INICJATYWA DOSKONA\u0141O\u015aCI BADAWCZEJ<\/span><\/small><\/strong><\/p>\n SWOBODA BADA\u0143 \u2013 NAUKA DLA PRZYSZ\u0141O\u015aCI<\/span><\/small><\/strong><\/p>\n \n<\/div>\r\n <\/div>\r\n <\/div> Cykl \u201eSwoboda bada\u0144 \u2013 nauka dla przysz\u0142o\u015bci\u201d to artyku\u0142y, wywiady i kr\u00f3tkie filmy prezentuj\u0105ce badania laureat\u00f3w konkursu \u201eSwoboda bada\u0144\u201d<\/p>\n \n<\/div>\r\n <\/div>\r\n <\/div>[vc_btn title=”CYKL \u201eSWOBODA BADA\u0143 \u2013 NAUKA DLA PRZYSZ\u0141O\u015aCI\u201d” style=”classic” shape=”square” color=”blue” size=”sm” align=”right” css=”.vc_custom_1620714581867{margin-top: 4px !important;margin-right: 0px !important;border-top-width: 0px !important;border-right-width: 0px !important;padding-top: 0px !important;padding-right: 0px !important;}” link=”url:https%3A%2F%2Fus.edu.pl%2Finicjatywadoskonalosci%2Fswoboda-badan-nauka-dla-przyszlosci%2F|||”][\/vc_column][vc_column width=”2\/3″][vc_column_text css=”.vc_custom_1715255311616{margin-bottom: 0px !important;border-bottom-width: 0px !important;padding-bottom: 0px !important;padding-left: 10px !important;}”]<\/p>\n dr Mariola Paruzel-Czachura, prof. U\u015a<\/strong><\/p>\n [\/vc_column_text][vc_row_inner css=”.vc_custom_1620304473772{margin-top: 0px !important;border-top-width: 0px !important;padding-top: 0px !important;}”][vc_column_inner width=”2\/3″][vc_empty_space height=”2px” css=”.vc_custom_1620304425731{background-color: #9b132a !important;}”][\/vc_column_inner][vc_column_inner width=”1\/3″][\/vc_column_inner][\/vc_row_inner]\r\n \n<\/div>\r\n <\/div>\r\n <\/div>\r\n | Olimpia Orz\u0105da\u0142a |<\/span><\/p>\n Dylemat wagonika to jeden z najbardziej znanych eksperyment\u00f3w my\u015blowych na \u015bwiecie. Wagonik kolejki, kt\u00f3ry wyrwa\u0142 si\u0119 spod kontroli i p\u0119dzi po torach, a na jego drodze znajduje si\u0119 pi\u0119ciu ludzi przywi\u0105zanych do tor\u00f3w; mo\u017ce jednak przestawi\u0107 zwrotnic\u0119 i skierowa\u0107 wagonik na drugi tor, do kt\u00f3rego przywi\u0105zany jest jeden cz\u0142owiek. Eksperyment zosta\u0142 opracowany przez Philipp\u0119 Foot w latach 60. XX wieku i sprowadza si\u0119 do pytania o to, czy mo\u017cna po\u015bwi\u0119ci\u0107 \u017cycie kilku os\u00f3b dla uratowania jednej. Co je\u015bli zmodyfikujemy podstawow\u0105 wersj\u0119 tego dylematu moralnego i na torach u\u0142o\u017cymy zwierz\u0119 i cz\u0142owieka? Kogo cz\u0119\u015bciej uratuj\u0105 doro\u015bli, a kogo dzieci?<\/b><\/p>\n<\/div>\r\n <\/div>\r\n <\/div>\r\n Dr Mariola Paruzel-Czachura, prof. U\u015a z Instytutu Psychologii Uniwersytetu \u015al\u0105skiego w Katowicach | fot. Julia Agnieszka Szymala<\/span><\/p>\n<\/div>\r\n <\/div>\r\n <\/div>\r\n Pierwsi na to pytanie postanowili odpowiedzie\u0107 ameryka\u0144scy naukowcy w artykule opublikowanym w \u201ePsychological Science\u201d. Replikacji ich bada\u0144 dokona\u0142a dr Mariola Paruzel-Czachura, prof. U\u015a z Instytutu Psychologii Uniwersytetu \u015al\u0105skiego w Katowicach, kt\u00f3ra jest wsp\u00f3\u0142autork\u0105 artyku\u0142u w \u201ePersonality and Social Psychology Bulletin\u201d, sfinansowanego z pierwszej edycji \u201eSwobody bada\u0144\u201d Inicjatywy Doskona\u0142o\u015bci Badawczej. Pomys\u0142 naukowczyni z U\u015a, aby odtworzy\u0107 badanie, pojawi\u0142 si\u0119 po przeczytaniu artyku\u0142u oraz po jednym ze \u015al\u0105skich Festiwali Nauki KATOWICE, kiedy dla urozmaicenia swojego stoiska wzi\u0119\u0142a klocki LEGO syn\u00f3w, aby t\u0142umaczy\u0107 dzieciom, o co chodzi w tzw. dylemacie wagonika. Na stoisku festiwalowym znajdowa\u0142y si\u0119 klocki pieski i ju\u017c wtedy studentka psychologii i wsp\u00f3\u0142autorka artyku\u0142u, kt\u00f3ra pomaga\u0142a przy stoisku, zauwa\u017cy\u0142a, \u017ce dzieci ratuj\u0105 psa zamiast cz\u0142owieka. Nied\u0142ugo po tamtej edycji festiwalu dr Mariola Paruzel- -Czachura, prof. U\u015a przeczyta\u0142a wspomniany wcze\u015bniej artyku\u0142 ameryka\u0144skich naukowc\u00f3w.<\/p>\n Amerykanie podczas eksperymentu korzystali z grafik przedstawiaj\u0105cych ludzi, psy i \u015bwinki \u2013 u\u017cywaj\u0105c tabletu, badani podejmowali decyzj\u0119, kogo uratowa\u0107. Okaza\u0142o si\u0119, \u017ce dzieci cz\u0119\u015bciej ni\u017c doro\u015bli ratuj\u0105 zwierz\u0119ta. To w pewnym stopniu rewolucja, poniewa\u017c przeczy teorii, wed\u0142ug kt\u00f3rej ludzie rodz\u0105 si\u0119 do preferencji swojego gatunku. \u2013 Ameryka\u0144scy naukowcy udowodnili, \u017ce preferencja gatunkowa u dzieci jest s\u0142absza ni\u017c u doros\u0142ych. Nawo\u0142ywali tak\u017ce do nowych bada\u0144. Stwierdzi\u0142am, \u017ce dobrze by\u0142oby sprawdzi\u0107, czy polskie dzieci decyduj\u0105 tak samo \u2013 m\u00f3wi dr M. Paruzel-Czachura, prof. U\u015a.<\/p>\n Psycholo\u017cka mia\u0142a zastrze\u017cenia do procedury badawczej opracowanej przez Amerykan\u00f3w, a konkretnie co do zastosowania prostych, czarno-bia\u0142ych ikon przedstawiaj\u0105cych postaci. W\u0105tpliwo\u015b\u0107 budzi\u0142o to, czy ma\u0142e dzieci skojarz\u0105 tak\u0105 posta\u0107 z cz\u0142owiekiem. Naukowczyni skontaktowa\u0142a si\u0119 z autorami artyku\u0142u i podzieli\u0142a si\u0119 swoim pomys\u0142em. Tak powsta\u0142y wsp\u00f3lne badania z now\u0105 procedur\u0105 i sprawdzaj\u0105ce hipotez\u0119 w innej kulturze.<\/p>\n Psycholo\u017cka z Uniwersytetu \u015al\u0105skiego wraz z zespo\u0142em przebada\u0142a 412 os\u00f3b, w tym 212 dzieci do 9. roku \u017cycia i 178 doros\u0142ych. W eksperymencie u\u017cyto klock\u00f3w LEGO, z kt\u00f3rych uk\u0142adano r\u00f3\u017cne scenki. Dzieci by\u0142y badane w przedszkolach i szko\u0142ach, doro\u015bli natomiast wype\u0142niali ankiety online.<\/p>\n \u2013 Dzieci musz\u0105 mie\u0107 graficzn\u0105 reprezentacj\u0119 czego\u015b, poniewa\u017c \u0142atwiej im si\u0119 w ten spos\u00f3b podejmuje decyzje \u2013 m\u00f3wi psycholo\u017cka z U\u015a.<\/p>\n Same przygotowania do badania trwa\u0142y ponad rok. Najbardziej czasoch\u0142onne okaza\u0142y si\u0119 wyb\u00f3r klock\u00f3w i stworzenie odpowiedniej procedury badawczej.<\/p>\n \u2013 Komu\u015b, kto nie jest naukowcem, mo\u017ce si\u0119 wydawa\u0107, \u017ce po prostu kupili\u015bmy klocki i zrobili\u015bmy badania \u2013 stwierdza badaczka. \u2013 Tymczasem zanim cokolwiek zrobili\u015bmy, sp\u0119dzili\u015bmy wiele czasu, zastanawiaj\u0105c si\u0119, kt\u00f3re zwierz\u0119 wybra\u0107. Gdy ju\u017c podj\u0119li\u015bmy decyzj\u0119, analizowali\u015bmy poszczeg\u00f3lne figurki, np. czy ludzie si\u0119 u\u015bmiechaj\u0105, czy nie. W przypadku psa przeanalizowali\u015bmy 50 modeli. Szympansy natomiast by\u0142y zamawiane z Hongkongu i ich sprowadzenie zaj\u0119\u0142o mi par\u0119 miesi\u0119cy.<\/p>\n Po wyborze odpowiedniej metody i opracowaniu procedury nast\u0105pi\u0142a prerejestracja badania, aby unikn\u0105\u0107 nieetycznych zachowa\u0144 w nauce. Nast\u0119pnie psycholo\u017cka z U\u015a wsp\u00f3lnie z ameryka\u0144skimi kolegami wykona\u0142a analizy statystyczne i napisa\u0142a artyku\u0142, kt\u00f3ry zosta\u0142 opublikowany w presti\u017cowym czasopi\u015bmie.<\/p>\n Nowo\u015bci\u0105 w stosunku do replikowanych bada\u0144, opr\u00f3cz u\u017cycia klock\u00f3w LEGO, by\u0142o r\u00f3wnie\u017c przetestowanie dw\u00f3ch opcji preferencji. Dzieci i doro\u015bli nie tylko decydowali, kogo uratowa\u0107, lecz r\u00f3wnie\u017c komu da\u0107 przek\u0105sk\u0119: cz\u0142owiekowi, pieskowi czy szympansowi.<\/p>\n \u2013 Nie wierzy\u0142am, \u017ce wynik si\u0119 powt\u00f3rzy \u2013 przyznaje naukowczyni. \u2013 Mimo i\u017c za\u0142o\u017cenie by\u0142o takie, \u017ce replikujemy badanie i sprawdzamy, czy wyjdzie dok\u0142adnie to samo, to osobi\u015bcie mia\u0142am poczucie, \u017ce polskie dzieci nie b\u0119d\u0105 ratowa\u0107 zwierz\u0105t. Tymczasem ju\u017c na etapie bada\u0144 widzia\u0142am, \u017ce si\u0119 myli\u0142am.<\/p>\n<\/div>\r\n <\/div>\r\n <\/div>\r\n Klocki LEGO wykorzystane podczas bada\u0144 | fot. dr Mariola Paruzel-Czachura, prof. U\u015a<\/span><\/p>\n<\/div>\r\n <\/div>\r\n <\/div>\r\n Zar\u00f3wno polskie, jak i ameryka\u0144skie dzieci cz\u0119\u015bciej ni\u017c doro\u015bli wybiera\u0142y, aby to zwierz\u0119ta prze\u017cy\u0142y. Dlaczego tak si\u0119 dzieje? Tego naukowcy jeszcze nie wiedz\u0105. Jedn\u0105 z hipotez jest tzw. antropomorfizacja.<\/p>\n \u2013 Aktualnie testujemy tak\u0105 hipotez\u0119, \u017ce w krajach WEIRD (ang. Western, Educated, Industrialized, Rich i Democratic \u2013 kraje zachodnie, wykszta\u0142cone, uprzemys\u0142owione, zamo\u017cne, demokratyczne) dzieci maj\u0105 cz\u0119sto do czynienia ze zwierz\u0119tami, kt\u00f3re s\u0105 antropomorfizowane. Ogl\u0105daj\u0105 np.\u00a0Psi patrol, Pingwiny z Madagaskaru<\/i>\u00a0i inne bajki \u2013 wyja\u015bnia psycholo\u017cka.<\/p>\n Co ciekawe, dzieci bardziej preferowa\u0142y psy ni\u017c szympansy \u2013 cz\u0119\u015bciej je ratowa\u0142y i dawa\u0142y im przek\u0105ski. Mo\u017ce mie\u0107 to zwi\u0105zek w\u0142a\u015bnie ze wspomnian\u0105 antropomorfizacj\u0105 i powszechnym kontaktem z psami.<\/p>\n \u2013 Nale\u017cy pami\u0119ta\u0107, \u017ce nasza hipoteza by\u0142a odwrotna. Zgodnie z teori\u0105 powinni\u015bmy preferowa\u0107 gatunki ludzkie i zbli\u017cone do ludzi. Zak\u0142adali\u015bmy, \u017ce je\u015bli dzieci b\u0119d\u0105 wybiera\u0107 zwierz\u0119ta, to b\u0119d\u0105 to te, kt\u00f3re s\u0105 wy\u017cej w hierarchii gatunk\u00f3w zwierz\u0105t. Nie potwierdzi\u0142o si\u0119 to jednak, wi\u0119c antropomorfizacja ma sens \u2013 przyznaje dr M. Paruzel- -Czchura, prof. U\u015a.<\/p>\n Badaczka sprawdzi\u0142a r\u00f3wnie\u017c, czy na decyzj\u0119 podejmowan\u0105 przez dzieci i doros\u0142ych ma wp\u0142yw posiadanie zwierz\u0119cia oraz wizyta w zoo. Okazuje si\u0119, \u017ce jest to bez znaczenia. Podobnie jak na wyniki nie wp\u0142ywa\u0142a p\u0142e\u0107 os\u00f3b badanych. Doro\u015bli byli jednak cz\u0119\u015bciej niezdecydowani ni\u017c dzieci.<\/p>\n \u2013 Moim zdaniem dzieci widz\u0105 \u015bwiat pro\u015bciej i dzi\u0119ki temu \u0142atwiej podejmuj\u0105 decyzje. Albo w lewo, albo w prawo. Doro\u015bli natomiast zastanawiaj\u0105 si\u0119 i szukaj\u0105 drugiego dna \u2013 stwierdza naukowczyni.<\/p>\n Jaki\u015b czas temu w psychologii og\u0142oszono kryzys replikacyjny. Dr M. Paruzel-Czachura, prof. U\u015a uwa\u017ca, \u017ce to najlepsza rzecz, jaka mog\u0142a nas spotka\u0107. W przesz\u0142o\u015bci prowadzono badania na ma\u0142ej pr\u00f3bie os\u00f3b lub specyficznej grupie i na podstawie ich wynik\u00f3w wyci\u0105gano wnioski o wszystkich ludziach na \u015bwiecie. Przyk\u0142adem jest eksperyment Alberta Bandury\u2019ego z lalk\u0105 Bobo, kt\u00f3rego celem by\u0142o udowodnienie, \u017ce dzieci ogl\u0105daj\u0105ce agresj\u0119 staj\u0105 si\u0119 agresywne. W badaniu tym bra\u0142y udzia\u0142 dzieci wyk\u0142adowc\u00f3w Uniwersytetu Stanforda.<\/p>\n \u2013 Ka\u017cdy rozs\u0105dny cz\u0142owiek, gdyby przysiad\u0142 z boku i pomy\u015bla\u0142, stwierdzi\u0142by od razu, \u017ce to absurd, aby wnioskowa\u0107 o wszystkich ludziach na podstawie jednego badania na specyficznej grupie os\u00f3b \u2013 m\u00f3wi naukowczyni.<\/p>\n Psycholo\u017cka postuluje konieczno\u015b\u0107 r\u00f3wnoczesnego prowadzenia tych samych bada\u0144 w wielu krajach. Rozw\u00f3j statystyki i metodologii pozwoli\u0142 tak\u017ce zrozumie\u0107, \u017ce nale\u017cy bada\u0107 du\u017co wi\u0119ksze pr\u00f3by os\u00f3b ni\u017c dotychczas, aby nie wypaczy\u0107 wynik\u00f3w. Wcze\u015bniejsze badania opiera\u0142y si\u0119 np. na 50 \u2013 100 osobach, teraz natomiast potrzebne s\u0105 tysi\u0105ce. To, ile os\u00f3b powinno si\u0119 zbada\u0107, nale\u017cy wyliczy\u0107 w odpowiednich programach.<\/p>\n \u2013 Obecnie psychologia jest na takim poziomie, \u017ce bez programowania nie zrobi si\u0119 odpowiednich bada\u0144 i analiz \u2013 zauwa\u017ca dr M. Paruzel-Czachura, prof. U\u015a. \u2013 Nauczy\u0142am si\u0119 programowa\u0107 i liczy\u0107 dane w R [R Project for Statistical Computing, przyp. red.], gdy dosta\u0142am si\u0119 na sta\u017c podoktorski do Stan\u00f3w Zjednoczonych.<\/p>\n Obecnie, \u017ceby opublikowa\u0107 artyku\u0142 w psychologii, trzeba mie\u0107 ogromn\u0105 jako\u015b\u0107 na ka\u017cdym etapie: projektowania badania, prerejestracji i analiz statystycznych. Z tego powodu psychologia sta\u0142a si\u0119 bardzo zespo\u0142owa \u2013 jeden naukowiec nie jest w stanie zrobi\u0107 dobrego badania. Problem stanowi r\u00f3wnie\u017c du\u017ca rywalizacja, a tak\u017ce czasoch\u0142onno\u015b\u0107 i niedofinansowanie bada\u0144.<\/p>\n \u2013 W psychologii jest coraz trudniej. W por\u00f3wnaniu do innych kraj\u00f3w mamy bardzo ograniczone zasoby. Na przyk\u0142ad moi znajomi z Irlandii (bez dodatkowego grantu) nie maj\u0105 problemu, \u017ceby trzy razy w roku jecha\u0107 na konferencje, kt\u00f3re kosztuj\u0105 po 10 tys. z\u0142otych ka\u017cda \u2013 przyznaje badaczka i dodaje: \u2013 Z czystej idei anga\u017cuj\u0119 si\u0119 w wiele projekt\u00f3w mi\u0119dzynarodowych. Efektem tego s\u0105 publikacje z 300 osobami. Uwa\u017cam, \u017ce to najwa\u017cniejsza cz\u0119\u015b\u0107 mojej pracy. Jestem pewna, \u017ce pod koniec \u017cycia najbardziej b\u0119d\u0119 dumna w\u0142a\u015bnie z tych projekt\u00f3w, w kt\u00f3rych by\u0142am jednym z 300 autor\u00f3w, poniewa\u017c to oddolna inicjatywa sprawdzenia tego, czy dany efekt dzia\u0142a w 300 krajach. Taka praca ma sens \u2013 podsumowuje naukowczyni z Uniwersytetu \u015al\u0105skiego.<\/p>\n<\/div>\r\n <\/div>\r\n <\/div>[vc_separator]\r\n
\nKogo uratujesz: psa, cz\u0142owieka czy szympansa?<\/h3>\n
![\"Dr](\"http:\/\/us.edu.pl\/idb\/wp-content\/uploads\/sites\/72\/fotografie\/swoboda-badan-I\/MariolaParuzel-Czachura_0.jpg\")
<\/p>\nReplikacja ameryka\u0144skich bada\u0144<\/h3>\n
Klocki LEGO<\/h3>\n
![\"figurki](\"http:\/\/us.edu.pl\/idb\/wp-content\/uploads\/sites\/72\/fotografie\/swoboda-badan-I\/pieski.jpg\")
<\/p>\nAntropomorfizacja zwierz\u0105t<\/h3>\n
Kryzys w psychologii<\/h3>\n