Autor:<\/strong> Anthony Doerr<\/span><\/p>\n Gatunek:<\/strong> powie\u015b\u0107 wojenna<\/span><\/p>\n Zagadnienia psychologiczne:<\/strong> psychologia poznawcza, psychologia moralno\u015bci, psychologia emocji i wi\u0119zi, psychologia wsp\u00f3\u0142czucia, mindfulness<\/span><\/p>\n Kto poleca:<\/strong> dr Anna Ko\u0142odziej-Zaleska, prof. U\u015a<\/span><\/p>\n Anthony Doerr \u2013 pisarz \u015bwiat\u0142a i czu\u0142o\u015bci wobec \u015bwiata<\/span><\/strong> O wewn\u0119trznym widzeniu i moralnej \u015blepocie<\/span><\/strong> Dzieci w \u015bwiecie doros\u0142ych \u2013 o odmienno\u015bci i niezwyk\u0142o\u015bci zwyk\u0142ych bohater\u00f3w<\/span><\/strong> Mi\u0119dzy \u015bwiat\u0142em a cieniem \u2013 o moralnej ambiwalencji<\/span><\/strong> Umys\u0142, ciekawo\u015b\u0107, poznanie<\/span><\/strong> \u015awiat\u0142o i jej echo w kulturze<\/span><\/strong> Nie tylko o wojnie \u2013 \u015bwiat\u0142o, kt\u00f3re zostaje<\/span><\/strong> \u015awiat\u0142o Doerra w perspektywie psychologii<\/span><\/strong>
\nCzy znacie Anthony\u2019ego Doerra? W t\u0142umie wsp\u00f3\u0142czesnych autor\u00f3w m\u00f3g\u0142by \u0142atwo znikn\u0105\u0107 \u2013 skromny, nienarzucaj\u0105cy si\u0119, bardziej kontempluj\u0105cy ni\u017c b\u0142yszcz\u0105cy. A jednak jego proza to literacki skarb: subtelna, a zarazem g\u0119sta od znacze\u0144, poetycka i pe\u0142na empatii wobec ludzkiego do\u015bwiadczenia, \u0142\u0105czy poetyck\u0105 wra\u017cliwo\u015b\u0107 z psychologiczn\u0105 przenikliwo\u015bci\u0105. Anthony Doerr to autor, kt\u00f3ry pisze nie tyle o \u015bwiecie, co o sposobie jego odczuwania. Nie o faktach, ale o tym, jak cz\u0142owiek zachowuje w sobie \u015bwiat\u0142o \u2013 nawet wtedy, gdy wszystko wok\u00f3\u0142 tonie w ciemno\u015bci. <\/span>
\nMo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ce Doerr nie opisuje \u015bwiata \u2013 on go o\u015bwietla. W jego ksi\u0105\u017ckach \u015bwiat\u0142o mo\u017ce by\u0107 metafor\u0105 nadziei, ale te\u017c sposobem istnienia: widzeniem tam, gdzie inni odwracaj\u0105 wzrok. Powie\u015b\u0107 \u201e\u015awiat\u0142o, kt\u00f3rego nie wida\u0107\u201d (All the light we cannot see<\/em>) to nie tylko historia z czas\u00f3w wojny, ale przypowie\u015b\u0107 o moralno\u015bci, ciekawo\u015bci poznawczej, odmienno\u015bci i o delikatnej materii dobra, kt\u00f3re potrafi przetrwa\u0107 najtrudniejsze okoliczno\u015bci. Cho\u0107 powsta\u0142a w realiach okupowanej Francji i III Rzeszy, nie daje si\u0119 zamkn\u0105\u0107 w schemacie \u201epowie\u015bci wojennej\u201d.<\/span><\/p>\n
\nW nagrodzonej Pulitzerem powie\u015bci Doerr kre\u015bli dwa r\u00f3wnoleg\u0142e losy: niewidomej francuskiej dziewczynki Marie-Laure i niemieckiego ch\u0142opca Wernera, wychowanego <\/span>w sieroci\u0144cu, kt\u00f3ry dzi\u0119ki genialnemu umys\u0142owi zostaje wci\u0105gni\u0119ty w machin\u0119 wojenn\u0105. Ich \u015bwiaty przecinaj\u0105 si\u0119 w cieniu II wojny \u015bwiatowej, a czytelnik ma wra\u017cenie, \u017ce uczestniczy <\/span>w eksperymencie z pogranicza literatury i psychologii: jak wiele cz\u0142owiecze\u0144stwa da si\u0119 ocali\u0107, kiedy ca\u0142y system uczy \u015blepoty? Z psychologicznej perspektywy to historia <\/span>o rezyliencji, o wewn\u0119trznej sile, kt\u00f3ra pozwala przetrwa\u0107 traum\u0119 i zachowa\u0107 empati\u0119 wobec innych.<\/span>
\n\u201e\u015awiat\u0142o, kt\u00f3rego nie wida\u0107\u201d mo\u017cna czyta\u0107 jako opowie\u015b\u0107 o percepcji \u2013 nie tylko wzrokowej, lecz tak\u017ce moralnej i emocjonalnej. Marie-Laure, pozbawiona mo\u017cliwo\u015bci widzenia \u015bwiata oczami, rozwija w sobie wra\u017cliwo\u015b\u0107 s\u0142uchu, dotyku i wyobra\u017ani, dzi\u0119ki kt\u00f3rym \u201ewidzi\u201d ludzi i ich intencje z g\u0142\u0119bok\u0105 intuicyjn\u0105 trafno\u015bci\u0105. Werner natomiast widzi technicznie i precyzyjnie: patrzy na \u015bwiat przez pryzmat technologii, analizy i rozumu \u2013 dostrzega fale i mechanizmy, lecz przez d\u0142ugi czas pozostaje \u015blepy na emocje, cierpienie <\/span>i konsekwencje w\u0142asnych wybor\u00f3w. Jego genialny umys\u0142 pozwala rozumie\u0107, jak dzia\u0142a \u015bwiat, ale spojrzenie d\u0142ugo pozostaje pozbawione empatii \u2013 uczy si\u0119 fal radiowych, nie uczy si\u0119 jednak \u201efali\u201d ludzkiego cierpienia. Mimo to ciekawo\u015b\u0107 \u015bwiata pozwala mu przebija\u0107 si\u0119 przez konstrukcj\u0119 ideologicznej \u015blepoty.<\/span><\/p>\n
\nDoerr z niezwyk\u0142\u0105 czu\u0142o\u015bci\u0105 tworzy dzieci\u0119cych bohater\u00f3w, kt\u00f3rzy \u2013 mimo \u017ce dorastaj\u0105 w czasach przemocy i l\u0119ku \u2013 s\u0105 nosicielami \u015bwiat\u0142a i nadziei. Marie-Laure wychowana przez kochaj\u0105cego ojca, poznaje \u015bwiat dotykiem, zapachem i pami\u0119ci\u0105. Nie widzi, ale \u201ewidzi wi\u0119cej\u201d \u2013 rozumie, jak kruche i pi\u0119kne jest \u017cycie. Jej niepe\u0142nosprawno\u015b\u0107 wzrokowa nie sprowadza si\u0119 do deficytu, ona przekszta\u0142ca poznanie w uwa\u017cny, wielozmys\u0142owy proces, oparty na zaufaniu.<\/span>
\nWerner \u2013 jej przeciwie\u0144stwo \u2013 dorasta bez rodzic\u00f3w w Niemczech; jest genialny, obdarzony niezwyk\u0142ym umys\u0142em, ale pozbawiony blisko\u015bci i mi\u0142o\u015bci. Od najm\u0142odszych lat obserwuje \u015bwiat z dzieci\u0119c\u0105 fascynacj\u0105, pragn\u0105c go zrozumie\u0107, roz\u0142o\u017cy\u0107 na cz\u0119\u015bci i z\u0142o\u017cy\u0107 na nowo. To ch\u0142opiec o umy\u015ble naukowca i sercu, kt\u00f3remu brakowa\u0142o do\u015bwiadczenia blisko\u015bci.<\/span>
\nTo w\u0142a\u015bnie w tych dzieci\u0119cych perspektywach tkwi si\u0142a powie\u015bci. Doerr pokazuje, \u017ce dzieci, nawet w najciemniejszych czasach, pozostaj\u0105 \u017ar\u00f3d\u0142em poznania i empatii. Ich ciekawo\u015b\u0107 i wra\u017cliwo\u015b\u0107 kontrastuj\u0105 z bezmy\u015blno\u015bci\u0105 tych doros\u0142ych, kt\u00f3rzy buduj\u0105 \u015bwiat zniszczenia.<\/span><\/p>\n
\nNajwi\u0119kszym osi\u0105gni\u0119ciem Doerra jest to, \u017ce nie pozwala nam my\u015ble\u0107 o swoich bohaterach w kategoriach dobra i z\u0142a. Werner, cho\u0107 uczestniczy w wojennej machinie, nie jest jej prostym symbolem. To posta\u0107, kt\u00f3rej trudno nie lubi\u0107 \u2013 bo jego z\u0142o nie jest wyborem, lecz konsekwencj\u0105 przymusu, braku rozumienia, samotno\u015bci i wychowania bez wzorc\u00f3w.<\/span>
\nDoerr w subtelny spos\u00f3b pokazuje, jak moralno\u015b\u0107 rodzi si\u0119 z relacji. Marie-Laure ma ojca, kt\u00f3ry uczy j\u0105 \u015bwiata z czu\u0142o\u015bci\u0105 i szacunkiem. Werner ma tylko system, kt\u00f3ry uczy go pos\u0142usze\u0144stwa. Ona od pocz\u0105tku \u201ewidzi\u201d \u015bwiat\u0142o dobra, on \u2013 dopiero je odkrywa, cz\u0119sto za p\u00f3\u017ano. Ta ambiwalencja sprawia, \u017ce powie\u015b\u0107 staje si\u0119 psychologicznym studium rozwoju moralnego w ekstremalnych warunkach. Czytelnik czuje wsp\u00f3\u0142czucie wobec obojga \u2013 dla niej, bo jej inno\u015b\u0107 i niewidzenie wyznaczaj\u0105 inn\u0105 drog\u0119 do \u015bwiata, i dla niego, bo struktury systemu ukszta\u0142towa\u0142y jego los, zanim m\u00f3g\u0142 cokolwiek zrozumie\u0107 i \u015bwiadomie wybiera\u0107. To w\u0142a\u015bnie w tej niejednoznaczno\u015bci tkwi si\u0142a ksi\u0105\u017cki: nikt tu nie jest ca\u0142kowicie z\u0142y ani ca\u0142kowicie dobry.<\/span><\/p>\n
\nZ perspektywy psychologa warto zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 na jeszcze jeden motyw: poznanie jako forma ocalenia. Dla Marie-Laure poznanie jest zmys\u0142owym odkrywaniem rzeczywisto\u015bci, dla Wernera \u2013 naukowym. Oboje s\u0105 w pewnym sensie badaczami \u015bwiata. Dla niej ka\u017cda muszla i d\u017awi\u0119k to nowy rozdzia\u0142 w historii istnienia, dla niego \u2013 ka\u017cda fala radiowa jest tajemnic\u0105, kt\u00f3r\u0105 chce rozszyfrowa\u0107. Ich dzieci\u0119ca ciekawo\u015b\u0107 jest przeciwie\u0144stwem wojennego znieczulenia. Doerr zdaje si\u0119 m\u00f3wi\u0107: dop\u00f3ki cz\u0142owiek pragnie poznawa\u0107 \u015bwiat, dop\u00f3ty nie utraci\u0142 cz\u0142owiecze\u0144stwa.<\/span><\/p>\n
\n\u201e\u015awiat\u0142o, kt\u00f3rego nie wida\u0107\u201d doczeka\u0142o si\u0119 ekranizacji w formie serialu (Netflix, 2023). Historia Doerra zosta\u0142a skierowana do szerokiej publiczno\u015bci, nie uda\u0142o si\u0119 jednak zachowa\u0107 w pe\u0142ni jej subtelno\u015bci. Serial mo\u017ce zachwyca\u0107 obrazem, ale ksi\u0105\u017cka pozwala naprawd\u0119 poczu\u0107 spokojny rytm przepi\u0119knych zda\u0144 oraz us\u0142ysze\u0107 cisz\u0119, z kt\u00f3rej rodzi si\u0119 \u015bwiat\u0142o.<\/span><\/p>\n
\nNawet je\u015bli kto\u015b nie przepada za literatur\u0105 o wojnie, trudno przej\u015b\u0107 obok tej ksi\u0105\u017cki oboj\u0119tnie. To powie\u015b\u0107, kt\u00f3ra nie mie\u015bci si\u0119 w schematach: jednocze\u015bnie realistyczna <\/span>
\ni metaforyczna, historyczna i ponadczasowa, delikatna i pe\u0142na mocy. Mo\u017cna j\u0105 czyta\u0107 jako opowie\u015b\u0107 o \u015blepocie i widzeniu, o nauce i wierze, o tym, \u017ce dobro wymaga odwagi, a mi\u0142o\u015b\u0107 \u2013 wyobra\u017ani. To nie historia o bitwach i granicach, ale o wewn\u0119trznej geografii cz\u0142owieka \u2013 o tym, jak \u015bwiat\u0142o dobra potrafi przenikn\u0105\u0107 przez najg\u0119stsz\u0105 ciemno\u015b\u0107 i trwa\u0107. Doerr napisa\u0142 ksi\u0105\u017ck\u0119 poetyck\u0105, a zarazem realistyczn\u0105, pe\u0142n\u0105 czu\u0142o\u015bci, ale te\u017c b\u00f3lu. To powie\u015b\u0107 <\/span>o widzeniu bez oczu, o odwadze bycia dobrym, o sile umys\u0142u i o tym, \u017ce nawet w \u015bwiecie pogr\u0105\u017conym w chaosie mo\u017cna zachowa\u0107 w sobie jasno\u015b\u0107.<\/span><\/p>\n
\nZ perspektywy psychologa, tw\u00f3rczo\u015b\u0107 Doerra to nie tylko literatura pi\u0119kna, ale <\/span>i rodzaj psychologicznego laboratorium. Jego bohaterowie uciele\u015bniaj\u0105 r\u00f3\u017cne formy adaptacji do ekstremalnych warunk\u00f3w: Marie-Laure \u2013 sensoryczn\u0105 kompensacj\u0119 <\/span>i uwa\u017cno\u015b\u0107, Werner \u2013 moralny konflikt mi\u0119dzy lojalno\u015bci\u0105 a sumieniem. \u201e\u015awiat\u0142o, kt\u00f3rego nie wida\u0107\u201d mo\u017cna analizowa\u0107 z wielu perspektyw psychologicznych: psychologii rozwoju moralnego, bo pokazuje dojrzewanie etyczne w ekstremalnych warunkach; psychologii poznawczej i percepcji, bo bada granice ludzkiego poznania i kompensacj\u0119 zmys\u0142\u00f3w; psychologii emocji i wi\u0119zi, bo ods\u0142ania skutki braku blisko\u015bci i czu\u0142o\u015bci; psychologii humanistycznej, bo m\u00f3wi o godno\u015bci i sensie istnienia; z perspektywy mindfulness <\/em><\/span>i psychologii wsp\u00f3\u0142czucia, bo ukazuje moc uwa\u017cno\u015bci i empatii wobec \u015bwiata. <\/span>
\nPrzyj\u0119cie tylko jednej perspektywy \u2013 poznawczej, moralnej czy emocjonalnej \u2013 by\u0142oby wobec tej ksi\u0105\u017cki zubo\u017ceniem, bo Doerr tworzy \u015bwiat, kt\u00f3ry domaga si\u0119 widzenia ca\u0142o\u015bciowego. To powie\u015b\u0107, kt\u00f3rej nie da si\u0119 opisa\u0107 jednym j\u0119zykiem. Psychologia rozwoju, poznania, emocji i relacji splataj\u0105 si\u0119 tu w ca\u0142o\u015b\u0107, jakby sam autor chcia\u0142 pokaza\u0107, \u017ce cz\u0142owieka mo\u017cna naprawd\u0119 zrozumie\u0107 tylko wtedy, gdy widzimy go z wielu stron. To historia tak wielowymiarowa, \u017ce ka\u017cda pojedyncza interpretacja staje si\u0119 jedynie cieniem jej pe\u0142ni.<\/span> \r\n
![\"img\"](\"https:\/\/us.edu.pl\/instytut\/ip\/wp-content\/uploads\/sites\/33\/Bez-kategorii\/Swiatlo_Anna_Kolodziej_Zaleska-scaled.jpg\")
<\/div>\r\n <\/div>\r\n <\/div>\r\n <\/div>[\/vc_column][\/vc_row]<\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"