Ile razy dali\u015bcie si\u0119 dzi\u015b oszuka\u0107? Ani razu? Pewnie taka jest Wasza odpowied\u017a, bo przecie\u017c najcz\u0119\u015bciej nie wiemy, \u017ce ulegli\u015bmy manipulacji lub uwierzyli\u015bmy w nieprawdziw\u0105 informacj\u0119. Ka\u017cdy wie, \u017ce w prima aprilis trzeba za\u0142o\u017cy\u0107 filtruj\u0105ce okulary i skrupulatnie przygl\u0105da\u0107 si\u0119 wszystkim docieraj\u0105cym do nas informacjom. Dlaczego nie zak\u0142adamy ich codziennie, naiwnie wierz\u0105c, \u017ce docieraj\u0105ce do nas wiadomo\u015bci s\u0105 prawdziwe? O fake newsach rozmawiamy z ekspertem \u2013 dr hab. Patrycj\u0105 Szostok-Nowack\u0105, prof. U\u015a.<\/p>\n
Violetta Kulik: Pani Profesor, czym jest fake news<\/em>?<\/strong><\/p>\n Dr hab. Patrycja Szostok-Nowacka, prof. U\u015a: Tego, czym jest fake news<\/em>, chyba nikomu nie musimy t\u0142umaczy\u0107. Wiadomo, \u017ce jest to zjawisko rozpowszechnione obecnie w internecie, polegaj\u0105ce na publikowaniu fa\u0142szywych informacji, maj\u0105cych wprowadzi\u0107 odbiorc\u00f3w w b\u0142\u0105d, czasem dla \u017cartu, czasem za\u015b z du\u017co powa\u017cniejszych pobudek \u2013 aby sk\u0142oni\u0107 ich do zmiany postaw czy te\u017c ca\u0142kiem realnych dzia\u0142a\u0144. Czy wiecie jednak, \u017ce fake news<\/em> nie jest nowym zjawiskiem? Jako plotka jest \u201estary jak \u015bwiat\u201d, natomiast \u015blady medialnych doniesie\u0144 tego rodzaju znajdujemy ju\u017c w XVIII-wiecznej prasie Londynu czy Pary\u017ca. Fake newsami na potrzeby propagandy skutecznie pos\u0142ugiwa\u0142y si\u0119 re\u017cimy totalitarne, do\u015b\u0107 przywo\u0142a\u0107 cho\u0107by \u201esukcesy\u201d w tej dziedzinie Josepha Goebbelsa. Studenci dziennikarstwa do dzi\u015b ucz\u0105 si\u0119 o skutkach nadanej w 1938 roku audycji radiowej na temat inwazji Marsjan \u201eWojna \u015awiat\u00f3w\u201d, kt\u00f3ra wyda\u0142a si\u0119 s\u0142uchaczom na tyle wiarygodna (bo emitowana w radiu), \u017ce niekt\u00f3rzy uwierzyli w atak Obcych na Ziemi\u0119.<\/p>\n V.K.: Cho\u0107 fa\u0142szywe wiadomo\u015bci s\u0105 rozpowszechniane od zawsze, to era internetu doprowadzi\u0142a do ich ogromnego rozkwitu. Dlaczego?<\/strong><\/p>\n P.S.-N.: Cho\u0107by ze wzgl\u0119du na fakt, \u017ce dost\u0119p do internetu jest du\u017co \u0142atwiejszy ni\u017c do medi\u00f3w tradycyjnych, w kt\u00f3rych nast\u0119puje (cho\u0107 nie zawsze) weryfikacja i selekcja informacji. Drugim powodem jest to, \u017ce w sieci fa\u0142szywe informacje s\u0105 b\u0142yskawicznie powielane i przekazywane dalej, co sprawia, \u017ce docieraj\u0105 do szerokiej rzeszy odbiorc\u00f3w, czasem udost\u0119pniane przez wiarygodne dla nich \u017ar\u00f3d\u0142o. Dodatkowo komunikowaniu internetowemu towarzyszy nadmiar informacji \u2013 dociera ich do nas tak du\u017co, \u017ce nie mamy mo\u017cliwo\u015bci zweryfikowa\u0107 wszystkich, nasza uwaga za\u015b cz\u0119sto koncentruje si\u0119 nie na tym, co naprawd\u0119 wa\u017cne, ale na tym, co nieoczywiste, ciekawe, zaskakuj\u0105ce. A w\u0142a\u015bnie takie s\u0105 fake newsy<\/em>!<\/p>\n V.K.: Jakim zjawiskiem jest fake news<\/em>?<\/strong><\/p>\n P.S.-N.: Jako zjawisko fake news<\/em> jest niejednorodny. Mo\u017cemy wymieni\u0107 kilka rodzaj\u00f3w fake news\u00f3w, kt\u00f3re wymieniaj\u0105 naukowcy zajmuj\u0105cy si\u0119 tym zjawiskiem, i stoj\u0105cych za nimi mechanizm\u00f3w manipulacji. To wiadomo\u015bci, kt\u00f3rych nikt nie powinien bra\u0107 na powa\u017cnie, poniewa\u017c s\u0105 one preparowane, aby wy\u015bmia\u0107, skrytykowa\u0107 jakie\u015b zjawisko spo\u0142eczne lub zachowanie ludzi. Przyk\u0142adem medium rozpowszechniaj\u0105cego takie informacje jest cho\u0107by ASZdziennik. Niezgodno\u015b\u0107 nag\u0142\u00f3wka i tre\u015bci to znane nam wszystkim clickbaity, kt\u00f3rych celem jest sk\u0142onienie nas do zainteresowania si\u0119 tre\u015bci\u0105 na podstawie sensacyjnego nag\u0142\u00f3wka. Kiedy otworzymy tre\u015b\u0107 materia\u0142u, okazuje si\u0119, \u017ce nie ma ona zbyt wiele wsp\u00f3lnego z samym tytu\u0142em. Niestety robi\u0105 to tak\u017ce powa\u017cne media, nie tylko szeregowi u\u017cytkownicy internetu. Kolejnym przyk\u0142adem jest zmiana kontekstu \u2013 tu prawdziwe informacje s\u0105 podawane w takim kontek\u015bcie, aby postawi\u0107 jak\u0105\u015b osob\u0119 w niekorzystnym \u015bwietle. Pami\u0119tacie histori\u0119 o Billu Gatesie i szczepionkach? To zwodzenie odbiorcy \u2013 znowu prawdziwe informacje, ale narzucaj\u0105ce interpretacj\u0119 na czyj\u0105\u015b niekorzy\u015b\u0107 (lub korzy\u015b\u0107). Przyk\u0142adem mog\u0105 by\u0107 doniesienia o nieprawid\u0142owo\u015bciach w liczeniu g\u0142os\u00f3w podczas wybor\u00f3w (prawdziwe) i podawanie ich jako argument na rzecz uznania niewa\u017cno\u015bci wybor\u00f3w (bezzasadne). Wyr\u00f3\u017cniamy tak\u017ce podszywanie si\u0119 pod znane, ciesz\u0105ce si\u0119 zaufaniem osoby w celu rozpowszechniania informacji lub opinii (te nie musz\u0105 by\u0107 fa\u0142szywe, jednak ich powi\u0105zanie z autorytetem jest nieprawd\u0105) \u2013 tworzone s\u0105 fikcyjne profile znanych os\u00f3b w mediach spo\u0142eczno\u015bciowych lub stron internetowych wizualnie \u0142udz\u0105co podobnych do witryn du\u017cych medi\u00f3w informacyjnych.<\/p>\n V.K.: Dlaczego tak \u0142atwo jest nas oszuka\u0107 przez tego rodzaju wiadomo\u015bci? Jaki jest mechanizm ich dzia\u0142ania?<\/strong><\/p>\n P.S.-N.: Rzeczywi\u015bcie okazuje si\u0119, \u017ce fake newsy s\u0105 zaskakuj\u0105co skuteczne, cz\u0119sto nawet bardziej \u201ewiarygodne\u201d od wiadomo\u015bci prawdziwych. Dzieje si\u0119 tak z kilku powod\u00f3w. Fake newsy cz\u0119sto nie r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 od wiadomo\u015bci prawdziwych, s\u0105 podobnie zbudowane. One r\u00f3wnie\u017c s\u0105 bardzo intensywne i nasycone \u201efaktami\u201d, co podwy\u017csza ich warto\u015b\u0107 informacyjn\u0105 i wiarygodno\u015b\u0107. \u0141atwo je te\u017c przeoczy\u0107 w zalewie informacji i mnogo\u015bci tre\u015bci w internecie. R\u00f3wnie\u017c prawdziwe materia\u0142y maj\u0105 cz\u0119sto cechy zar\u00f3wno informacji, jak i rozrywki. Nawet du\u017ce media czasem pomijaj\u0105 procedury weryfikacji informacji oraz korekty j\u0119zykowej, dlatego \u0142atwo jest nam przyj\u0105\u0107 s\u0142abszej jako\u015bci materia\u0142 jako prawdziwy. Media tworz\u0105 historie (narracje) zgodne z oczekiwaniami odbiorc\u00f3w. Fake newsy tak\u017ce doskonale wpisuj\u0105 si\u0119 w te oczekiwania. Odbiorcy s\u0105 \u0142atwowierni i cz\u0119sto s\u0142abo przygotowani do odbioru tre\u015bci (win\u0105 za to mo\u017cna obarczy\u0107 przede wszystkim brak edukacji medialnej). Wiele os\u00f3b wierzy, \u017ce publikacje w internecie s\u0105 nawet bardziej wiarygodne ni\u017c te pochodz\u0105ce z redakcji medi\u00f3w, poniewa\u017c tworz\u0105 je ludzie niezwi\u0105zani z du\u017cymi redakcjami, wi\u0119c pozornie s\u0105 mniej uwik\u0142ani w r\u00f3\u017cnego rodzaju zale\u017cno\u015bci i interesy. Sami dziennikarze cz\u0119sto pos\u0142uguj\u0105 si\u0119 fikcj\u0105 dla lepszego przedstawienia opisywanych zjawisk (nie pochwalamy, ale dopuszcza\u0142 si\u0119 tego sam Ryszard Kapu\u015bci\u0144ski!).<\/p>\n V.K.: Czy wi\u0119c jeste\u015bmy skazani na dezinformacj\u0119?<\/strong><\/p>\n P.S.-N.: Niekoniecznie. Jest przynajmniej kilka sposob\u00f3w na ustrze\u017cenie si\u0119 przed manipulacj\u0105. Przede wszystkim trzeba sprawdza\u0107 \u017ar\u00f3d\u0142o, z kt\u00f3rego pochodzi wiadomo\u015b\u0107. Je\u015bli to strona z zaledwie kilkoma wpisami lub profil w mediach spo\u0142eczno\u015bciowych wygl\u0105daj\u0105cy na \u201enowy\u201d, wypada\u0142oby wzm\u00f3c czujno\u015b\u0107. Drugi spos\u00f3b to weryfikacja autora \u2013 je\u015bli nie ma na koncie innych publikacji lub w og\u00f3le nie da si\u0119 ustali\u0107 jego danych, mo\u017ce to by\u0107 fake. Powinni\u015bmy czyta\u0107 lub ogl\u0105da\u0107 ca\u0142y materia\u0142, a nie tylko nag\u0142\u00f3wek. Szczeg\u00f3lnie je\u015bli mamy zamiar skomentowa\u0107 tre\u015b\u0107. Upewniajmy si\u0119, \u017ce to nie \u017cart, satyra, ironia \u2013 czasem \u201emrugni\u0119cie okiem\u201d da si\u0119 wyczu\u0107 z tonu publikacji, a czasem jest ono oczywiste ze wzgl\u0119du na miejsce zamieszczenia newsa. Cho\u0107 to trudne i czasoch\u0142onne, powinni\u015bmy sprawdza\u0107 informacj\u0119 w innych \u017ar\u00f3d\u0142ach. Je\u015bli nie podaj\u0105 jej \u201edu\u017ce\u201d media, mo\u017ce ona nie by\u0107 prawdziwa. Autorzy fake news\u00f3w cz\u0119sto si\u0119 asekuruj\u0105 przed tym, sugeruj\u0105c w nag\u0142\u00f3wku \u201eTo pr\u00f3buj\u0105 przed nami ukry\u0107\u2026\u201d. Nie wierz w to. Je\u015bli to mo\u017cliwe, zasi\u0119gajmy opinii ekspert\u00f3w lub sprawdzajmy u \u017ar\u00f3d\u0142a. Warto sprawdzi\u0107, czy materia\u0142 i ilustruj\u0105ce go zdj\u0119cia lub filmy s\u0105 nowe \u2013 czasem sama informacja mo\u017ce by\u0107 prawdziwa, jednak brak jej aktualno\u015bci mo\u017ce nas wprowadzi\u0107 w b\u0142\u0105d. Zawsze spr\u00f3bujmy dokona\u0107 refleksji, czy emocjonalny spos\u00f3b przedstawienia informacji nie wp\u0142ywa na nasz odbi\u00f3r wiadomo\u015bci. Przyk\u0142ad? Sprawd\u017a, jak podaj\u0105 te same dane o liczbie ofiar wojny w Ukrainie r\u00f3\u017cne media. Dane liczbowe mog\u0105 by\u0107 takie same, jednak ich interpretacja ju\u017c nie.<\/p>\n V.K.: Serdecznie dzi\u0119kuj\u0119 za rozmow\u0119.<\/strong><\/p>\n P.S.-N.: Ja r\u00f3wnie\u017c dzi\u0119kuj\u0119. Ostrzegam, nie wierzcie mi na s\u0142owo, sprawd\u017acie, czy mam kompetencje do wypowiadania si\u0119 w tym temacie. Si\u0119gnijcie te\u017c do \u017ar\u00f3de\u0142 naukowych, podanych poni\u017cej.<\/p>\n Zach\u0119camy do zapoznania si\u0119 z publikacjami z tematyk\u0105 dotycz\u0105c\u0105 fake news\u00f3w:<\/p>\n \n<\/div>\r\n <\/div>\r\n <\/div>[\/vc_column][vc_column width=”1\/3″]\r\n [vc_row][vc_column width=”2\/3″][\/vc_column][vc_column width=”1\/3″][\/vc_column][\/vc_row] […]<\/p>\n\n
\n
![\"dr](\"https:\/\/us.edu.pl\/wydzial\/wns\/wp-content\/uploads\/sites\/17\/Nieprzypisane\/Patrycja-Szostok-Nowacka_DSC_3474-819x1024.jpg\")
<\/p>\n<\/div>\r\n <\/div>\r\n <\/div>[\/vc_column][\/vc_row]<\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"