Autorzy: Boguś Janiszewski (tekst) i Max Skorwider (ilustracje)
Gatunek: książka popularnonaukowa dla młodzieży i dorosłych
Zagadnienia psychologiczne: psychologia uzależnień, neuropsychologia, psychologia społeczna, psychologia kliniczna, psychologia wychowawcza
Kto poleca: dr hab. Łukasz Jach, prof. UŚ
„Narkotyki mamy w nosie!” – plakat z takim hasłem jakiś czas temu wisiał w szkole, do której chodzą moje dzieci. Osiągnięto efekt chyba nie do końca zamierzony – wieloznaczność sloganu mogła sprawiać, że plakat, poza rozbawieniem odbiorców, nie wywoływał żadnego pożądanego skutku. Tak oto po raz kolejny język osób natchnionych dydaktyczną misją poprawiania świata rozminął się z rzeczywistością, w której sięganie przez dzieci, młodzież i dorosłych po substancje psychoaktywne po prostu jest faktem.
Zupełnie inaczej jest z „Książką o narkotykach. NIEporadnikiem”. Jej autorzy to Boguś Janiszewski i Max Skorwider, czyli para popularyzatorów nauki, którzy do tej pory zdążyli już przybliżyć młodszym i starszym czytelnikom wiele skomplikowanych tematów w innych, prosto zatytułowanych publikacjach. „Kosmos”, „Ekonomia”, „Mózg”, „Sex”, „Bóg”, „Emocje” czy „Dojrzewanie” – a to tylko niektóre z nich…
Z „Książki o narkotykach” można dowiedzieć się naprawdę dużo. Zastanawiacie się, czym są narkotyki, jakie mechanizmy odpowiadają za ich działanie, jak szybko wywołują odczuwalne efekty i jak długo efekty te mogą się utrzymywać? Dowiecie się o wiele więcej. Książka wyjaśnia również, w jaki sposób różne substancje psychoaktywne oddziałują na organizm, jak określa się je w środowiskowym slangu oraz po czym można rozpoznać, że ktoś znajduje się pod wpływem tej czy innej substancji.
W swojej opowieści Boguś Janiszewski i Max Skorwider nie biorą jeńców! Przede wszystkim nie ma w niej miejsca na sztuczne podziały, wedle których „hera, koka, hasz, LSD” to już narkotyki, ale nikotyna czy alkohol to po prostu część codziennego, sklepowego asortymentu. Autorzy mówią wprost, że ludzie po prostu jakoś tak mają, że starają się na różne sposoby wpłynąć na działanie swoich umysłów w kierunku pobudzenia, zrelaksowania, wywołania intensywnych doznań czy „wylogowania się” z codzienności na jakiś czas. Substancje psychoaktywne mogą wywoływać takie efekty, jednak ich stosowanie wiąże się również z istotnymi zagrożeniami dla zdrowia i funkcjonowania człowieka.
Zamiast demonizować czy straszyć, autorzy postanowili potraktować swoich czytelników w różnym wieku poważnie i… dostarczyć im rzetelnej, popartej wynikami badań wiedzy o działaniu substancji psychoaktywnych, zagrożeniach związanych z ich używaniem oraz konsekwencjach zdrowotnych i społecznych. Pokazują tym samym, że skuteczna edukacja nie musi opierać się na straszeniu, lecz może łączyć rzeczową wiedzę z jasnym przedstawieniem ryzyka. Zamiast to opisywać, lepiej po prostu przytoczyć cytat:
„No właśnie, skoro w takim kraju, jak nasz jest grubo ponad milion ludzi uzależnionych od alkoholu, to gdzie oni są? W których krzakach leżą? Otóż nie leżą w żadnych krzakach – są w pracy. Zarabiają na życie jako nauczyciele, policjanci, biznesmeni, politycy, lekarze, a nawet kierowcy. Ich picie jest inne. Oni nie muszą się nawalić do nieprzytomności. Potrzebują tylko utrzymywać w organizmie niewielki poziom alkoholu, gwarantujący dobre samopoczucie. Codziennie.” (str. 108)
Przywołany fragment pokazuje, jak autorzy przełamują stereotypowe wyobrażenia o uzależnieniu, zwracając uwagę na to, że problem ten nie zawsze jest widoczny dla otoczenia.
„Książka o narkotykach” wkłada kij w mrowisko. A raczej wkłada wywrotkę kijów w całą plantację mrowisk. Czytana w grupach może pobudzić dyskusję o roli substancji psychoaktywnych w naszym codziennym życiu (od kofeiny i nikotyny po alkohol i nielegalne narkotyki), o mechanizmach uzależnienia, społecznych postawach wobec ich używania oraz o ukrytej osnowie naszych ulic, osiedli, szkół i miejsc pracy, którą na co dzień jakoś trudno jest dostrzec.
Nie sposób jednak nie odnieść wrażenia, że u podłoża tego wszystkiego leży troska autorów o ludzi, zwłaszcza młodych, których rozwijające się mózgi – co wielokrotnie jest podkreślane – są szczególnie podatne na szkodliwe działanie substancji psychoaktywnych i rozwój uzależnień. Wyłania się z tego wyraźne przesłanie profilaktyczne: najbezpieczniej jest nie sięgać po narkotyki, a wiedza o mechanizmach ich działania, zagrożeniach i konsekwencjach zdrowotnych powinna pomagać w podejmowaniu świadomych decyzji i ograniczaniu ryzyka. Autorzy zwracają również uwagę na szczególne niebezpieczeństwa związane z używaniem niektórych grup substancji, w tym NSP, czyli nowych substancji psychoaktywnych, potocznie nazywanych „dopalaczami”.
Gdy już sięgniemy po „Książkę o narkotykach”, zapewne trudno będzie nam ją odłożyć, ale i tak warto wspomnieć jeszcze o zakończeniu. Przeczytamy tam historie samych autorów i ich doświadczeń z substancjami psychoaktywnymi. Idę o zakład, że wielu z tych, którzy ukończą lekturę, zacznie polecać ją dalej. A jeśli ktoś będzie miał niedosyt, to śmiało można sięgać po inne opracowania tandemu Bogusia Janiszewskiego i Maxa Skorwidera. Po lekturze „Książki o narkotykach” można więc wyruszyć w podróż po „Kosmosie”, zgłębić tajemnice „Mózgu”, spróbować zrozumieć „Boga” albo zabrać się za „Sex”.

