O konsekwencjach rozwojowych i socjalizacyjnych dzieci wychowywanych w rodzinie z problemem alkoholowym, o do\u015bwiadczeniach codzienno\u015bci funkcjonowania w rodzinie z problemem alkoholowym dzi\u015b doros\u0142ych dzieci alkoholik\u00f3w (DDA) rozmawiam z prof. dr hab. Ew\u0105 Syrek, kt\u00f3ra wraz z ks. prof. Grzegorzem Polokiem z Uniwersytetu Ekonomicznego w Katowicach s\u0105 autorami opublikowanej ksi\u0105\u017cki pt. \u201eCodzienno\u015b\u0107 w perspektywie do\u015bwiadcze\u0144 doros\u0142ych dzieci alkoholik\u00f3w. Zarz\u0105dzanie rozwojem osobistym\u201d<\/strong>.<\/p>\n <\/p>\n Violetta Kulik: Czy w ostatnich dekadach nast\u0105pi\u0142y zmiany w spo\u017cyciu i strukturze picia alkoholu w Polsce?<\/strong><\/p>\n Prof. dr hab. Ewa Syrek<\/strong>: Jak podaje Agencja Rozwi\u0105zywania Problem\u00f3w Alkoholowych (PARPA), alkohol znajduje si\u0119 na trzecim miejscu w\u015br\u00f3d czynnik\u00f3w zagro\u017ce\u0144 dla zdrowia (wed\u0142ug \u015awiatowej Organizacji Zdrowia). Szacunkowe dane wskazuj\u0105, \u017ce w Polsce, w grupie pij\u0105cych alkohol problemowo jest ok. 900 tys. os\u00f3b uzale\u017cnionych, a ponad 2 mln pije alkohol ryzykownie. Zmiany ustrojowe, spo\u0142eczno-kulturowe i ekonomiczne w naszym kraju spowodowa\u0142y istotne przemiany w obszarze problem\u00f3w alkoholowych, w strukturze, rozmiarach i dynamice picia alkoholu. Jak podaj\u0105 statystyki, w ostatnich latach, w przeliczeniu na jednego mieszka\u0144ca, rocznie to ponad 100 litr\u00f3w piwa, kt\u00f3re sta\u0142o si\u0119 bardzo popularne. Statystyczny Polak pod postaci\u0105 piwa wypija pi\u0119\u0107 i p\u00f3\u0142 litra czystego alkoholu, co oznacza trzykrotnie wy\u017csze spo\u017cycia piwa ni\u017c dwadzie\u015bcia lat temu. Spo\u017cycie w\u00f3dki nie uleg\u0142o zmianie \u2013 to 3,2 litra rocznie, tyle wypija statystyczny obywatel, podobnie jak w roku 1993. Bior\u0105c pod uwag\u0119 spo\u017cycia piwa, wina i w\u00f3dki, to \u0142\u0105cznie w przeliczeniu na jedn\u0105 osob\u0119 sprowadza si\u0119 do 10,3 litra czystego alkoholu. Badacze problem\u00f3w alkoholowych podaj\u0105, \u017ce wzrasta liczba pij\u0105cych kobiet oraz m\u0142odzie\u017cy w wieku 18\u201319 lat. Odsetek os\u00f3b w wieku maturalnym to 91%.<\/p>\n Violetta Kulik: Jak rozpozna\u0107 uzale\u017cnienie od alkoholu, jakie s\u0105 tego sygna\u0142y?<\/strong><\/p>\n Prof. dr hab. Ewa Syrek<\/strong>: Rozpoznanie uzale\u017cnienia, jak podaje PARPA (Pa\u0144stwowa Agencja Rozwi\u0105zywania Problem\u00f3w alkoholowych), wi\u0105\u017ce si\u0119 z identyfikacj\u0105 co najmniej trzech czynnik\u00f3w, kt\u00f3re wyst\u0119puj\u0105 w pewnym d\u0142u\u017cszym czasie, tj. poczucie przymusu picia (tzn. g\u0142\u00f3d alkoholowy); upo\u015bledzona zdolno\u015b\u0107 kontrolowania zachowa\u0144 zwi\u0105zanych z piciem; fizjologiczne objawy zespo\u0142u abstynenckiego \u2013 pojawia si\u0119 ono, gdy picie alkoholu jest ograniczone (np. dr\u017cenie r\u0105k, nadci\u015bnienie t\u0119tnicze, nudno\u015bci, wymioty, zaburzenia snu, omamy wzrokowe i s\u0142uchowe ); zwi\u0119kszona tolerancja alkoholu; zaniedbywanie innych aktywno\u015bci (np. zainteresowa\u0144, aktywno\u015bci fizycznych itp.). Mimo szkodliwych nast\u0119pstw picia alkoholu nadal wyst\u0119puje uporczywe upijanie si\u0119. Nast\u0119puj\u0105 powa\u017cne zmiany chorobowe w uk\u0142adzie nerwowym, pokarmowym, hormonalnym, uk\u0142adzie kr\u0105\u017cenia oraz zaburzenia zdrowia psychicznego. Poza konsekwencjami zdrowotnymi uzale\u017cnienie od alkoholu wywo\u0142uje wiele problem\u00f3w zaburzaj\u0105cych funkcjonowanie rodziny, problem\u00f3w zwi\u0105zanych z pe\u0142nieniem r\u00f3l zawodowych i spo\u0142ecznych. Konsekwencje te maj\u0105 zatem wymiar jednostkowy, rodzinny i spo\u0142eczny.<\/p>\n Violetta Kulik: W wielu rodzinach istnieje problem alkoholowy, jak mo\u017cna definiowa\u0107 \u201erodzin\u0119 z problemem alkoholowym\u201d, jak funkcjonuj\u0105 dzieci w takiej rodzinie?<\/strong><\/p>\n Prof. dr hab. Ewa Syrek<\/strong>: Rodzina w uj\u0119ciu systemowym stanowi z\u0142o\u017con\u0105 struktur\u0119. Osoby w rodzinie \u0142\u0105czy m.in. wi\u0119\u017a emocjonalna, wzajemne interakcje, wsp\u00f3lnota ekonomiczna, mieszkaniowa i egzystencjalna. Je\u017celi w rodzinie wyst\u0119puje problem, np. zdrowotny \u2013 w tym przypadku choroba alkoholowa kt\u00f3rego\u015b z cz\u0142onk\u00f3w rodziny, to wp\u0142ywa ona na ca\u0142\u0105 rodzin\u0119, ich styl \u017cycia i wzajemne relacje, ale tak\u017ce na ka\u017cdego z cz\u0142onk\u00f3w rodziny. Rodzin\u0119 z problemem alkoholowym mo\u017cna rozumie\u0107 jako grup\u0119\/system, w kt\u00f3rym istnienie u kt\u00f3rego\u015b z doros\u0142ych cz\u0142onk\u00f3w rodziny problem alkoholowy (choroba alkoholowa\/uzale\u017cnienie od alkoholu), generuj\u0105cego negatywne zmiany w relacjach mi\u0119dzy osob\u0105 uzale\u017cnion\u0105 od alkoholu, a pozosta\u0142ymi cz\u0142onkami rodziny oraz wzajemnie mi\u0119dzy pozosta\u0142ymi cz\u0142onkami rodziny, a kt\u00f3rego konsekwencje wp\u0142ywaj\u0105 na jako\u015b\u0107 \u017cycia i dobrostan jednostkowy rodzinny\/grupowy, a tak\u017ce szersze \u017cycie spo\u0142eczne. Wiele bada\u0144 naukowych wskazuje, \u017ce na\u0142\u00f3g\/uzale\u017cnienie kt\u00f3rego\u015b z rodzic\u00f3w jest czynnikiem spajaj\u0105cym rodzin\u0119, a dzieci pe\u0142ni\u0105 w niej okre\u015blone role, by przetrwa\u0107 w rodzinie, przystosowuj\u0105c si\u0119 do sytuacji, role te stanowi\u0105 mechanizm obronny. W literaturze przedmiotu opisywane s\u0105 takie role jak: \u201ebohater rodzinny\u201d, z kt\u00f3rego rodzina jest dumna, cz\u0119sto wyr\u00f3\u017cnia si\u0119 w nauce, sporcie, d\u0105\u017cy do doskona\u0142o\u015bci, \u201emaskotka\u201d \u2013 zabawia innych, odwraca uwag\u0119 od istniej\u0105cego problemu alkoholowego, \u201ekozio\u0142 ofiarny\u201d \u2013 rodzina upatruje w nim przyczyny\/winy zaistnia\u0142ego problemu, \u201edziecko zagubione\u201d \u2013 ma trudno\u015bci, nie jest w stanie odnale\u017a\u0107 si\u0119 w swoim \u015brodowisku (rodzinie, szkole, grupie r\u00f3wie\u015bnik\u00f3w). Warto podkre\u015bli\u0107, \u017ce dzieci\u0144stwo stanowi przedmiot zainteresowa\u0144 poznawczo-badawczych wielu dyscyplin naukowych, nakre\u015blaj\u0105c obraz dzieci\u0144stwa w wielu wymiarach, np. prawnych, spo\u0142ecznych, kulturowych. Nauki psychologiczne akcentuj\u0105 znaczenie do\u015bwiadcze\u0144 z dzieci\u0144stwa dla dalszego rozwoju. W wyniku wychowywania si\u0119, do\u015bwiadczania trudnych sytuacji, w \u015brodowisku rodzinnym z problemem alkoholowym dzieci te, jako osoby doros\u0142e, maj\u0105 liczne problemy, z kt\u00f3rymi cz\u0119sto sobie nie radz\u0105, poniewa\u017c nie rozumiej\u0105, \u017ce problemy te wynikaj\u0105 z do\u015bwiadczania trudnych sytuacji w \u017cyciu codziennym. W ksi\u0105\u017cce pt. \u201eCodzienno\u015b\u0107 w perspektywie do\u015bwiadcze\u0144 doros\u0142ych dzieci alkoholik\u00f3w. Zarz\u0105dzanie rozwojem osobistym\u201d narracje badanych student\u00f3w, doros\u0142ych dzieci alkoholik\u00f3w (DDA) obrazuj\u0105 ich dzieci\u0144stwo w rodzinie z problemem alkoholowym oraz konsekwencje tych dzieci\u0119cych do\u015bwiadcze\u0144 w doros\u0142o\u015bci. Doda\u0107 nale\u017cy, \u017ce ka\u017cda rodzina z problemem alkoholowym wypracowuje w\u0142asne sposoby funkcjonowania, ale osoba uzale\u017cniona od alkoholu ma niezaprzeczalny negatywny wp\u0142yw na wszystkich cz\u0142onk\u00f3w rodziny, co w konsekwencji prowadzi do rozpadu rodziny.<\/p>\n Violetta Kulik: Jakie s\u0105 konsekwencje do\u015bwiadcze\u0144 i prze\u017cy\u0107 dzieci\u0119cych w rodzinie z problemem alkoholowym w ich doros\u0142ym \u017cyciu?<\/strong><\/p>\n Prof. dr hab. Ewa Syrek:<\/strong> Narracje badanych, doros\u0142ych dzieci alkoholik\u00f3w (DDA) zamieszczone w ksi\u0105\u017cce daj\u0105 pe\u0142ny obraz tych konsekwencji i wskazuj\u0105 ich zr\u00f3\u017cnicowanie. Jest wiele bada\u0144 prezentowanych w publikacjach naukowych, ukazuj\u0105cych funkcjonowanie doros\u0142ych dzieci alkoholik\u00f3w w r\u00f3\u017cnych obszarach \u017cycia, co daje mo\u017cliwo\u015b\u0107 wieloaspektowego spojrzenia na ten trudny problem. Wywiady prowadzone ze studentami, zamieszczone w ksi\u0105\u017cce, uwidaczniaj\u0105, \u017ce m\u0142odzi doro\u015bli borykaj\u0105 si\u0119 z wieloma trudno\u015bciami. S\u0105 to trudno\u015bci z precyzowaniem i wyra\u017caniem emocji, trudno\u015bci w relacjach spo\u0142ecznych i osobistych, zagubienie, brak umiej\u0119tno\u015bci\/kompetencji w rozwi\u0105zywaniu sytuacji problemowych\/trudnych, l\u0119k przed zdemaskowaniem, niskie poczucie w\u0142asnej warto\u015bci, smutek, osamotnienie, strach przed porzuceniem, powielanie schemat\u00f3w z rodziny pochodzenia. Wi\u0105\u017ce si\u0119 to z deficytami u doros\u0142ych dzieci alkoholik\u00f3w, a ich \u017ar\u00f3d\u0142o tkwi w rodzinie dysfunkcyjnej co oznacza, \u017ce rodziny z problemem alkoholowym nie wype\u0142niaj\u0105 przypisanych im funkcji nale\u017cycie, zgodnie z przyj\u0119tymi i akceptowanymi spo\u0142ecznie i kulturowo warto\u015bciami i normami (np. zaniedbywanie potrzeb dziecka zar\u00f3wno w sferze warunk\u00f3w egzystencjalnych jak i emocjonalnych). Niekt\u00f3rzy badacze sygnalizuj\u0105, \u017ce w rolach zawodowych osoby te przyjmuj\u0105 schematy post\u0119powania (role) podobne do tych jakie pe\u0142nili w rodzinie z problemem alkoholowym. Nie spos\u00f3b tak\u017ce powiedzie\u0107 o tym, \u017ce we wsp\u00f3\u0142czesnym spo\u0142ecze\u0144stwie m\u0142odzi doro\u015bli, wchodz\u0105c w doros\u0142e \u017cycie, czuj\u0105 si\u0119 szczeg\u00f3lnie niepewnie je\u015bli chodzi o podejmowanie decyzji i realizacj\u0119 swoich plan\u00f3w edukacyjnych, zawodowych czy rodzinnych. Wsp\u00f3\u0142czesne zagro\u017cenia globalne, wojny, katastrofy, kryzysy spo\u0142eczno-ekonomiczne i polityczne, wielo\u015b\u0107 sprzecznych informacji (tzw. fake news) wi\u0105\u017ce si\u0119 z poczuciem zagro\u017cenia i niepewno\u015bci egzystencjalnej, czyli jak to okre\u015bla Ulrich Beck, jest to \u017cycie w \u201espo\u0142ecze\u0144stwie ryzyka\u201d.<\/p>\n Violetta Kulik: Czym charakteryzuje si\u0119 uzale\u017cnienie od alkoholu, a czym wsp\u00f3\u0142uzale\u017cnienie \u2013 na czym ono polega?<\/strong><\/p>\n Prof. dr hab. Ewa Syrek<\/strong>: W literaturze przedmiotu mo\u017cna znale\u017a\u0107 wiele definicji i charakterystyk, ale chcia\u0142abym przytoczy\u0107 og\u00f3ln\u0105 charakterystyk\u0119 os\u00f3b uzale\u017cnionych od alkoholu, zarysowana przez Jerzego Melibrud\u0119 (psychologa, psychoterapeut\u0119 specjalizuj\u0105cym si\u0119 w problematyce uzale\u017cnie\u0144). Podkre\u015bla on, \u017ce mimo r\u00f3\u017cnic indywidualnych w wi\u0119kszo\u015bci os\u00f3b uzale\u017cnionych od alkoholu mo\u017cna wskaza\u0107 na kilka cech wsp\u00f3lnych, destruktywnych psychicznie, powoduj\u0105cych destrukcyjne funkcjonowanie, np. nastawienie autodestrukcyjne (m.in. niskie poczucie warto\u015bci, dr\u0119czenie siebie, my\u015bli samob\u00f3jcze), destrukcyjne schematy relacji mi\u0119dzyludzkich (m.in. agresywno\u015b\u0107, podejrzliwo\u015b\u0107, brak zaufania, antyspo\u0142eczne\/aspo\u0142eczne zachowania, rozpad systemu warto\u015bci), deficyty w zakresie umiej\u0119tno\u015bci interpersonalnych, intrapersonalnych i zadaniowych. Interdyscyplinarna literatura przedmiotu stanowi bogactwo definicji, koncepcji i modeli dotycz\u0105cych problematyki alkoholowej, dotyczy to tak\u017ce uj\u0119cia i charakterystyki wsp\u00f3\u0142uzale\u017cnienia. Badacze tego problemu wyodr\u0119bnili trzy modele wsp\u00f3\u0142uzale\u017cnienia: psychologiczny, osobowo\u015bciowy i adaptacyjny. Najog\u00f3lniej m\u00f3wi\u0105c, osoba wsp\u00f3\u0142uzale\u017cniona podporz\u0105dkowuje sw\u00f3j styl \u017cycia, swoje funkcjonowanie osobie uzale\u017cnionej w rodzinie , koncentruje si\u0119 na tej osobie, podlega jej manipulacji, ukrywa problem alkoholowy, kt\u00f3ry wyst\u0119puje w rodzinie, wypiera ten problem, ma poczucie winy za zaistnia\u0142\u0105 sytuacj\u0119. U tych os\u00f3b wyst\u0119puj\u0105 zaburzenia emocjonalne, zaburzenia psychosomatyczne, stany depresyjne i l\u0119kowe, dobrostan osoby wsp\u00f3\u0142uzale\u017cnionej jest zaburzony.<\/p>\n Violetta Kulik: Jakie s\u0105 mo\u017cliwo\u015bci pomocy i wsparcia dla doros\u0142ych dzieci alkoholik\u00f3w \u2013 z jakiej pomocy korzystali badani studenci (DDA)?<\/strong><\/p>\n Prof. dr hab. Ewa Syrek<\/strong>: W biografii swojego \u017cycia, jak wskazuje psychologia, cz\u0142owiek ma mo\u017cliwo\u015bci zmieniania si\u0119. Konsekwencje dzieci\u0119cych do\u015bwiadcze\u0144 s\u0105 bardzo zr\u00f3\u017cnicowane indywidualnie. Gdy dzieci\u0144stwo mija, osoba wchodzi w kolejne etapy rozwoju i nadchodzi czas dokonywania wybor\u00f3w zwi\u0105zanych z bliskimi relacjami, wybor\u00f3w edukacyjnych, zawodowych. Warto doda\u0107, \u017ce dobrostan psychospo\u0142eczny cz\u0142owieka jest uwarunkowany wieloma zmiennymi, tworz\u0105cymi struktur\u0119 wzajemnie powi\u0105zanych komponent\u00f3w m.in. wiedzy\/informacji, umiej\u0119tno\u015bci i zdolno\u015bci, pozwalaj\u0105cych na funkcjonowanie w wielu sferach \u017cycia, w zmieniaj\u0105cym si\u0119 dynamicznie wsp\u00f3\u0142czesnym \u015bwiecie. W Deklaracji Zdrowia Psychicznego \u015awiatowej Organizacji Zdrowia (WHO) podkre\u015bla si\u0119, \u017ce zdrowie i dobrostan psychiczny maj\u0105 zasadnicze znaczenie dla jako\u015bci \u017cycia, pozwalaj\u0105c ludziom prowadzi\u0107 satysfakcjonuj\u0105ce tw\u00f3rcze \u017cycie oraz aktywno\u015bci spo\u0142eczne i obywatelskie. Doros\u0142e dzieci alkoholik\u00f3w z baga\u017cem do\u015bwiadcze\u0144 z dzieci\u0144stwa, maj\u0105, jak ju\u017c podkre\u015bli\u0142am wcze\u015bniej, wiele problem\u00f3w, z kt\u00f3rymi nie zawsze sobie radz\u0105 i nie zawsze te\u017c znajduj\u0105 pomoc i wsparcie. Osoby uzale\u017cnione od alkoholu i wsp\u00f3\u0142uzale\u017cnione mog\u0105 korzysta\u0107 z r\u00f3\u017cnych form wsparcia i pomocy profesjonalnej np. grupy samopomoce Al-Anon, O\u015brodki Psychoedukacji, psychoterapia (indywidualna, grupowa) i inne. Violetta Kulik: Dlaczego warto przeczyta\u0107 t\u0105 ksi\u0105\u017ck\u0119 pt. \u201eCodzienno\u015b\u0107 w perspektywie do\u015bwiadcze\u0144 doros\u0142ych dzieci alkoholik\u00f3w. Zarz\u0105dzanie rozwojem osobistym\u201d, o kt\u00f3rej rozmawiamy?<\/strong><\/p>\n Prof. dr hab. Ewa Syrek<\/strong>: Problematyka b\u0119d\u0105ca tre\u015bci\u0105 ksi\u0105\u017cki jest wyj\u0105tkowo wa\u017cna spo\u0142ecznie i wychowawczo, ze wzgl\u0119du na rosn\u0105cy problem alkoholizmu i jego szerokie spektrum konsekwencji. Celem monografii jest ukazanie szerszego t\u0142a spo\u0142eczno-kulturowego i \u015brodowiskowego analizowanych zagadnie\u0144, a narracje badanych student\u00f3w DDA, s\u0105 wyj\u0105tkowo wa\u017cn\u0105 poznawczo egzemplifikacj\u0105 osobistych do\u015bwiadcze\u0144 i prze\u017cy\u0107 w \u017cyciu codziennym. Dla wielu czytelnik\u00f3w o podobnych do\u015bwiadczeniach mog\u0105 one by\u0107 inspiracj\u0105 do podj\u0119cia takich decyzji, kt\u00f3re diametralnie zamieni\u0105 ich dobrostan osobisty, oraz jako\u015b\u0107 \u017cycia na lepsze, bardziej satysfakcjonuj\u0105ce, jak r\u00f3wnie\u017c sk\u0142oni\u0105 do pomagania innym w podobnie trudnej sytuacji, kt\u00f3rzy poszukuj\u0105 pomocy i mo\u017cliwo\u015bci zmiany. Tre\u015bci naukowe i narracje badanych os\u00f3b- student\u00f3w DDA maj\u0105 szerok\u0105 perspektyw\u0119 wykorzystania w praktyce \u017cycia osobistego, zawodowego i spo\u0142ecznego. M\u0142odzi doro\u015bli, w wi\u0119kszo\u015bci maj\u0105 ambicje i aspiracje zawodowe, zwi\u0105zane z osi\u0105ganiem sukcesu zawodowego i awansu spo\u0142ecznego, dlatego tak istotne w tym procesie s\u0105 autorefleksja, kompetencje i strategie przysz\u0142o\u015bciowe, a tak\u017ce motywacja i otwarto\u015b\u0107 na rozw\u00f3j osobisty, efektywne podejmowanie decyzji, inteligencja emocjonalna, umiej\u0119tno\u015bci budowania relacji osobistych i relacji w zbiorowo\u015bciach. W ksi\u0105\u017cce znajduj\u0105 si\u0119 tak\u017ce konteksty edukacji zdrowotnej w profilaktyce alkoholizmu.<\/p>\n Violetta Kulik: Bardzo dzi\u0119kuj\u0119 za rozmow\u0119.<\/strong><\/p>\n Prof. dr hab. Ewa Syrek<\/strong>: Ja r\u00f3wnie\u017c bardzo dzi\u0119kuj\u0119 i bardzo serdecznie zapraszam do lektury ksi\u0105\u017cki:\u00a0https:\/\/sbc.org.pl\/dlibra\/publication\/688665<\/a> \u2013 ksi\u0105\u017ck\u0119 mo\u017cna pobra\u0107 nieodp\u0142atnie w formie pliku PDF.<\/p>\n \n<\/div>\r\n <\/div>\r\n <\/div>[\/vc_column][vc_column width=”1\/3″]\r\n prof. dr hab. Ewa Syrek<\/p>\n<\/div>\r\n <\/div>\r\n <\/div>[\/vc_column][\/vc_row]<\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":" [vc_row][vc_column width=”2\/3″][\/vc_column][vc_column width=”1\/3″][\/vc_column][\/vc_row] […]<\/p>\n
\nNale\u017cy jednak podkre\u015bli\u0107, \u017ce zwracanie si\u0119\/proszenie o pomoc, jest dla tych os\u00f3b bardzo trudne. Poszukiwanie pomocy i wsparcia (np. instytucjonalnego) jest wa\u017cnym wyborem, ukierunkowanym na zmian\u0119. Osoby badane (DDA) w swoich wypowiedziach (cytowanych w ksi\u0105\u017cce) wskazuj\u0105, jak bardzo trudna, pe\u0142na obaw i l\u0119k\u00f3w by\u0142a dla nich decyzja o podj\u0119ciu psychoterapii. Respondenci, kt\u00f3rzy skorzystali z psychoterapii dziel\u0105 si\u0119 w swych wypowiedziach jej efektami. Interesuj\u0105ce poznawczo s\u0105 relacje respondent\u00f3w, dotycz\u0105ce prze\u017cywania terapii oraz oceny jej osobistych efekt\u00f3w, poszukiwania i odnajdywania sens\u00f3w. Badani studenci (nasi respondenci DDA) mieli tak\u017ce opiek\u0119 duchow\u0105 duszpasterza akademickiego \u2013 opisuj\u0105, jakie mia\u0142a ona dla nich znaczenie.<\/p>\n![\"prof.](\"https:\/\/us.edu.pl\/wydzial\/wns\/wp-content\/uploads\/sites\/17\/Bez-kategorii\/EWA-SYREK-690x1024.jpg\")
<\/p>\n