Projekt Science SPARK – Szkoła, Pasja, Aktywność, Rozwój, Kreatywność, realizowany przez Uniwersytet Śląski w Katowicach, wszedł w etap finałowy, którego kluczowym elementem było zadanie tutoringowe „Uczeń – Mistrz”. W tę część projektu aktywnie zaangażowało się troje pracowników Instytutu Nauk o Ziemi: dr Marta Chmielewska, dr Dawid Surmik oraz dr hab. Maciej Mendecki, prof. UŚ.

Tutoring stanowił główne zadanie projektu  SPARK i był skierowany do szczególnie zmotywowanych uczniów szkół średnich. Spotkania Uczeń – Mistrz odbywały się w laboratoriach naukowych Wydziału Nauk Ścisłych i Technicznych oraz Wydziału Nauk Przyrodniczych Uniwersytetu Śląskiego, w kampusach w Chorzowie, Katowicach i Sosnowcu. Uczniowie pracowali indywidualnie lub w bardzo małych zespołach, bezpośrednio z tutorami – pracownikami naukowymi UŚ.

Efektem końcowym pracy uczestników była prezentacja wyników projektów badawczych w formie posterów, zaprezentowanych podczas konferencji zamykającej projekt Science SPARK w Planetarium – Śląski Park Nauki w Chorzowie. Podopieczni pracowników INoZ przedstawili trzy prace naukowe:

Nowe życie budynków, czyli idea renowacji obiektu przy Alei Korfantego 3 – Małgorzata Radek

Mumifikacja naturalna jako mechanizm długotrwałego zachowania tkanek miękkich – Jakub Rożnowski

Jak drży Wszechświat? – Ziemia, Księżyc i Mars w obiektywie naturalnej sejsmologii porównawczej – Maria Wicher

Udział pracowników Instytutu w zadaniu tutoringowym wzmocnił interdyscyplinarny charakter projektu oraz stworzył uczniom unikalną możliwość bezpośredniego kontaktu z aktualnymi badaniami naukowymi prowadzonymi na Uniwersytecie Śląskim. Projekt był finansowany przez Ministerstwo Edukacji Narodowej, a jego głównym koordynatorem był dr Marcin Łaciak, prof. UŚ z Wydziału Nauk Ścisłych i Technicznych UŚ.

Źródło: https://us.edu.pl/wydzial/wnst/wspolpraca/szkoly/science-spark/

Autor notatki: mjm

Instytut nauk o Ziemi w Uniwersytecie Śląskim umacnia swoją pozycję w międzynarodowej nauce w dziedzinie nauk o Ziemi i nauk przyrodniczych, co potwierdzają najnowsze światowe rankingi.

W rankingu CWTS Leiden 2025 dla dyscypliny nauk o Ziemi w Uniwersytecie Śląskim osiągnięto następujące wyniki w Life & Earth Sciences: opublikowano 423 prace naukowe, z czego 2 znalazły się wśród 1% najbardziej cytowanych na świecie, 11 w top 5%, a 24 w top 10%. Dodatkowo, 166 publikacji mieści się w top 50% najbardziej cytowanych. Oznacza to, że 5,7% publikacji należy do top 10%, a 39,3% do top 50%. Łączna liczba cytowań (TCS) wynosi 2683, a średnia liczba cytowań na publikację (MCS) to 6,34. Skorygowane liczby cytowań (TNCS), uwzględniające dziedzinę i rok publikacji, wynoszą 304, a średnia skorygowana liczba cytowań na publikację (MNCS) to 0,72.

W ISC World University Rankings by Subject 2024 dyscyplina nauk o Ziemi w Uniwersytecie Śląskim zajęła 6. miejsce w Polsce. Na poziomie światowym dyscyplina mieści się w grupie 601–700, przy wskaźnikach: Research: 64,2, International Activity: 15,24, a ogólna pozycja w rankingu światowym wynosi 605. Warto nadmienić, że dyscyplina nauk o Ziemi w Uniwersytecie Śląskim jest jedną z dwóch reprezentowanych w rankingu ISC by Subject w 2024 roku. Drugą jest Languages & Literature.

Źródło:

https://open.leidenranking.com/ranking/2025/list

https://wur.isc.ac/Home/WorldUnivSubjectiveRankings?year=2024&subject_id=7

Autor notatki: MJM

Członkowie zespołu badawczego „Wody podziemne pod wpływem antropopresji” (doktorant mgr Krzysztof Janik oraz dr Sławomir Sitek, prof. UŚ) we współautorstwie z dr Arno Reinem (Monachijski Uniwersytet Techniczny) opublikowali w prestiżowym czasopiśmie Hydrology and Earth System Sciences (HESS) artykuł pt. „Towards efficient management of riverbank filtration sites: new insights on river–groundwater interactions from environmental tracers and high-resolution monitoring”.

Publikacja prezentuje nowoczesne podejście do zarządzania ujęciami infiltracyjnymi-brzegowymi (ang. riverbank filtration sites, RBF sites) – jednej z kluczowych technologii dodatkowego zasilania wód podziemnych (ang. managed aquifer recharge, MAR).

Na przykładzie ujęcia Kępa Bogumiłowicka k. Tarnowa, będącego ważnym źródłem wody pitnej dla tego regionu (prawie 270 000 osób), autorzy wykazali, że nawet ponad 90% wód ujmowanych przez wybrane studnie produkcyjne pochodzi z infiltracji brzegowej (tj. z rzeki Dunajec). W badaniu zastosowano zintegrowany zestaw narzędzi obejmujący analizę znaczników środowiskowych, takich jak izotopy stabilne wody i chlorki, jak również monitoring wysokiej rozdzielczości wybranych parametrów środowiska wodnego. Dzięki temu udało się określić m.in. czas przebywania wód infiltracyjnych w warstwie wodonośnej, a także zaproponować praktyczny schemat monitoringu i zarządzania dla właścicieli tego typu ujęć.

Badanie ma charakter międzynarodowy i wyznacza kierunki dla efektywnego i zrównoważonego zarządzania zasobami wód podziemnych eksploatowanymi z płytkich warstw wodonośnych.

Źródło: https://doi.org/10.5194/hess-29-5893-2025

Autor notatki: KJ

W lipcu 2025 w Zgorzelcu i Görlitz odbyła się pierwsza kampania monitoringu środowiska wodnego w ramach projektu CRossWATER. Dzięki wsparciu przedsiębiorstw wodociągowych z Görlitz i Zgorzelca pobrano próbki wód podziemnych z 40 lokalizacji oraz wód rzecznych z Nysy Łużyckiej i Czerwonej Wody. W terenie mierzono także poziomy wód podziemnych i przepływy rzek. Próbki poddane zostaną kompleksowej analizie chemicznej w laboratoriach Uniwersytetu Technicznego w Dreźnie. Po stronie polskiej wykonano również badania geofizyczne.

Kampania dostarczyła nowych danych o relacjach między wodami powierzchniowymi i podziemnymi, ujawniając przestrzenną zmienność procesów hydrogeologicznych i hydrochemicznych. Pozwoli to lepiej zrozumieć regionalny przepływ wód podziemnych i zaplanować dalszy monitoring.

Stronę polską reprezentowali hydrogeolodzy z Instytutu Nauk o Ziemi UŚ.

Zapraszamy do obserwowania profilu projektu na LinkedIn:

https://www.linkedin.com/company/crosswater25

Autor notatki: Krzysztof Janik

Doktorant Instytutu Nauk o Ziemi Uniwersytetu Śląskiego, mgr inż. Przemysław Romański, wraz promotorami dr hab. Maciej Mendeckim i dr hab. Iwoną Stan-Kłeczek, opublikowali artykuł w prestiżowym czasopiśmie Engineering Geology. Publikacja pt. The First Application of AMR Approach to Non-Mining Induced Seismicity: A Case Study from Water Injection Boreholes and Water Reservoirs stanowi pierwsze zastosowanie modelu typu critical-to-point (AMR – Accelerated Moment Release) do analizy sejsmiczności indukowanej działalnością człowieka, która nie wynika z eksploatacji górniczej, lecz z procesów hydrologicznych, takich jak iniekcja wody w skałach, czy funkcjonowanie zbiorników wodnych.

Model AMR, oparty na skumulowanym momencie sejsmicznym, jest powszechnie stosowany w badaniach sejsmiczności naturalnej, jednak dotąd nie został szerzej przetestowany w odniesieniu do sejsmiczności indukowanej, gdzie może dawać lepsze rezultaty. W pracy przeanalizowano trzy zestawy danych dotyczących iniekcji hydraulicznych w Soultz (2000, 2003, 2004) oraz trzy zestawy związane ze sztucznymi zbiornikami wodnymi: Czorsztyn, Monteynard i Val D’Agri. Dla każdego obszaru określono charakter uwalniania energii sejsmicznej, a następnie porównano go z natężeniem iniekcji i ciśnieniem głowicowym w otworach badawczych w Soultz oraz z wahaniami poziomu wody w zbiornikach. Wyniki wykazały wzrost aktywności sejsmicznej związanej z iniekcjami wody i solanki do górotworu, przejawiający się krzywymi AMR o charakterze przyspieszonym. Nie stwierdzono natomiast korelacji między poziomem wody w zbiornikach a tempem uwalniania energii sejsmicznej. Analizowano również rozmieszczenie wstrząsów uczestniczących w procesie nukleacji głównych trzęsień ziemi, odnosząc obserwacje do warunków geologiczno-tektonicznych. Opracowano także model zależności pomiędzy tempem uwalniania momentu sejsmicznego a ciśnieniem głowicowym w skali dobowej, co w zestawieniu z modelami AMR pozwoliło lepiej zrozumieć mechanizmy uwalniania energii w górotworze.

Źródło: https://doi.org/10.1016/j.enggeo.2025.108301

Autor notatki: mjm

W dniu 21 marca 2025 roku w zabytkowym Ratuszu w Görlitz odbyło się spotkanie inaugurujące projekt CRossWATER, poświęcony transgranicznemu zarządzaniu zasobami wód podziemnych dla europejskiego miasta Görlitz-Zgorzelec w kontekście adaptacji do zmian klimatycznych.

Spotkanie otworzyli Octavian Ursu, Nadburmistrz Görlitz, oraz Rafał Gronicz, Burmistrz Zgorzelca, przedstawiając ramy polsko-niemieckiej współpracy oraz podpisali oficjalną umowę partnerską projektu.

W części merytorycznej głos zabrali przedstawiciele środowiska akademickiego: prof. Ewa Łupikasza (UŚ) oraz prof. Andreas Hartmann (TU Dresden), którzy podkreślili kluczową rolę nauki i badań interdyscyplinarnych w kontekście zrównoważonego gospodarowania zasobami wodnymi.

Kwestie praktyczne związane z zarządzaniem wodami podziemnymi w regionie przybliżyli Matthias Block (Stadtwerke Görlitz) oraz Zbigniew Zdanowicz (PWiK Zgorzelec), wskazując na wyzwania i konieczność współpracy transgranicznej. Z kolei dr Zhao Chen (TU Dresden) oraz dr Sławomir Sitek (UŚ) zaprezentowali główne cele i metodologię realizacji projektu CRossWATER. Instytut reprezentowali również dr Kinga Ślósarczyk oraz mgr Krzysztof Janik, aktywnie uczestnicząc w dyskusji i planowaniu przyszłych działań w ramach projektu.

W spotkaniu łącznie wzięło udział 69 osób zainteresowanych projektem. Więcej informacji o projekcie można znaleźć na stronie https://us.edu.pl/crosswater-nowy-projekt-badawczy-naukowcow-z-wnp-us/ oraz informacje z bieżących prac terenowych na LinkedIn:  https://www.linkedin.com/company/crosswater25/?viewAsMember=true

Na łamach czasopisma Mineralogical Magazine w Open Access ukazał się artykuł pt. „Ferrodimolybdenite, FeMo³⁺₂S₄ from Daba-Siwaqa, Jordan – the first natural compound of trivalent molybdenum”. Ferrodymolibdenit (polska nazwa) był znaleziony w siarczkowym nodule z anomalnie wysokotemperaturowej paralawy Kompleksi Hatrurim w Jordani. Ferrodymolibdenit jest pierwszym naturalnym związkiem molibdenu trójwartościowego. W przyrodzie znane są tylko minerały Mo⁴⁺ i Mo⁶⁺ oraz molibdenu rodzimego Mo⁰ z meteorytów. Ferrodymolibdenit współwystępuję z minerałami znanymi z meteorytów, takimi jak nikielfosfid i tetrataenit, oraz z minerałem grupy merrillitu – karwowskiitem, nazwanym na cześć naszego śp. kolegi Prof. Łukasza Karwowskiego. Struktura ferrodymolibdenitu składa się z dwóch warstw podobnych do warstw strukturalnych w molibdenicie, pomiędzy którymi znajduję się Fe²⁺ – stąd nazwa minerału ferro+dy+molibdenit. Ferrodymolibdenit ma inną symetrię niż analogi syntetyczne oraz wskazuję na warunki krystalizacji zazwyczaj realizujące się podczas tworzenia się meteorytów.

W badaniach nad nowym minerałem brali udział E.V. Galuskin, I.O. Galuskina, J. Kusz, M. Książek z Uniwersytetu Śląskiego oraz Ye. Vapnik z Uniwersytetu Ben-Guriona, Izrael i G. Zieliński z PIG-PIB, Warszawa.

Jak wskazują badania instrumentalne, północna część Alp Wschodnich wykazuje obecnie minimalną aktywność tektoniczną, a tempo odkształceń znajduje się na granicy wykrywalności. W zapisie geologicznym również trudno dostrzec wyraźne ślady tych procesów, ponieważ tempo erozji przewyższa tempo deformacji. Jednak w izolowanych od erozji jaskiniach zachowują się nawet centymetrowej skali struktury deformacyjne.

Uskok Königssee–Lammertal–Traunsee (KLT), o długości aż 110 km, przecina szereg masywów krasowych z głębokimi jaskiniami. Naukowcy udokumentowali w nich 26 uskoków przemieszczających korytarze jaskiniowe. Część analizowanych struktur zniszczyła nacieki jaskiniowe, co umożliwiło określenie momentu przemieszczeń metodą datowania ²³⁰Th/U. Wyniki ujawniły trzy epizody reaktywacji uskoków w ciągu ostatnich 560 tysięcy lat, z najnowszym przypadającym na okres między 130 a 90 tys. lat temu.

Badania wskazują, że uskok KLT nadal odgrywa kluczową rolę w przemieszczaniu orogenu Alp Wschodnich na wschód, przewyższając pod tym względem bardziej znany uskok SEMP. Odkrycia te rzucają nowe światło na dynamikę alpejskich ruchów tektonicznych oraz procesy kształtujące krajobraz górski.

Wyniki badań zostały opublikowane w czasopiśmie Lithosphere. Projekt zrealizowano w ramach grantu NCN Sonata pt. Ewolucja neotektoniczna Północnych Alp Wapiennych w świetle analizy kinematycznej uskoków, radiometrycznego datowania osadów jaskiniowych oraz morfologii głębokich systemów krasowych.

Źródło:

Szczygieł, J., Plan, L., Hellstrom, J., & Grasemann, B. (2024). Hidden Faults : The Late Pleistocene Transpression of the Königs- see – Lammertal – Traunsee Fault Inferred from Caves Deformation (Eastern Alps ). Lithosphere, lithosphere_2024_177, 14. https://doi.org/10.2113/2024/lithosphere

Autor notatki: JSz

Serdecznie zapraszamy wszystkich pracowników i studentów na zebranie naukowe, podczas którego wygłoszony zostanie wykład pt. „Uplift and erosion of the high Andes over multiple timescales”. Prelekcję poprowadzi Prof. Gregory Hoke z Syracuse University, NY, USA.

Data: 12 marca 2025r, godzina 13:00
Sala: 001