O wyjątkowej publikacji, która przybliża fascynujący świat nauki, technologii i sztuki poprzez inspirujące historie osób na różnych etapach swojej drogi – od odważnych debiutantów i osób studenckich, po doświadczone naukowycznie i naukowców oraz ludzi napędzających świat STEAM rozmowa z dr Magdaleną Christ, prof. UŚ.
Violetta Kulik: „3, 2, 1… zaprojektuj siebie!” to publikacja poświęcona edukacji STEAM. Pani profesor, czym jest edukacja STEAM?
Dr Magdalena Christ, prof. UŚ: Edukacja STEAM to interdyscyplinarne podejście, które akcentuje wartość nauczania projektowego (zacieranie granic pomiędzy przedmiotami szkolnymi), naukę opartą na rozwiązywaniu problemów (Problem-Based Learning) oraz uczenie się przez doświadczanie, które jest równie istotne jak znajomość teorii (Experiential Learning). W tym modelu kluczowe jest promowanie postawy badawczej, czyli ciekawości, dociekliwości i chęci poznawania świata.
STEAM to akronim pochodzący od angielskojęzycznych nazw obszarów: Science (Nauka), Technology (Technologia), Engineering (Inżynieria), Arts (Sztuka i nauki humanistyczne) oraz Mathematics (Matematyka). W publikacji model STEAM przedstawiliśmy, sięgając po żywioły – ziemię, wodę, powietrze i ogień, co stanowi odniesienie do wcześniejszej wystawy pt. „Eksperyment” (https://issuu.com/uniwersytetslaski/docs/eksperyment_stem_).
W dyskusji o STEAM na polskim gruncie mówi się o naukach eksperymentalnych, których fundamentem jest badanie rzeczywistości poprzez aktywne doświadczenie, obserwację, stawianie hipotez oraz ich weryfikację za pomocą eksperymentów. Powinien być to proces, w którym uczeń staje się badaczem: projektuje doświadczenie, dotyka materii, mierzy, popełnia błędy i wyciąga wnioski.
W zawartej w publikacji opowieści pt. „Od wzorów do sztucznej inteligencji. Historia o tym, jak STEAM otwiera drzwi do świata” autorstwa dr hab. Małgorzaty Przybyły-Kasperek, prof. UŚ przeczytamy: „STEAM to nie zestaw przedmiotów, ale sposób myślenia. To odwaga łączenia tego, co na pierwszy rzut oka do siebie nie pasuje. To akceptacja niestandardowych pomysłów i ludzi, którzy widzą świat trochę inaczej. To współpraca – często międzynarodowa – z otwartymi umysłami, które nie boją się pytać: „A co, jeśli zrobimy to inaczej?”. Ta droga nie jest prosta, ale jest pełna możliwości. Daje realny wpływ na świat”.
Violetta Kulik: Gdzie zaczyna się i gdzie kończy model STEAM?
Dr Magdalena Christ, prof. UŚ: STEAM postrzegam jako pętlę ciągłego rozwoju, która zaczyna się od dziecięcej ciekawości, a kończy na innowacjach zmieniających świat. W perspektywie edukacyjnej początku można upatrywać w tzw. Early Childhood STEAM, powiązanym z wiekiem przedszkolnym. Dzieci mają w sobie naturalną gotowość do poznawania świata i ciekawość, którą zaspokajają poprzez poszukiwanie odpowiedzi na formułowane pytania. Najmłodsi działają, sprawdzają i udoskonalają – na przykład tworząc budowle z klocków i kartonów, przelewając płyny, mieszając i tworząc nowe mikstury, upuszczając zabawkę i obserwując, jak spada (a tym samym doświadczając grawitacji), czy wreszcie wrzucając różne przedmioty do wody i obserwując, jak się zachowują. Dzieci eksplorują, doświadczają, bawią się i próbują nowych rzeczy. W takich sytuacjach STEAM nie wymaga laboratoriów, ale odpowiedniego podsycania zaciekawienia: „Jak myślisz, dlaczego jedne przedmioty wrzucone do wody pływają na jej powierzchni, a inne toną?”. To model, który może i powinien towarzyszyć nam przez całe życie (Lifelong Learning) i ten aspekt również podkreśla nasza publikacja.
Jednocześnie, jeśli na STEAM spojrzymy jak na proces, jego początkiem jest realny problem lub pytanie badawcze wynikające z obserwacji rzeczywistości. Uruchamiamy empatię, definiujemy potrzeby potencjalnych odbiorców, generujemy pomysły, tworzymy prototyp wybranego rozwiązania i go testujemy. Takie etapy obejmuje metoda Design Thinking, którą bardzo sobie cenię i wykorzystuję w praktyce. W ten sposób powstaje propozycja rozwiązania, która wcale nie musi być końcem drogi. W metodologii STEAM koniec jednego projektu jest niemal zawsze początkiem kolejnego. Niezbędna jest ewaluacja, po której proces może zatoczyć koło i wejść na wyższy poziom zaawansowania.
Violetta Kulik: Jakie wartości czerpią uczniowie i nauczyciele z jego wdrażania?
Dr Magdalena Christ, prof. UŚ: Zawarta w publikacji opowieść Jego Magnificencji Rektora Uniwersytetu Śląskiego, prof. dr. hab. Ryszarda Koziołka, nosi tytuł „Sprawdź, czy to jest prawda”. Możemy w niej przeczytać: „Odkąd pojawiły się wśród nas maszyny uczące się, zwane sztuczną inteligencją, musimy przemyśleć na nowo przebieg systemowej edukacji dzieci i młodzieży. Łatwo już pomyśleć o SI jako o bioprotezie ludzkiego umysłu, która spotęguje nasze moce poznawcze i generatywne w niemożliwy do przewidzenia sposób. Trenowana w predykcji sztuczna inteligencja dostarcza nam na zawołanie scenariuszy możliwych zdarzeń. Nikt jednak nie zdecyduje się na zastosowanie wielu z nich bez przeprowadzenia eksperymentu. Oto przestrzeń edukacji przyszłości, która winna być wypełniana i rozszerzana jak najszybciej”. W modelu STEAM nauczyciel pełni rolę moderatora i mentora, który towarzyszy uczniom w ich odkryciach. Planuje on procesu kształcenia, aby w konsekwencji serii zajęć uczeń odczuwał efekt „eureka”, a nie tylko efekt „WOW”.
Wskazując na wartości, jakie mogą czerpać uczniowie, pozwolę sobie przywołać przykład Magdaleny Jarosz, o której napisał dr Łukasz Dawidowski w tekście pt. „Dlaczego matematyka jest taka trudna?”: „Magda jest […] zaangażowana w wiele inicjatyw, zawsze wszędzie jej pełno. Byłem przez pół roku jej tutorem w programie Uniwersytet Śląski Najlepszych. Zrealizowała wtedy projekt, który polegał na zbudowaniu i zaprogramowaniu poruszającego się ramienia, które podnosiło oraz przenosiło ciężarek. I także podczas tej współpracy niejednokrotnie myślałem, że to ja w tym układzie uczę się od Magdy. Wcześniej była finalistką organizowanego przez Girls Future Ready programu #HerStory, gdzie opracowywała plan misji kosmicznej. Ale Magda nie zajmuje się tylko rozwojem naukowym. Działa i propaguje kierunki STEM – zwłaszcza wśród kobiet, jest założycielką projektu „Girls mean STEM”, a aktualnie uczy się w szkole w Chinach na programie matury międzynarodowej”. Edukacja STEAM wspiera wszechstronny rozwój uczniów, ich pasje i talenty.
„3, 2, 1… zaprojektuj siebie!” to publikacja poświęcona edukacji STEAM, rozumianej jako przestrzeń przepływu wartości między nauką, technologią, sztuką, edukacją, człowiekiem i przyszłością. Jej głównym tematem są relacje, rozwój oraz budowanie mostów – między dziedzinami wiedzy, między edukacją formalną i doświadczeniem, między kompetencjami naukowymi i społecznymi.
Violetta Kulik: Co jest szczególną wartością tej publikacji?
Dr Magdalena Christ, prof. UŚ: Klamrą spajającą publikację oraz przedstawione w niej opowieści jest jedna z rutyn widocznego myślenia, opracowanych przez zespół badaczy z Uniwersytetu Harvarda w ramach projektu „Visible Thinking” (Project Zero). Schemat „3-2-1 Most” odniesiono bezpośrednio do obszaru STEM/STEAM:
3 skojarzenia: STEM/STEAM – o co chodzi? Dopisz trzy pierwsze skojarzenia. Nie zastanawiaj się zbyt długo… Pomyśl, napisz i przejdź dalej.
2 pytania: Co Cię w związku z tym ciekawi? Czego chciałabyś/chciałbyś się dowiedzieć?
1 metafora: STEM/STEAM jest jak… (dokończ zdanie).
Szczególną wartością publikacji jest jej forma. Wersja drukowana została zaprojektowana jako książka typu flip-flop – możliwa do czytania z dwóch stron, z podwójnymi okładkami oraz punktem spotkania w środku. Rozwiązanie to nie jest wyłącznie zabiegiem edytorskim, lecz bezpośrednim przełożeniem idei mostu na strukturę fizyczną. Publikacja ma charakter rozkładany, wielokierunkowy, zinowy i eksperymentalny – łączy tekst zasadniczy, elementy warsztatowe, quiz, dodatki oraz warstwę wizualną opartą na kolażu, abstrakcji i estetyce brulionu.
W publikacji zrezygnowaliśmy z numeracji stron, co również jest zabiegiem celowym. W spisie treści czytelnik widzi kolejność opowieści, a następnie poszukuje wybranej z nich. Kartkując strony, natrafia na inspirujące hasła z innych historii, rozkładane alonże czy quiz. Książkę trzeba w odpowiednich momentach obracać, aby przeczytać wybrane fragmenty, co zachęca do interakcji i eksperymentowania z publikacją. Sam format książki przypomina pomniejszoną wersję płyty winylowej, a otwarty grzbiet okładki zszyto nićmi w ośmiu wersjach kolorystycznych.
Książka została zgłoszona do nagrody „Złota Róża” dla najlepszej książki popularnonaukowej napisanej w języku polskim. Wyróżnienie to jest przyznawane przez Festiwal Nauki w Warszawie we współpracy z Instytutem Książki oraz miesięcznikiem „Nowe Książki”.
Violetta Kulik: Wydanie książki obejmuje różne etapy, które są kluczowe dla sukcesu. Jak długo trwały przygotowania do wydania publikacji „3, 2, 1… zaprojektuj siebie!”?
Dr Magdalena Christ, prof. UŚ: Publikacja została wydana w ramach realizacji projektu „Zbudowanie systemu koordynacji i monitorowania regionalnych działań na rzecz kształcenia zawodowego, szkolnictwa wyższego oraz uczenia się przez całe życie, w tym uczenia się dorosłych” będącego elementem Krajowego Planu Odbudowy i Zwiększania Odporności. Narzucał on bardzo restrykcyjne ramy czasowe. Na początku kwietnia 2026 r. zostałam zaproszona do pełnienia roli redaktorki, a publikacja musiała ukazać się do końca czerwca tegoż roku. Mieliśmy zaledwie trzy miesiące na realizację całego zadania – od zrodzenia się pomysłu aż po wydruk książki. To był niezwykle intensywny czas.
Pracę rozpoczęłam od analizy stron internetowych oraz profili w mediach społecznościowych wydziałów uczelni, ze szczególnym uwzględnieniem Wydziału Nauk Ścisłych i Technicznych oraz Wydziału Nauk Przyrodniczych. Kolejnym krokiem było stworzenie bazy osób – studentów, doktorantów, absolwentów oraz pracowników stanowiących wizytówkę naukową i dydaktyczną UŚ, którzy z sukcesami współpracowali już z młodzieżą lub byli w inny sposób związani ze STEAM. Istotne było również to, aby zaproszeni autorzy mieli możliwość przygotowania tekstów w tak wąskich ramach czasowych.
Proces ten wymagał wielu spotkań w zespole projektowym, setek wymienionych maili i godzin rozmów telefonicznych. Równolegle toczyły się prace nad korektą językową, projektowaniem i dopracowywaniem grafik, pozyskiwaniem materiałów wizualnych oraz składaniem wszystkiego w spójną całość, która zaprosi młodych ludzi do interakcji.
Dodatkowo, wraz z dr. hab. Michałem Kosińskim, prof. UŚ, przeprowadziliśmy cztery warsztaty z młodzieżą powiązane ze STEAM. Dzięki nim mogliśmy osobiście sprawdzić i zweryfikować, jak uczniowie rozumieją nauki eksperymentalne, a także poznać ich potrzeby, oczekiwania, zainteresowania i plany na przyszłość. Było to niezwykle cenne doświadczenie, które pomogło mi z większą empatią podejść do tworzenia tej publikacji. Traktuję ją jako prototyp, który pozwoli nam weryfikować w bezpośrednim kontakcie, czy taka forma trafia do młodych odbiorców, i zbierać informacje niezbędne do stałego udoskonalania oferty edukacyjnej w dynamicznie zmieniającym się świecie.
Violetta Kulik: Jest Pani redaktorką naukową publikacji. Kto oprócz Pani brał udział w tworzeniu tego dzieła?
Dr Magdalena Christ, prof. UŚ: Jestem redaktorką naukową publikacji, a także autorką jednej z opowieści, quizu oraz koncepcji merytorycznej jednej z grafik umieszczonych na alonży. Studenci, z którymi spotykałam się podczas zajęć z modułu „ABC myślenia wizualnego i sketchnotingu”, przygotowali notatki wizualne, które również znalazły się w książce.
Miałam ogromną przyjemność pracować w zespole składającym się z niesamowitych osób. Byli to: Katarzyna Litwinowicz (redakcja i korekta językowa), która z niezwykłą precyzją i zaangażowaniem dbała o każdy szczegół i językowe dopracowanie tekstów; dr Przemysław Jeżmirski (projekt okładki, layout i skład) – artysta, który przełożył naszą wizję na ekscytujący projekt graficzny; a przede wszystkim Daniel Wahl (koordynacja), inicjator całego przedsięwzięcia, profesjonalista w każdym calu, człowiek, dla którego Uniwersytet Śląski to, podobnie jak dla mnie, nie tylko miejsce pracy, ale element stylu życia.
Opowieści zawarte w publikacji przygotowało dwadzieścia siedem osób reprezentujących różne wydziały, zainteresowania i etapy życia: pracownicy Uniwersytetu Śląskiego, doktoranci, studenci, absolwenci, a także uczennica szkoły średniej, uczestnicząca wcześniej w programie „Uniwersytet Najlepszych UŚ”. Wspólnie stworzyliśmy międzypokoleniowy most. Opowieści te mają formę inspirujących historii o autorach, ich wyborach, zmianach, zrealizowanych działaniach, projektach, planach, eksperymentach oraz o ludziach, którzy pojawili się na ich drodze.
Autorkami tekstów są również przedstawicielki Wydziału Nauk Społecznych: dr Agnieszka Skorupa, prof. UŚ (Instytut Psychologii), dr Magdalena Marekwia oraz dr Sara Knapik-Szweda (Instytut Pedagogiki). Instytut Pedagogiki reprezentują także doktorantki: mgr Klaudia Nowak (laureatka nagrody „Odważne w nauce” w kategorii Odważna Naukowczyni na Starcie, autorka profilu w mediach społecznościowych Autodydaktyczna) oraz mgr Sylwia Korzon (koordynatorka inicjatywy dla młodych dorosłych Youth Point Kato, autorka strony neuronowylas.pl). Swoją opowieść przedstawiła również doktorantka powiązana z Instytutem Psychologii – mgr Katarzyna Jurasz (zdobywczyni III miejsca w konkursie FameLab Poland 2025). Wśród autorek znalazła się także absolwentka pedagogiki przedszkolnej i wczesnoszkolnej na UŚ – mgr Sara Piątek (trzykrotna zdobywczyni pierwszego miejsca w finałach światowych konkursu Odyssey of the Mind w USA – w IV kategorii wiekowej i 5. problemie długoterminowym).
Książka trafi w nasze ręce dzięki otwartym na nietypowe projekty pracownikom drukarni Skleniarz w Krakowie. W wersji elektronicznej można przeczytać ją tutaj:
https://issuu.com/uniwersytetslaski/docs/3_2_1…_zaprojektuj_siebie_o_relacjach_rozwoj
Violetta Kulik: Serdecznie gratuluję i dziękuję za rozmowę.
dr Magdalena Christ, prof. UŚ
Wydanie publikacji „STEM – przepływ wartości – edukacja, człowiek, przyszłość” dofinansowane w ramach realizacji projektu „Zbudowanie systemu koordynacji i monitorowania regionalnych działań na rzecz kształcenia zawodowego, szkolnictwa wyższego oraz uczenia się przez całe życie, w tym uczenia się dorosłych” w ramach Krajowego Planu Odbudowy i Zwiększania Odporności.
