017ar\u00f3de\u0142 wiedzy na temat roli Jankowskiego okaza\u0142 si\u0119 maszynopis wspomnie\u0144 siostry poety, Janiny Jankowskiej-Oryn\u017cyny, kt\u00f3ry dr M. Baron-Milian odnalaz\u0142a w Bibliotece Narodowej w Warszawie. Opowie\u015bci w nim zawarte pokazuj\u0105 w innym \u015bwietle histori\u0119 polskiego futuryzmu i Jankowskiego jako animatora awangardy, \u015bwietnego m\u00f3wc\u0119 wyg\u0142aszaj\u0105cego pierwsze futurystyczne manifesty.<\/p>\n

Poeta by\u0142 organizatorem s\u0142ynnych wieczor\u00f3w futurystycznych w Wilnie, kt\u00f3re cz\u0119sto odbywa\u0142y si\u0119 w aurze skandalu. Badaczka \u015bledzi\u0142a doniesienia ze spotka\u0144 w prasie tamtego okresu.<\/p>\n

Dr M. Baron-Milian zosta\u0142a tak\u017ce laureatk\u0105 drugiej edycji konkursu pn. \u201eSwoboda bada\u0144\u201d, w ramach kt\u00f3rego b\u0119dzie kontynuowa\u0107 prace naukowe po\u015bwi\u0119cone historii awangardy i futuryzmu.<\/p>\n

\u2013 Prowadz\u0105c badania nad eksperymentalnymi praktykami artystycznymi przedstawicieli polskiej awangardy w kontek\u015bcie teorii \u201eliteratury mniejszej\u201d, chcia\u0142abym tym razem pojecha\u0107 w ramach otrzymanego w konkursie finansowania do Archiv der Avantgarden Egidio Marzony w Dre\u017anie, gdzie kilka lat temu odkryto pierwszy polski druk futurystyczny \u2013 ulotk\u0119 TAK<\/em>, autorstwa Sterna i Wata, oraz do Berlina. To miejsca obowi\u0105zkowe na mapie badaczy awangardy \u2013 przyznaje literaturoznawczyni.<\/p>\n<\/div>\r\n <\/div>\r\n <\/div>[\/vc_column][\/vc_row]<\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

[vc_row][vc_column][vc_empty_space][\/vc_column][\/vc_row][vc_row][vc_column width=”1\/3″ css=”.vc_custom_1620308023905{background-color: #eaeaea !important;}”][vc_btn title=”CYKL \u201eSWOBODA BADA\u0143 \u2013 NAUKA DLA PRZYSZ\u0141O\u015aCI\u201d” style=”classic” shape=”square” color=”blue” size=”sm” align=”right” css=”.vc_custom_1620714581867{margin-top: 4px !important;margin-right: 0px !important;border-top-width: 0px !important;border-right-width: 0px !important;padding-top: 0px !important;padding-right: 0px !important;}” link=”url:https%3A%2F%2Fus.edu.pl%2Finicjatywadoskonalosci%2Fswoboda-badan-nauka-dla-przyszlosci%2F|||”][\/vc_column][vc_column width=”2\/3″][vc_column_text css=”.vc_custom_1663226366231{margin-bottom: 0px !important;border-bottom-width: 0px !important;padding-bottom: 0px !important;padding-left: 10px !important;}”] dr Marta Baron-Milian [\/vc_column_text][vc_row_inner css=”.vc_custom_1620304473772{margin-top: 0px !important;border-top-width: 0px !important;padding-top: 0px !important;}”][vc_column_inner width=”2\/3″][vc_empty_space height=”2px” css=”.vc_custom_1620304425731{background-color: […]<\/p>\n

Read More…<\/a><\/p>\n","protected":false},"author":33,"featured_media":2300,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_expiration-date-status":"","_expiration-date":0,"_expiration-date-type":"","_expiration-date-categories":[],"_expiration-date-options":[]},"categories":[10,19,12],"tags":[],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/us.edu.pl\/idb\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2298"}],"collection":[{"href":"https:\/\/us.edu.pl\/idb\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/us.edu.pl\/idb\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/us.edu.pl\/idb\/wp-json\/wp\/v2\/users\/33"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/us.edu.pl\/idb\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=2298"}],"version-history":[{"count":9,"href":"https:\/\/us.edu.pl\/idb\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2298\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":2361,"href":"https:\/\/us.edu.pl\/idb\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2298\/revisions\/2361"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/us.edu.pl\/idb\/wp-json\/wp\/v2\/media\/2300"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/us.edu.pl\/idb\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=2298"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/us.edu.pl\/idb\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=2298"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/us.edu.pl\/idb\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=2298"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}