publikacje 2025
Monika Ładoń: 'Wyczerpane. Kobiety i choroby'
Seria: Ars medica ac humanitas. Wydawnictwo słowo/obraz terytoria. Gdańsk 2025. ISBN: 978-83-7908-310-7
Wyczerpane to książka o kobiecych narracjach literackich – najczęściej autobiograficznych – dotyczących sposobów przeżywania poszczególnych etapów kryzysu-choroby: (auto)diagnozy, wejścia w system medyczny, leczenia i przedłużającej się rekonwalescencji. To książka o „ciałości” – pisarskich próbach scalania doświadczeń ciała z tekstem – i o „reszcie życia”, mieszczącej się między utraconym zdrowiem a tlącą się wciąż chorobą.
Wyczerpanie – tytułowa kategoria, którą Monika Ładoń posługuje się, by przybliżyć kondycję kobiet we współczesnym społeczeństwie – ukazuje, jak po traumie, chorobie, stracie i terapii życie zmienia swą postać, tocząc się odtąd w cieniu tych doświadczeń granicznych. Bycie wyczerpaną nie oznacza jednak stanu spychającego kobiety na margines – porusza ono zastany układ świata i zmienia jego nakazy, choćby nieustannego rozwoju i aktywności.
Pytania, które stoją u podstaw prezentowanych tu dociekań, dotyczą znaczenia różnicy, jaką do przestrzeni kulturowo-społecznej wnosi wyczerpane, naznaczone afektywnie ciało kobiece, oraz potencjału sprawczości i gniewu widocznego w praktykach kobiecego pisania. Autorka podejmuje próbę dotarcia do ponadindywidualnego wymiaru interpretowanych doświadczeń, gdzie w kontrze do samotności oraz izolacji pojawiają się troska i empatia typowe dla siostrzeństwa.
Autorkami analizowanych narracji są: Anna Augustyniak, Martyna Bunda, Olga Hund, Inga Iwasiów, Agnieszka Jelonek, Karolina Kaczyńska-Piwko, Justyna Wicenty, Aleksandra Zielińska, Anne Boyer, Eve Ensler, Hilary Mantel i Sigrid Nunez.
Tomasz Bielak: 'Wymiarowanie zbrodni. Polski serial kryminalny. Kilka interpretacji'
Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego. Katowice 2025. ISBN: 978-83-226-4625-0
W książce analizuję konkretne narracje oparte na gatunkowym schemacie, w którym mimo wszystko powinien dominować wątek wyjaśnienia sprawy przestępstwa wyjątkowo drastycznego – morderstwa. Przyjąłem założenie, że każda z analizowanych opowieści albo w pełni realizuje ten schemat, albo w znacznym stopniu jest wobec niego opozycyjna. Staram się zatem pokazać istotę serialu kryminalnego, tzn. zbrodnię i związane z nią konsekwencje społeczne, kulturowe, ekonomiczne. W dużej mierze są to w mojej propozycji zwierciadła współczesnego społeczeństwa – niezależnie od kostiumu (etno, historycznego, wielkomiejskiej narracji czy Polski B). Zwracam również uwagę na swoistą precyzję wypowiedzi serialowej – ilość odcinków, decyzje lokacyjne czy obsadowe. Ten wybór jest jedynie zapowiedzią dalszych działań – traktuję tę niewielką monografię, jak pierwszą część trzyczęściowej opowieści o polskich serialach (obok kryminałów – thrillery, seriale obyczajowe i romanse), które w ostatnich latach zainteresowały, spolaryzowały polską widownię.
Maria Janoszka: 'Między grą a melancholią. Szkice o twórczości Jana Potockiego'
Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego. Katowice 2025. ISBN: 978-83-226-4618-2
To książka gromadząca szkice poświęcone twórczości Jana Potockiego, którego dorobek twórczy można scharakteryzować poprzez napięcie między grą a melancholią. Interpretacje wybranych aspektów jego utworów teatralnych, relacji z podróży, pism politycznych i Rękopisu znalezionego w Saragossie z jednej strony przedstawiają hrabiego jako wnikliwego, pozbawionego złudzeń obserwatora świata i jednocześnie pisarza o dużej samoświadomości twórczej, w którego dziełach ujawnia się wielopoziomowo rozumiana ironia, z drugiej zaś eksplorują bogatą reprezentację figur melancholii zawartych w jego opus magnum, takich jak labiryntowa wizja rzeczywistości, jej steatralizowanie, poetyka nadmiaru, próby matematyzacji rzeczywistości czy obrazy pustki, wyczerpania, niezakorzenienia i tułactwa.
Beata Mytych-Forajter: 'Żywe więzi. Studia o zwierzętach w literaturze polskiej'
Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego. Katowice 2025. ISBN: 978-83-226-4570-3
Książka poświęcona jest obecności zwierząt w tekstach wybranych autorów literatury polskiej (od XIX do XXI wieku). Tekstowe przejawianie się zwierząt ma bardzo różny charakter, poczynając od śladów leksykalnych, przez obecność alegoryczną i symboliczną, skończywszy na opisie relacji opartych na umiejętności empatycznego wychylenia w stronę drugiego. Celem publikacji jest obserwacja różnych języków, służących do reprezentowania zwierząt w tekście literackim, także tych z dzisiejszej perspektywy już tylko historycznych. W książce wykorzystano konteksty biograficzne, dokumentujące ludzko-zwierzęce więzi i fascynacje, konteksty obyczajowe, pokazujące historyczną zmienność podejść do zwierzęcia, ale także ustalenia zoologów, zawsze jednak w związku z interpretacją badanego tekstu, jego uwarunkowaniami gatunkowymi, stylistycznymi oraz pozycją w całej twórczości czytanych autorów.
Magdalena Kokoszka: '<<Zamieszkać w zgryzocie>>. O liryce kameralnej Bolesława Leśmiana'
Wydawnictwo Naukowe Śląsk. Katowice 2025. ISBN: 978-83-8183-357-8 Seria: Spotkania z Literaturą. Seria Nowa, 12
W publikacji tej liryka kameralna, należąca do ostatniego okresu twórczości Bolesława Leśmiana, odczytywana jest jako „poezja żalu”, wyrastająca z trudnego do przyjęcia rozpoznania – utraty dostępu do przeszłości. Przedmiotem oglądu staje się psychosomatycznie odczuwany brak. Pióro poety podąża tu tropem doświadczenia egzystencjalnego, a prawda emocjonalna uwiarygodnia od strony psychologicznej chwyty literackie i dyskretny artyzm wypowiedzi na temat przeżywanej straty. Bohater omawianej liryki mierzy się z bezradną rozpaczą, by opowiedzieć się po stronie przeszłości – a w związku z tym i dzisiejszej pustki – jako istotnej części własnego życia.
Leszek Zwierzyński: 'Metamorfozy w poezji Bolesława Leśmiana'
Wydawnictwo Naukowe Śląsk. Katowice 2025. ISBN: 978-83-8183-355-4 Seria: Spotkania z Literaturą. Seria Nowa, 11
Spróbowałem w niniejszej książce opisać to, co najbardziej fascynujące w poezji Leśmiana: przemianę jako zasadę istnienia – świata, człowieka, natury i miłości. Przejawiającą się chociażby w niezwykłym, barwnym i ostrym obrazie czerwonego maku, który staje się krwistym kogutem, a także w intensywnych splotach natury wydarzających się w ogrodzie, lesie, kosmosie i – w człowieku; szczególnie w miłości. W czasie lektury okazało się, iż owe metamorfozy wnikają w jego wierszach coraz głębiej w Byt i tekst: człowiek staje się nie tylko innym baśniowym czy mitycznym kształtem, lecz okazuje się istnieniem wielopunktowym, a świat zaczyna bytować na granicy nicości. Przemiana dzieje się w samej materii, w fundamencie istnienia. Najbardziej fascynujące są te metamorfozy, które docierają do kresu: albo w niepowstrzymanym, kosmicznym locie ognistego wozu, gdy wszystko przestaje być sobą (Eliasz), albo blisko, u kresu poznania; dotykamy nagiego Bytu, który okazuje się Tłem, poza jakimkolwiek kształtem, „białym obłokiem z liliową przekreską” (Zwiewność). Możemy wtedy świat zobaczyć na nowo i poczuć, jak stajemy się kimś innym. (Od autora)
Teresa Wilkoń: Być sobą na ruinach świata. Wokół „nieprzynależnej” poezji Józefa Łobodowskiego i Mariana Czuchnowskiego
Wydawnictwo Naukowe Śląsk. Katowice 2025. ISBN: 978-83-8183-353-0 Seria: Spotkania z Literaturą. Seria Nowa, 10
Monografia poświęcona twórczości dwóch wybitnych, lecz wciąż niedostatecznie rozpoznanych poetów XX wieku, których droga artystyczna biegła poza głównymi nurtami literackimi i ideologicznymi. Józef Łobodowski i Marian Czuchnowski to pisarze „nieprzynależni” – niepokorni indywidualiści, którzy w swoich wierszach mierzyli się z katastrofą historii, samotnością jednostki oraz dramatem duchowego i politycznego wyobcowania.
Dariusz Nowacki: Oko geometry: afrykańskie opowiadania Wojciecha Albińskiego.
Wydawnictwo Naukowe Śląsk. Katowice 2025. ISBN: 978-83-8183-351-6 . Seria: Spotkania z Literaturą. Seria Nowa, 9
Dorobek literacki Wojciecha Albińskiego (1935–2015) jest objętościowo skromny. Składa się nań sześć książek wypełnionych krótkimi opowiadaniami. Większość z nich dotyczy spraw afrykańskich – fenomenów, które zaistniały w Republice Południowej Afryki i Botswanie na przełomie XX wieku i kolejnego stulecia, choć autor nie stronił od przedstawiania rzeczywistości bardziej odległej. Chodzi o sprawy – warto podkreślić – jakie wydarzyły się między ludźmi; pisarza interesowały doświadczenia egzystencjalne, zwłaszcza te, które pozwoliły mu zapytać o kondycję człowieka. To nieledwie „personalistyczne”, skupione na problematyce moralnej spojrzenie przesądza o oryginalności prozy Albińskiego. Ponadto pisarzowi zależało na uchwyceniu południowoafrykańskiej codzienności/zwyczajności – poza jakąkolwiek egzotyką, bez dwuznacznych ekscytacji odmienną (z punktu widzenia białego człowieka) przestrzenią kulturową czy obyczajowością. Albiński pisał o sprawach Czarnego Lądu tak, jak je na co dzień widział, acz niekoniecznie przeżywał, gdyż najchętniej wchodził w rolę zdystansowanego obserwatora. A fakt, że w Afryce Południowej spędził blisko 40 lat, pracując jako geolog i geometra, przydaje jego opowieściom niezwykłej wiarygodności.
Anna Sitkowa: „Potomstwo a księgi w jednakiej niemal są cenie”. Wydawnicze losy spuścizny literackiej Łukasza Górnickiego (do 1650 r.)
Wydawnictwo Naukowe Śląsk. Katowice 2025. ISBN: 978-83-8183-349-3. Seria: Spotkania z Literaturą. Seria Nowa, 8
Łukasz Górnicki, jeden z najwybitniejszych pisarzy renesansowych i twórca wzoru klasycznej prozy w języku polskim, za życia oddał drukarskiej prasie tylko część napisanych przez siebie dzieł. Opublikowanie po jego śmierci pozostałych w rękopisie utworów można łączyć z „sensacyjnymi” losami jego traktatu politycznego pt. Rozmowa Polaka z Włochem, który padł łupem literackiego złodzieja w marcu 1616 roku. W sierpniu tegoż roku synowie pisarza, Jan i Łukasz, ujawnili dokonanie plagiatu przez szlachcica z ziemi przemyskiej, wydając traktat w wersji poprawionej przez ojca.
Należy przypuszczać, iż przedsięwzięta przez braci edytorska aktywność w obronie praw autorskich rodzica, zaowocowała wznowieniem i wydobyciem z manuskryptów innych dzieł Górnickiego, za co największą zasługę należy przypisać Łukaszowi – synowi. Choć potomek renesansowego pisarza przejawiał ambicje literackie, to jednak w pamięci potomności zapisał się jako wydawca dzieł rodzica. I właśnie w tej roli podzielił jego los, stając się ofiarą literackiego złodzieja…
Należy przypuszczać, iż przedsięwzięta przez braci edytorska aktywność w obronie praw autorskich rodzica, zaowocowała wznowieniem i wydobyciem z manuskryptów innych dzieł Górnickiego, za co największą zasługę należy przypisać Łukaszowi – synowi. Choć potomek renesansowego pisarza przejawiał ambicje literackie, to jednak w pamięci potomności zapisał się jako wydawca dzieł rodzica. I właśnie w tej roli podzielił jego los, stając się ofiarą literackiego złodzieja…
Marian Kisiel: Czwarta nad ranem
Instytut Mikołowski. Mikołów 2025. ISBN: 978-83-977455-0-6, ss. 102
„W pisaniu dziennika nie chodzi o to, aby kolejne zapiski łączyły się z sobą, dopowiadały siebie, nawiązywały łączność z myślą, która powinna była minąć, a wciąż czepia się każdego później napisanego słowa. W pisaniu dziennika bardziej chodzi o to, by zapiski się rozdzielały, dziwiły się swojemu sąsiedztwu, a jeśli pojawią się kiedyś w tej samej lub podobnej postaci, to raczej jako zjawa, widmo, powrót zmarłego, utracona forma, myślowa apophrades.”
„[…] Fragmenty/przypisy, jakie teraz przedstawiam, są odrzuceniem tamtej samotności. Są wojną wypowiedzianą wirowi. Te krótkie urywki, notatki, cytaty, dopowiedzenia i polemiki wydają mi się ciekawą formą dialogu z czytelnikiem nieznanym. Formuła fragmentów/przypisów, które nie tłumaczą, ale otwierają na tłumaczenie, które niczego nie zamykają, ale zapraszają do pochylenia się nad rozmową, dyskusją i polemiką – więc właśnie, taka formuła fragmentów/przypisów wydaje mi się dzisiaj potrzebna. Nie udaję tu kogoś, kim nie jestem. Bardziej zdumiewa mnie to, że udało mi się zamknąć w kilku zdaniach myśl, z jaką chodziłem od lat i która nie dawała mi spokoju. Dokąd zdążam w tych odpryskach rzeczywistości, fragmentach z życia, przypisach do życia? Nikt nie wie, dokąd zdąża. Idziemy wprzód, to trajektoria narodzin i śmierci powoduje nami, a nie my nią. M.K., 31 grudnia 2024”
Joanna Dembińska-Pawelec: Ulotne zmowy. O poezji Bogusławy Latawiec
Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego. Katowice 2025. ISBN: 978-83-226-4547-5
Książka Ulotne zmowy. O poezji Bogusławy Latawiec prezentuje liryczną twórczość zmarłej w 2021 roku poznańskiej poetki, autorki dwunastu tomików poezji. Szerszej publiczności Bogusława Latawiec znana była przede wszystkim jako autorka książek prozatorskich. Joanna Dembińska-Pawelec kieruje uwagę na poezję Latawiec, odsłania kobiecą stronę jej liryki, ponadto lokuje ją na przecięciu tradycji awangardowych z Bloomowsko ukształtowaną fascynacją liryką opisową Adama Mickiewicza i Bolesława Leśmiana. Ten splot nowoczesności i romantycznej imaginacji prowadzi do nieoczekiwanych efektów poetyckich, ulotnych spotkań na granicy realności i wyobraźni, pamięci, snów, metafizyki.
Jan Piotrowiak, Miłosz Piotrowiak: „Osiem nokturnów”. Interpretacje
Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego. Katowice 2025. ISBN 978-83-226-4552-9
Książka „Osiem nokturnów”. Interpretacje stanowi próbę całościowego rozpatrzenia cyklu poetyckiego Władysława Sebyły. Autorzy skupiają się na analizie i interpretacji każdego z ośmiu nokturnowych tekstów, by wsłuchać się w tą ciemną i tajemniczą melodię wydobywającą się z całego cyklu. Ich głosy raz zestrajają się, by potem oddzielić się w solowych egzegezach pisarskich i na nowo mówić wspólnym głosem. Przez cały czas tej tekstowej ekskursji badacze próbują myśleć o całości poetyckiego tomu. Obracają oni hermeneutyczne koło tekstu tak, by każdy liryczny utwór jako mikromodel wszechogółu, podlegał oglądowi w swej osobności i przynależności do całego cyklu. Szczególnie te utwory Władysława Sebyły należą do najbardziej „ciemnych” i skrzętnie ukrywających swój interpretacyjny wygłos. Dlatego badawcze teksty złożone w tomie stanowią odpowiedź naukowego dyskursu na tę splątaną poetycką melodię, w której niekoniecznie liczy się to, co widoczne, odsłonięte i jawne.
wstęp, przypisy, indeksy osobowe oraz indeksy nazw geograficznych Mariusz Jochemczyk, Miłosza Piotrowiak przy współudziale Janiny Janas, przekład Sandra Strugała, Małgorzata Ślarzyńska, tłumaczenie przejrzał Marcin Wyrembelski Kazimiera Alberti: Dusza Kalabrii
Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego. Katowice 2025. ISBN: 978-83-226-4543-7
Książka Kazimiery Alberti stanowi znakomity przykład literatury gatunkowej: to z werwą napisany reportaż podróżny. „Dusza Kalabrii” stanowi pierwsze ogniwo czteroelementowego cyklu, któremu na imię „Italia nieznana”. I jako takie należy bez wątpienia do światowego dziedzictwa, które możemy oznaczyć etykietą: literatura „Grand Tour”. Pielgrzymki pisarzy do źródeł kultury śródziemnomorskiej stanowiły od wieków element formujący świadomość jednostki oraz decydowały o wyskalowaniu poznawczych horyzontów osoby wybitnej. Jak zauważają włoscy krytycy (tuż po publikacji kolejnych tomów włoskiego cyklu), pisarstwo Alberti sytuuje się po stronie dojrzałej refleksji filozoficznej związanej z określeniem miejsca człowieka postwojennego w kulturze i przestrzeni „zdruzgotanej”. Alberti pozostaje tu w absolutnej europejskiej awangardzie – łącząc medytację nad krajobrazem, obserwacje ludzi i obiektów dziedzictwa z refleksją historiozoficzną i poetycką wrażliwością diagnozy. Zbliża się w tym do pomnikowych dokonań np. P.P. Pasoliniego (por. La lunga strada di sabbia) czy G. Piovene. Pierwsza odsłona dzieła prowadzi nas w stronę dziedzictwa Wielkiej Grecji.
Publikacja dofinansowana ze środków budżetu państwa w ramach programu Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego pod nazwą „Narodowy Program Rozwoju Humanistyki” nr projektu NPRH/U22/SP/0025/2023/12
opracowanie Marian Kisiel; Andrzej K. Waśkiewicz: Poezje zebrane 1 i 2
Wojewódzka i Miejska Biblioteka Publiczna im. Josepha Conrada-Korzeniowskiego. Gdańsk 2025. ISBN: 9788389285515, ss. 560
Dwutomowe krytyczne opracowanie „Poezji zebranych 1 i 2” Andrzeja K. Waśkiewicza, wydane przez Wojewódzką i Miejską Bibliotekę Publiczną w Gdańsku i Fundację Światło Literatury w 2025 roku, scala wiersze i poematy w jedną upamiętniającą całość. To pierwsze tak szerokie i kompletne opracowanie twórczości jednego z najważniejszych polskich poetów pomorskich. Książka otwiera serię upamiętniającą klasyczki i klasyków poezji.
„Dla Andrzeja K. Waśkiewicza poezja była konstruowaniem – dostępnego naszemu doświadczeniu – obrazu świata i rekonstruowaniem pamięci (biografii, przeżycia) jednostki w akcie mowy. Wprawdzie każda poezja wypowiada swoje doświadczenie w formach języka, lecz nie każda czyni z nich „instrument” szczególnego uprzywilejowania. Waśkiewicz, wybitny interpretator awangardowego dziedzictwa futurystów i „zwrotniczan”, doskonale wiedział, że wierszem nie rządzi momentalna, nagła i bezosobowa siła natchnienia, lecz siła wyobraźni i rozumu. I jakkolwiek poeta może, a nawet powinien, ulegać czarowi „marzenia”, to jednak jego podstawową powinnością w trakcie tworzenia jest dyscyplinowanie języka, „rygor” (ze wstępu prof. Mariana Kisiela).
Iwona Gralewicz-Wolny: „Co wyprawia z nami literatura”. Refleksja metaliteracka w eseistyce Olgi Tokarczuk
Wydawnictwo Naukowe Śląsk. Katowice 2025. ISBN: 978-83-8183-286-1. Seria: Spotkania z Literaturą. Seria Nowa, 5
Zdecydowana większość czytelników rozpoczyna swoją znajomość z twórczością Olgi Tokarczuk od lektury jej powieści. „Bieguni”, „Prowadź swój pług przez kości umarłych” oraz „Prawiek i inne czasy” to według internetowych rankingów najpopularniejsze utwory tej autorki. Warto jednak skierować swoją uwagę ku mniej oczywistym rejonom dorobku Tokarczuk reprezentowanym przez jej książki eseistyczne. „Lalka i perła” (2001), „Moment niedźwiedzia” (2012) i „Czuły narrator” (2020) układają się bowiem w interesującą narrację metaliteracką otwierającą nowe perspektywy interpretacji powieści i opowiadań noblistki. Co więcej, sformułowana w esejach sztuka pisania i czytania według Olgi Tokarczuk ma szansę stać się istotnym wsparciem w definiowaniu roli, jaką w naszym życiu odgrywa literatura.
Grzegorz Olszański: Pisane ciałem. Szkice o przygodach literatury i fotografii
Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego. Katowice 2025. ISBN 978-83-226-4550-5
Interdyscyplinarna refleksja nad związkami literatury z różnymi formami sztuki – muzyką, kinem, sztukami wizualnymi, etc. – od lat stanowi ważny komponent prac literaturoznawczych. Do niedawana badania nad interakcjami między literaturą a sztukami wizualnymi zdominowana była mnogością analiz poświęconych przede wszystkim związkom literatury i malarstwa, zagadnieniu ekfrazy. Książka „Pisane ciałem (szkice o przygodach literatury i fotografii)” – zgodnie z podtytułem – poświęcona jest wybranym aspektom łączącym dwa różne media, dwie osobne dziedziny sztuki. Książka zostało skomponowana w taki sposób, aby w trzech autonomicznych, choć dialogujących z sobą rozdziałach, pokazać różne mechanizmy pozwalające budować interdyscyplinarne relacje między fotografią a literaturą.
Magdalena Ochwat: Więcej-niż-tylko-ludzkie lekcje języka polskiego. Edukacja polonistyczna w czasach kryzysu klimatycznego
Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego. Katowice 2025. ISBN 978-83-226-4428-7
W książce „Więcej-niż-tylko-ludzkie lekcje języka polskiego. Edukacja polonistyczna w czasach kryzysu klimatycznego” autorka nakreśla możliwości szeroko zakrojonych przeobrażeń niesionych przez środowiskowe analizy i interpretacje, które można z powodzeniem stosować w szkole na lekcjach języka polskiego. Humanistyka środowiskowa z jej rewizjonistyczną siłą może zmienić odbiór archaicznego kanonu literackiego, a jego relektura pozwala dostrzec więcej-niż-ludzką historię świata i tworzyć nowe opowieści. Do tkania nowych opowieści inspirujących do przemiany, „ekologicznej metanoi” powinna włączyć się również szkoła. Snucie tych opowieści to z pewnością dziś jedno z zadań edukacji humanistycznej.
wstęp i opracowanie: Dariusz Pawelec; Stanisław Barańczak: Wiersze
Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo. Wrocław 2025. ISBN 978-83-66257-31-3. Seria: Biblioteka Narodowa
Edycja w serii Biblioteka Narodowa obejmuje wszystkie wiersze Stanisława Barańczaka, począwszy od debiutanckiego zbioru Korekta twarzy z 1968 roku oraz utworów rozproszonych, aż po wydaną w roku 1998 Chirurgiczną precyzję i ostatni opublikowany wiersz, zatytułowany Hemofilia.
Wstęp Dariusza Pawelca – przewodnik po najistotniejszych tematach i motywach poezji poznańsko-harwardzkiego autora, tłumacza i krytyka literackiego – daje wgląd nie tylko w jego twórczość i warsztat pisarski, ale też w bardziej prywatne oblicze dzieła Barańczaka, który mówił: „Poeta naprawdę dobry, obok innych umiejętności, musi też umieć zdobyć się na zrozumienie, że każda jego prawda o ludziach powinna sprawdzać się również na jego przykładzie”.
Dariusz Pawelec: Wirpsza. Po słowie
Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego. Katowice 2025. ISBN 978-83-226-4444-7. Seria: Inventio. Antropologia Tworzenia – Krytyka Genetyczna – Interpretacja, nr 4.
Książka przynosi refleksję wokół pośmiertnych losów dzieł Witolda Wirpszy (1918–1985) oraz ich recepcji. Autora przez dekady, wskutek działań cenzury, wykluczonego z krajowego obiegu wydawniczego i czytelniczego. Z uwagi na eksperymentalny, hermetyczny charakter swojej twórczości, nieposzukującej aktualnych zaangażowań politycznych, nie dość dobrze, jak na swój potencjał, obecnego także w obiegu emigracyjnym. W związku z problemami ze znalezieniem wydawcy oraz czytelników pisarz pozostawił po sobie ogromny korpus utworów czekających na odkrycie w archiwach. Sukcesywne edycje i reedycje kolejnych tytułów, poezji, powieści, dramatów, eseistyki i korespondencji, realizowane dopiero w XXI wieku, spotkały się z niezwykle żywym odbiorem czytelniczym oraz krytycznym, wywierając nawet udokumentowany wpływ na bieżące życie literackie, a nawet na artystyczne wybory, szczególnie poetów i przemiany modeli języka poetyckiego. Książka opisuje, jak proces twórczy, w nieoczekiwany sposób trwa i przebiega po śmierci autora, rzecz jasna mającego za wspólnika-pośrednika edytora. W kolejnych rozdziałach analizowane są konkretne przypadki powstawania dzieła sztuki w tym nowym układzie nadawczo-odbiorczym. Książka demonstruje, jak rodzi się ono nie tylko przez proste wydobycie z archiwum gotowego tekstu, przewidzianego w danej postaci do druku przez pisarza, ale także jak powstaje w rozmaitych gestach rekonstrukcji, scalania, komponowania jakiejś nowej struktury i nadawania jej rangi dzieła przez edytora zastępującego autora w części tych czynności. Doświadczenie wprowadzania do obiegu czytelniczego edycji nieznanych dotąd utworów Witolda Wirpszy, ale także i reedycji jego dzieł z różnych racji niedostępnych na rynku, „źle obecnych” lub zapomnianych, pokazuje, w jaki sposób edytorstwo może stać się działaniem z zakresu krytyki literackiej.
