Tytuł: „Whiplash” (2014)
Reżyseria i scenariusz: Damien Chazelle
Gatunek: dramat muzyczny
Zagadnienia psychologiczne: kariera i rozwój zawodowy, mentoring, talent, nadużywanie władzy, nieetyczne przywództwo, przemoc w organizacji, relacja mistrz-uczeń
Kto poleca: dr Elżbieta Biolik
Udana kariera, talent, spełnienie marzeń. Wyobraźcie sobie, że możecie mieć to wszystko, a nawet o wiele więcej. Jak wysoką cenę bylibyście jednak gotowi zapłacić, aby zrealizować swoje ambicje zawodowe? Czy bylibyście w stanie zrezygnować z życia osobistego, zdrowia, spokoju sumienia dla kariery? Czy zastanawialiście się kiedyś nad tym, jak długa i wyboista droga może prowadzić do – często subiektywnie rozumianej – doskonałości zawodowej? Czy zgadzacie się ze stwierdzeniem, że osiągnięcie ponadprzeciętnych wyników w jakiejkolwiek dziedzinie sztuki, nauki, sportu czy w biznesie wymaga bezgranicznego poświęcenia, a szlifowanie diamentu to bolesny i długotrwały proces?
Z tymi dylematami konfrontuje nas oscarowy dramat w reżyserii Damiena Chazelle’a – „Whiplash”. Skromny, kameralny obraz, nakręcony zaledwie w 19 dni, przedstawia historię Andrew – studenta pierwszego roku – jak jesteśmy kilkukrotnie informowani w trakcie seansu – „najbardziej prestiżowej uczelni muzycznej w kraju”. Młody, ambitny chłopak marzy o sławie porównywalnej do tej, której doświadczyli wielcy jazzmani – wirtuozi perkusji. Chociaż ma pasję i upór w dążeniu do celu, to wydaje się, że brakuje mu wiedzy na temat tego, jak pokierować własnym rozwojem zawodowym i może nawet szerzej – własnym życiem. Wychowujący go ojciec, nauczyciel w szkole średniej i niespełniony pisarz, pomimo okazywanej troskliwości, w oczach Andrew nie stanowi godnego naśladowania wzoru. Zadowoleni ze swojego zwyczajnego życia krewni i niezdecydowana co do własnej kariery zawodowej dziewczyna również nie inspirują.
W doświadczaną przez Andrew pustkę związaną z potrzebą posiadania u progu dorosłości autorytetu/mentora/przewodnika wkracza niemal wojskowym krokiem legendarny nauczyciel akademii muzycznej – Fletcher. Dynamika pokrętnej relacji tej dwójki głównych bohaterów wyznacza oś fabularną filmu. Fletcher kłamie, manipuluje, upokarza swoich studentów, aby – jak twierdzi – zmusić ich do „przekraczania granic”. Andrew coraz bardziej desperacko próbuje zbliżyć się do narzuconego sobie muzycznego ideału.
Jeśli nie oglądaliście jeszcze tej historii, to zachęcam Was do spojrzenia na nią z szerszej perspektywy jako na uniwersalną opowieść o pierwszych wyborach zawodowych, pułapkach relacji mistrz-uczeń, realizacji marzeń. Pomimo że rzecz dzieje się w silnie zmaskulinizowanym świecie profesjonalnych jazzmanów, muzyka wydaje się stanowić jedynie sztafaż, a całą opowieść łatwo można byłoby przenieść w dowolne środowisko pracy czy nauki. Uniwersalność opowieści Damiena Chazelle’a, utkanej częściowo na podstawie własnych, trudnych doświadczeń ze szkoły średniej, nie stanowi jej jedynej zalety. Film unika jednoznacznych ocen. Z jednej strony może być traktowany jako przestroga przed toksycznym mentoringiem, kulturą rywalizacji i osiągnięć, przemocą w relacji nauczyciel-uczeń, nadużywaniem władzy, zgubnymi skutkami nadmiernych ambicji. Z drugiej strony – w warstwie fabularnej – „Whiplash” wydaje się stanowić w miarę realistyczne odwzorowanie osamotnienia, niezrozumienia, trudu, wyrzeczeń, ciężkiej, niemalże katorżniczej pracy, jakie często towarzyszą drodze na szczyt. Pytanie, czy droga ta jest warta przebycia, pozostaje otwarte.
