|Agnieszka Budzisz|
Język francuski zajmuje czwarte miejsce wśród najczęściej używanych języków na świecie i jest drugim najchętniej wybieranym przez osoby chcące nauczyć się nowożytnego języka obcego (za Franceinfo). Według najnowszego raportu Język francuski w świecie przygotowanego przez Międzynarodową Organizację Frankofonii (OIF – Organisation Internationale de la Francophonie), jego znaczenie na arenie międzynarodowej stale rośnie.
W tym kontekście szczególnie istotne stają się tłumaczenia ustne, które umożliwiają swobodny przepływ informacji pomiędzy osobami podróżującymi, migrującymi oraz nawiązującymi innego rodzaju kontakty międzynarodowe. Tłumacze zostają zaangażowani w coraz więcej sytuacji życia codziennego, a ich sytuacja zawodowa często zależy od konkretnego regionu (Liber-Kwiecińska 2021: 162).
I tak tłumacz bądź tłumaczka towarzyszy podczas spotkań w banku, w urzędzie, a nawet w trakcie wizyt lekarskich. Staje się niejako uczestnikiem kluczowych wydarzeń w życiu klienta (czy też przyjaciela, ponieważ nieraz w podobnych sytuacjach poszukujemy w pierwszej kolejności pomocy u bliskich), jednak zostaje postawiony przed innego rodzaju wyzwaniami takimi jak: znajomość słownictwa zarówno dotyczącego życia codziennego, jak i specjalistycznego, obciążenie emocjonalne, umiejętność zachowania spokoju oraz mediacji.
Tłumaczenie środowiskowe – w ten właśnie sposób przyjęło się określać wspomniany rodzaj przekładu ustnego – różni się od częściej omawianych tłumaczeń konsekutywnych oraz symultanicznych. Te ostatnie kojarzą się znacznie bardziej z kontekstami formalnymi: biznesowymi, spotkaniami autorskimi czy konferencjami prasowymi. Tłumacz konsekutywny uważnie słucha przemówienia, robiąc notatkę, najczęściej opartą na skrótach oraz symbolach (do najpopularniejszych podręczników na temat notatki konsekutywnej należą pozycje napisane przez A. Gilliesa oraz J.-F. Rozana), a następnie odtwarza treść w języku docelowym. Z kolei tłumaczenie symultaniczne polega na równoczesnym słuchaniu wypowiedzi oraz błyskawicznym przekładzie na drugi język w kabinie (wtedy odbiorcy korzystają z słuchawek) lub szeptem, jeśli siedzi się obok klienta (tzw. chuchotage z francuskiego: szeptanka). Jest to rodzaj przekładu ustnego niezwykle obciążającego kognitywnie, a aby wiernie oddać całą wypowiedź, tłumacze posługują się całym szeregiem strategii (Gumul 2021).
Opisane formy tłumaczenia ustnego najczęściej wymagają odpowiedniej infrastruktury oraz odbywają się, jak już zostało wspomniane, w sformalizowanych kontekstach. Istnieją również techniki zwane liaison (z francuskiego: łączenie) polegające na tłumaczeniu zdania po zdaniu, a tłumacz najczęściej nie używa wtedy notatki, oraz à vista, kiedy to otrzymuje się tekst zapisany w języku źródłowym i odczytuje się go na głos w języku docelowym bez wcześniejszego przekładu pisemnego.
Tłumaczenia środowiskowe mają na celu umożliwienie skutecznej komunikacji w sprawach bezpośrednio wpływających na życie ludzi, więc nie zawsze odbywają się w zinstytucjonalizowanych warunkach. Oczywiście w wielu przypadkach roli tłumacza środowiskowego podejmują się profesjonaliści, a w niektórych – zwłaszcza tych dotyczących prawa – wymaga się, aby byli to tłumacze przysięgli, którzy pośredniczą między klientem a organami państwa (Liber-Kwiecińska 2021: 164).
Nietrudno jednak wyobrazić sobie sytuację, kiedy ktoś prosi o tłumaczenie słów przewodnika w muzeum czy zaleceń lekarskich. Wtedy od osoby wykonującej świadczenie nie wymaga się uprawnień do wykonywania zawodu tłumacza przysięgłego, a jedynie znajomości obu języków w stopniu wystarczającym do przekładu w obie strony oraz szeregu umiejętności koniecznych do właściwego odtworzenia tekstu, wspólnych dla różnego rodzaju przekładów ustnych. Składają się na nie przede wszystkim dobra pamięć krótkotrwała, umiejętność tworzenia notatek (o ile jest w danym momencie taka możliwość lub potrzeba), łatwość w nawiązywaniu kontaktu oraz przekazywaniu komunikatów w sposób jasny. Co ciekawe, w środowisku medycznym brak regulacji dotyczących tłumaczeń, co w wielu przypadkach stanowi problem, jako że wymagają one znajomości terminologii (ibidem: 165) i konieczny jest bardzo precyzyjny, a zarazem zrozumiały dla odbiorcy przekład, ponieważ wszelkie niedopowiedzenia lub pomyłki mogą skutkować obniżeniem jakości leczenia. Doświadczenie pokazuje również, że bezcenna jest znajomość systemu ochrony zdrowia, ponieważ pomaga to uniknąć nieporozumień, które mogłyby powstać ze względu na zupełnie inne, wcześniejsze doświadczenia pacjenta.
W tym kontekście warto podkreślić, że tłumacz środowiskowy pełni rolę nie tylko pośrednika językowego – osoby przekładającej treść komunikatu z jednego języka na drugi. Jego słowa stanowią swojego rodzaju „most” między kulturami, jako że to on pomaga zrozumieć kontekst wypowiedzi, wyjaśnia różnice kulturowe i dba o to, by komunikat był jasny oraz wiernie oddany. Z tego względu może również stać się mediatorem lub też osoba tłumaczona może szukać w nim oparcia. Cechami szczególnie cenionymi u tłumaczy środowiskowych jest otwartość i komunikatywność, umiejętność zdystansowania się emocjonalnego, dyskrecja oraz neutralność. Tłumacze powinni również wystrzegać się odpowiadania za klienta czy zbytniego zaangażowania w jego życie osobiste, co może się zdarzać, jeśli zlecenie dotyczy życia osobistego.
Znaczenie społeczne tłumaczenia środowiskowego polega na ułatwianiu komunikacji między osobami z różnych środowisk oraz kultur. Na ten przykład, zgodnie ze sprawozdaniem Język francuski w świecie aż 65% osób posługujących się językiem francuskim zamieszkuje kontynent afrykański. Dlatego w tłumaczeniu niezwykle ważne staje się nie tylko oddanie treści między językami, ale również przekład kultury oraz specyfiki danych systemów. Tłumaczenie środowiskowe wspiera integrację społeczeństwa wielojęzycznego, zmniejszając bariery językowe w kontaktach z instytucjami, zapewnia równość dostępu do usług publicznych.
Tłumaczenie maszynowe oraz inne najnowsze technologie, choć już od dawna wykorzystywane przez profesjonalnych tłumaczy, może pomóc w szybkim zrozumieniu ogólnego sensu wypowiedzi, jednak w przypadku tłumaczenia środowiskowego nie zapewnia takiego komfortu jak praca z drugim człowiekiem. Aplikacje tłumaczące nie są w stanie wyjaśnić niezrozumiałych konceptów wynikających z różnic kulturowych, lecz co ważniejsze, nie są w stanie dostosować tonu głosu czy odpowiednio dobrać słów do danej sytuacji i towarzyszących jej emocji.
Podsumowując, tłumaczenie środowiskowe ma istotne znaczenie społeczne, ponieważ wspiera integrację społeczeństwa wielojęzycznego oraz wielokulturowego. Z kolei kompetencje tłumacza przydatne są nie tylko podczas wykonywania pracy, a mogą okazać się cenne również w życiu codziennym. Wysokie umiejętności komunikacji interpersonalnej oraz aktywnego słuchania wpływają na poprawę jakości relacji osobistych, ćwiczenie pamięci krótkotrwałej może okazać się przydatne w najmniej oczekiwanym momencie, podobnie jak krótka notatka oparta na symbolach.
Wyżej opisane kompetencje oraz szereg innych miałam szansę zdobyć, studiując filologię romańską na Uniwersytecie Śląskim w Katowicach.
Bibliografia:
- Gillies Andrew, Sztuka notowania: poradnik dla tłumaczy konferencyjnych, Anna Wyrwa (tłum.), Kraków, Tertium, 2007.
- Gillies Andrew, Tłumaczenie ustne: poradnik dla studentów, Bartosz Waliczek (red.), Adrianna Jagoda et Maria M. Piechaczek (tłum.), Kraków, Tertium, 2001.
- Gumul Ewa, „Strategiczność w przekładzie ustnym”, w Perspektywy na przekład Maria Piotrowska (red.), Kraków, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2021, s. 91-118.
- Kruk-Junger Katarzyna, Przekład ustny środowiskowy: teoria, normy, praktyka, Bielsko-Biała, Wydawnictwo Naukowe Akademii Techniczno-Humanistycznej, 2013.
- Liber-Kwiecińska Katarzyna, „Tłumaczenie środowiskowe: teoria w praktyce i praktyka w teorii”, w Perspektywy na przekład Maria Piotrowska (red.), Kraków, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2021, s. 161-185.
- Rozan Jean François, Note-taking in consecutive interpreting. Notatki w tłumaczeniu konsekutywnym, Bartosz Waliczek (red.), Beata Hrehorowicz (tłum.), Kraków, Tertium, 2002.
- „Le français devient la quatrième langue la plus parlée au monde”, Franceinfo, opublikowano: 17 marca 2026, URL: https://www.franceinfo.fr/culture/patrimoine/le-francais-devient-la-4e-langue-la-plus-parlee-au-monde_7874840.html, data ostatniej konsultacji: 14 kwietnia 2026.
- „Portail de l’Organisation internationale de la Francophonie (OIF)”, Organisation internationale de la Francophonie, URL: https://www.francophonie.org, data ostatniej konsultacji: 15 kwietnia 2026.
Jeśli chcesz dowiedzieć się więcej, napisz na maila bka@us.edu.pl
Agnieszka Budzisz
Agnieszka Budzisz – absolwentka filologii romańskiej na Uniwersytecie Śląskim w Katowicach (2024), rok kształcenia spędziła w malowniczej Normandii w ramach programu wymiany Erasmus+. Obecnie pracuje jako nauczycielka języka francuskiego oraz tłumaczka pisemna, a doświadczenie w przekładzie ustnym – poza zajęciami praktycznymi na uczelni – miała okazję zdobyć jako wolontariuszka w ESN UŚ Katowice. W wolnym czasie poszerza wiedzę na temat komunikacji interpersonalnej, podróżuje, a jej największą pasją jest literatura.
Agnieszka Budzisz| fot. archiwum prywatne