W czasopiśmie Marine Geoscience and Energy Resources (Elsevier) (porzednio Marine and Petroleum Geology) opublikowano artykuł autorstwa M. Zielińska, K. Spunda, D. Plašienka, D. Botor pt. „Thermal records of Mesozoic and Cenozoic heat flow peaks as an expression of structural evolution interplay in the Western Carpathian northern suture”, poświęcony ilościowej rekonstrukcji historii termicznej północnej strefy szwu Karpat Zachodnich na podstawie danych z otworu Hanušovce-1.

Profil otworu obejmuje tektonicznie zestawione jednostki Karpat Zachodnich, w tym elementy Pienińskiego Pasa Skałkowego oraz jednostki magurskiej, reprezentujące różne poziomy strukturalne pasa orogenicznego. Taka architektura umożliwiła analizę zróżnicowanej odpowiedzi termicznej poszczególnych jednostek w zależności od ich pozycji tektonicznej i historii pogrążania.

Praca przedstawia zintegrowane podejście łączące szczegółową analizę wskaźników dojrzałości materii organicznej z 1-wymiarowym modelowaniem historii pogrążania i przepływu ciepła, kalibrowanym danymi stratygraficznymi i strukturalnymi. Kluczowym elementem metodologicznym jest opracowanie sekwencyjnych paleo-modeli odpowiadających kolejnym etapom nasunięć tektonicznych, co umożliwiło rozdzielenie efektów termicznych związanych z poszczególnymi fazami deformacji oraz odtworzenie ich amplitudy i czasu trwania.

Uzyskane wyniki wskazują na zróżnicowany charakter pików strumienia ciepła w mezozoiku i kenozoiku. Kolizja kredowa wiązana z konwergencją Karpat Centralnych i Pasa Skałkowego Pienińskiego, zapisała się jako stopniowy, relatywnie niskiej amplitudy wzrost strumienia ciepła, natomiast kolizja eocenu związana z nasuwaniem Karpat Centralnych i Pasa Skałkowego na Karpaty Zewnętrzne, wygenerowała krótkotrwały, lecz wyraźny pik o większej intensywności. Wykazano tym samym ścisłe sprzężenie między dynamiką kolizji, kinematyką nasunięć oraz odpowiedzią termiczną skał w obrębie strefy kolizyjnej.

Nowość opracowania polega na ilościowym wykazaniu, że zapis paleotermiczny w obrębie północnego segmentu Karpat Zachodnich ma charakter polifazowy i jest bezpośrednio kontrolowany przez sekwencję zdarzeń tektonicznych, a nie przez jednolity regionalny reżim cieplny. Maksymalne paleotemperatury, sięgające lokalnie ok. 180 °C, wskazują na istotne zróżnicowanie stopnia dojrzałości materii organicznej pomiędzy jednostkami strukturalnymi, co ma znaczenie zarówno dla rekonstrukcji ewolucji geodynamicznej orogenu, jak i dla interpretacji historii systemów naftowych w strefach kolizyjnych.

Publikacja stanowi istotny wkład w dyskusję nad mechanizmami generowania anomalii cieplnych w pasach orogenicznych oraz nad relacją między deformacją tektoniczną a ewolucją termiczną w strefach szwu kontynentalnego.

Źródło: DOI: https://doi.org/10.1016/j.marger.2026.207654

Autor notatki: Magdalena Zielińska

Na łamach czasopisma Nature Communications ukazał się artykuł pt. „500-year paleoclimate record inferred from Greenland Juniper wood contextualizes current climate warming” przygotowany przez międzynarodowy zespół badaczy pod kierunkiem dr hab. Magdaleny Opały-Owczarek, prof. UŚ. W artykule przedstawiono 500-letnią rekonstrukcję zmienności temperatur letnich w południowej Grenlandii, opartą na rocznych przyrostach drewna jałowca grenlandzkiego.

Jałowce (Juniperus communis) rosnące w surowych warunkach południowej Grenlandii reagują bardzo silnie na temperaturę lata. Analiza szerokości ich słojów rocznych oraz mikroskopowej budowy drewna, pozwoliła na rekonstrukcję letnich temperatur od XVI wieku do współczesności. Opracowana rekonstrukcja dendrochronologiczna jest jedną z najdłuższych dla całej Arktyki. W zebranym materiale zidentyfikowano ślady ekstremalnych ochłodzeń, związanych z dużymi erupcjami wulkanicznymi, m.in. Laki (1783) i Tambora (1815). Tradycyjne przekazy ustne mówiące o „roku, w którym nie było lata” w historii Inuitów stanowią przejaw zbiorowej pamięci o ekstremalnych ochłodzeniach po erupcjach. Po raz pierwszy w Arktyce znaleziono zapis dendrochronologiczny tych zdarzeń. Było to możliwe dzięki odkryciu tzw. przyrostów niebieskich (blue rings), stanowiących biologiczne „blizny”, które powstają w czasie gwałtownych spadków temperatury w okresie letnim.

Nowatorstwo przedstawionych badań wiązało się również z wykorzystaniem nie tylko żywych jałowców, ale przede wszystkim drewna historycznego, zdeponowanego w herbariach i muzeach przez uczestników historycznych wypraw Arktycznych. Dzięki kwerendzie muzealnej udało się odnaleźć w terenie miejsca badań prowadzonych przez dawne ekspedycje i ponownie pobrać próby do badań, dzięki czemu skonstruowana skala dendrochronologiczna posiada bardzo wysoką wiarygodność i będzie punktem odniesienia do innych tego typu analiz prowadzonych poza północną granicą lasu. Najważniejszy wniosek z badań wskazuje, że ostatnie dekady są najcieplejszym okresem w analizowanych pięciu stuleciach, a współczesne ocieplenie jest zjawiskiem bezprecedensowym, wyraźnie wykraczając poza naturalną zmienność klimatu.

Badania wykonano w ramach grantu NCN Sonata pt. Rekonstrukcja warunków klimatycznych Arktyki przed okresem pomiarów instrumentalnych na podstawie analizy dendrochronologicznej roślinności krzewinkowej i historycznych kolekcji botanicznych. Prace nad publikacją prowadzono w czasie stażu na University of Cambridge, dzięki wsparciu programu Inicjatywa Doskonałości Badawczej Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach – Priorytetowe Obszary Badawcze POB3.

Źródło: Opała-Owczarek, M., Büntgen, U., Owczarek, P., Lange, Ch., 2025. 500-year paleoclimate record inferred from Greenland Juniper wood contextualizes current climate warming. Nature Communications 16, 11665. https://doi.org/10.1038/s41467-025-66842-1

Projekt Science SPARK – Szkoła, Pasja, Aktywność, Rozwój, Kreatywność, realizowany przez Uniwersytet Śląski w Katowicach, wszedł w etap finałowy, którego kluczowym elementem było zadanie tutoringowe „Uczeń – Mistrz”. W tę część projektu aktywnie zaangażowało się troje pracowników Instytutu Nauk o Ziemi: dr Marta Chmielewska, dr Dawid Surmik oraz dr hab. Maciej Mendecki, prof. UŚ.

Tutoring stanowił główne zadanie projektu  SPARK i był skierowany do szczególnie zmotywowanych uczniów szkół średnich. Spotkania Uczeń – Mistrz odbywały się w laboratoriach naukowych Wydziału Nauk Ścisłych i Technicznych oraz Wydziału Nauk Przyrodniczych Uniwersytetu Śląskiego, w kampusach w Chorzowie, Katowicach i Sosnowcu. Uczniowie pracowali indywidualnie lub w bardzo małych zespołach, bezpośrednio z tutorami – pracownikami naukowymi UŚ.

Efektem końcowym pracy uczestników była prezentacja wyników projektów badawczych w formie posterów, zaprezentowanych podczas konferencji zamykającej projekt Science SPARK w Planetarium – Śląski Park Nauki w Chorzowie. Podopieczni pracowników INoZ przedstawili trzy prace naukowe:

Nowe życie budynków, czyli idea renowacji obiektu przy Alei Korfantego 3 – Małgorzata Radek

Mumifikacja naturalna jako mechanizm długotrwałego zachowania tkanek miękkich – Jakub Rożnowski

Jak drży Wszechświat? – Ziemia, Księżyc i Mars w obiektywie naturalnej sejsmologii porównawczej – Maria Wicher

Udział pracowników Instytutu w zadaniu tutoringowym wzmocnił interdyscyplinarny charakter projektu oraz stworzył uczniom unikalną możliwość bezpośredniego kontaktu z aktualnymi badaniami naukowymi prowadzonymi na Uniwersytecie Śląskim. Projekt był finansowany przez Ministerstwo Edukacji Narodowej, a jego głównym koordynatorem był dr Marcin Łaciak, prof. UŚ z Wydziału Nauk Ścisłych i Technicznych UŚ.

Źródło: https://us.edu.pl/wydzial/wnst/wspolpraca/szkoly/science-spark/

Autor notatki: mjm

Instytut nauk o Ziemi w Uniwersytecie Śląskim umacnia swoją pozycję w międzynarodowej nauce w dziedzinie nauk o Ziemi i nauk przyrodniczych, co potwierdzają najnowsze światowe rankingi.

W rankingu CWTS Leiden 2025 dla dyscypliny nauk o Ziemi w Uniwersytecie Śląskim osiągnięto następujące wyniki w Life & Earth Sciences: opublikowano 423 prace naukowe, z czego 2 znalazły się wśród 1% najbardziej cytowanych na świecie, 11 w top 5%, a 24 w top 10%. Dodatkowo, 166 publikacji mieści się w top 50% najbardziej cytowanych. Oznacza to, że 5,7% publikacji należy do top 10%, a 39,3% do top 50%. Łączna liczba cytowań (TCS) wynosi 2683, a średnia liczba cytowań na publikację (MCS) to 6,34. Skorygowane liczby cytowań (TNCS), uwzględniające dziedzinę i rok publikacji, wynoszą 304, a średnia skorygowana liczba cytowań na publikację (MNCS) to 0,72.

W ISC World University Rankings by Subject 2024 dyscyplina nauk o Ziemi w Uniwersytecie Śląskim zajęła 6. miejsce w Polsce. Na poziomie światowym dyscyplina mieści się w grupie 601–700, przy wskaźnikach: Research: 64,2, International Activity: 15,24, a ogólna pozycja w rankingu światowym wynosi 605. Warto nadmienić, że dyscyplina nauk o Ziemi w Uniwersytecie Śląskim jest jedną z dwóch reprezentowanych w rankingu ISC by Subject w 2024 roku. Drugą jest Languages & Literature.

Źródło:

https://open.leidenranking.com/ranking/2025/list

https://wur.isc.ac/Home/WorldUnivSubjectiveRankings?year=2024&subject_id=7

Autor notatki: MJM

Członkowie zespołu badawczego „Wody podziemne pod wpływem antropopresji” (doktorant mgr Krzysztof Janik oraz dr Sławomir Sitek, prof. UŚ) we współautorstwie z dr Arno Reinem (Monachijski Uniwersytet Techniczny) opublikowali w prestiżowym czasopiśmie Hydrology and Earth System Sciences (HESS) artykuł pt. „Towards efficient management of riverbank filtration sites: new insights on river–groundwater interactions from environmental tracers and high-resolution monitoring”.

Publikacja prezentuje nowoczesne podejście do zarządzania ujęciami infiltracyjnymi-brzegowymi (ang. riverbank filtration sites, RBF sites) – jednej z kluczowych technologii dodatkowego zasilania wód podziemnych (ang. managed aquifer recharge, MAR).

Na przykładzie ujęcia Kępa Bogumiłowicka k. Tarnowa, będącego ważnym źródłem wody pitnej dla tego regionu (prawie 270 000 osób), autorzy wykazali, że nawet ponad 90% wód ujmowanych przez wybrane studnie produkcyjne pochodzi z infiltracji brzegowej (tj. z rzeki Dunajec). W badaniu zastosowano zintegrowany zestaw narzędzi obejmujący analizę znaczników środowiskowych, takich jak izotopy stabilne wody i chlorki, jak również monitoring wysokiej rozdzielczości wybranych parametrów środowiska wodnego. Dzięki temu udało się określić m.in. czas przebywania wód infiltracyjnych w warstwie wodonośnej, a także zaproponować praktyczny schemat monitoringu i zarządzania dla właścicieli tego typu ujęć.

Badanie ma charakter międzynarodowy i wyznacza kierunki dla efektywnego i zrównoważonego zarządzania zasobami wód podziemnych eksploatowanymi z płytkich warstw wodonośnych.

Źródło: https://doi.org/10.5194/hess-29-5893-2025

Autor notatki: KJ

W lipcu 2025 w Zgorzelcu i Görlitz odbyła się pierwsza kampania monitoringu środowiska wodnego w ramach projektu CRossWATER. Dzięki wsparciu przedsiębiorstw wodociągowych z Görlitz i Zgorzelca pobrano próbki wód podziemnych z 40 lokalizacji oraz wód rzecznych z Nysy Łużyckiej i Czerwonej Wody. W terenie mierzono także poziomy wód podziemnych i przepływy rzek. Próbki poddane zostaną kompleksowej analizie chemicznej w laboratoriach Uniwersytetu Technicznego w Dreźnie. Po stronie polskiej wykonano również badania geofizyczne.

Kampania dostarczyła nowych danych o relacjach między wodami powierzchniowymi i podziemnymi, ujawniając przestrzenną zmienność procesów hydrogeologicznych i hydrochemicznych. Pozwoli to lepiej zrozumieć regionalny przepływ wód podziemnych i zaplanować dalszy monitoring.

Stronę polską reprezentowali hydrogeolodzy z Instytutu Nauk o Ziemi UŚ.

Zapraszamy do obserwowania profilu projektu na LinkedIn:

https://www.linkedin.com/company/crosswater25

Autor notatki: Krzysztof Janik

Doktorant Instytutu Nauk o Ziemi Uniwersytetu Śląskiego, mgr inż. Przemysław Romański, wraz promotorami dr hab. Maciej Mendeckim i dr hab. Iwoną Stan-Kłeczek, opublikowali artykuł w prestiżowym czasopiśmie Engineering Geology. Publikacja pt. The First Application of AMR Approach to Non-Mining Induced Seismicity: A Case Study from Water Injection Boreholes and Water Reservoirs stanowi pierwsze zastosowanie modelu typu critical-to-point (AMR – Accelerated Moment Release) do analizy sejsmiczności indukowanej działalnością człowieka, która nie wynika z eksploatacji górniczej, lecz z procesów hydrologicznych, takich jak iniekcja wody w skałach, czy funkcjonowanie zbiorników wodnych.

Model AMR, oparty na skumulowanym momencie sejsmicznym, jest powszechnie stosowany w badaniach sejsmiczności naturalnej, jednak dotąd nie został szerzej przetestowany w odniesieniu do sejsmiczności indukowanej, gdzie może dawać lepsze rezultaty. W pracy przeanalizowano trzy zestawy danych dotyczących iniekcji hydraulicznych w Soultz (2000, 2003, 2004) oraz trzy zestawy związane ze sztucznymi zbiornikami wodnymi: Czorsztyn, Monteynard i Val D’Agri. Dla każdego obszaru określono charakter uwalniania energii sejsmicznej, a następnie porównano go z natężeniem iniekcji i ciśnieniem głowicowym w otworach badawczych w Soultz oraz z wahaniami poziomu wody w zbiornikach. Wyniki wykazały wzrost aktywności sejsmicznej związanej z iniekcjami wody i solanki do górotworu, przejawiający się krzywymi AMR o charakterze przyspieszonym. Nie stwierdzono natomiast korelacji między poziomem wody w zbiornikach a tempem uwalniania energii sejsmicznej. Analizowano również rozmieszczenie wstrząsów uczestniczących w procesie nukleacji głównych trzęsień ziemi, odnosząc obserwacje do warunków geologiczno-tektonicznych. Opracowano także model zależności pomiędzy tempem uwalniania momentu sejsmicznego a ciśnieniem głowicowym w skali dobowej, co w zestawieniu z modelami AMR pozwoliło lepiej zrozumieć mechanizmy uwalniania energii w górotworze.

Źródło: https://doi.org/10.1016/j.enggeo.2025.108301

Autor notatki: mjm

W dniu 21 marca 2025 roku w zabytkowym Ratuszu w Görlitz odbyło się spotkanie inaugurujące projekt CRossWATER, poświęcony transgranicznemu zarządzaniu zasobami wód podziemnych dla europejskiego miasta Görlitz-Zgorzelec w kontekście adaptacji do zmian klimatycznych.

Spotkanie otworzyli Octavian Ursu, Nadburmistrz Görlitz, oraz Rafał Gronicz, Burmistrz Zgorzelca, przedstawiając ramy polsko-niemieckiej współpracy oraz podpisali oficjalną umowę partnerską projektu.

W części merytorycznej głos zabrali przedstawiciele środowiska akademickiego: prof. Ewa Łupikasza (UŚ) oraz prof. Andreas Hartmann (TU Dresden), którzy podkreślili kluczową rolę nauki i badań interdyscyplinarnych w kontekście zrównoważonego gospodarowania zasobami wodnymi.

Kwestie praktyczne związane z zarządzaniem wodami podziemnymi w regionie przybliżyli Matthias Block (Stadtwerke Görlitz) oraz Zbigniew Zdanowicz (PWiK Zgorzelec), wskazując na wyzwania i konieczność współpracy transgranicznej. Z kolei dr Zhao Chen (TU Dresden) oraz dr Sławomir Sitek (UŚ) zaprezentowali główne cele i metodologię realizacji projektu CRossWATER. Instytut reprezentowali również dr Kinga Ślósarczyk oraz mgr Krzysztof Janik, aktywnie uczestnicząc w dyskusji i planowaniu przyszłych działań w ramach projektu.

W spotkaniu łącznie wzięło udział 69 osób zainteresowanych projektem. Więcej informacji o projekcie można znaleźć na stronie https://us.edu.pl/crosswater-nowy-projekt-badawczy-naukowcow-z-wnp-us/ oraz informacje z bieżących prac terenowych na LinkedIn:  https://www.linkedin.com/company/crosswater25/?viewAsMember=true

Na łamach czasopisma Mineralogical Magazine w Open Access ukazał się artykuł pt. „Ferrodimolybdenite, FeMo³⁺₂S₄ from Daba-Siwaqa, Jordan – the first natural compound of trivalent molybdenum”. Ferrodymolibdenit (polska nazwa) był znaleziony w siarczkowym nodule z anomalnie wysokotemperaturowej paralawy Kompleksi Hatrurim w Jordani. Ferrodymolibdenit jest pierwszym naturalnym związkiem molibdenu trójwartościowego. W przyrodzie znane są tylko minerały Mo⁴⁺ i Mo⁶⁺ oraz molibdenu rodzimego Mo⁰ z meteorytów. Ferrodymolibdenit współwystępuję z minerałami znanymi z meteorytów, takimi jak nikielfosfid i tetrataenit, oraz z minerałem grupy merrillitu – karwowskiitem, nazwanym na cześć naszego śp. kolegi Prof. Łukasza Karwowskiego. Struktura ferrodymolibdenitu składa się z dwóch warstw podobnych do warstw strukturalnych w molibdenicie, pomiędzy którymi znajduję się Fe²⁺ – stąd nazwa minerału ferro+dy+molibdenit. Ferrodymolibdenit ma inną symetrię niż analogi syntetyczne oraz wskazuję na warunki krystalizacji zazwyczaj realizujące się podczas tworzenia się meteorytów.

W badaniach nad nowym minerałem brali udział E.V. Galuskin, I.O. Galuskina, J. Kusz, M. Książek z Uniwersytetu Śląskiego oraz Ye. Vapnik z Uniwersytetu Ben-Guriona, Izrael i G. Zieliński z PIG-PIB, Warszawa.