O tym, czy żyjemy dłużej, bo oszukaliśmy zegar biologiczny, czy po prostu medycyna skuteczniej ratuje nas przed śmiercią roozmawiamy z dr. hab. Grzegorzem Gawronem, prof. UŚ — socjologiem z Instytutu Socjologii Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach, Koordynatorem Centrum Projektowania Uniwersalnego UŚ, konsultantem ds. starzenia Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) oraz członkiem międzynarodowego zespołu badawczego przy WHO Centre for Health Development w Kobe.
Violetta Kulik: Co dziś nauka wie o biologicznych granicach ludzkiego życia? Czy żyjemy dłużej dzięki lepszemu medycznemu wsparciu, czy faktycznie spowolniliśmy proces starzenia?
Dr hab. Grzegorz Gawron, prof. UŚ: Muszę zacząć od zastrzeżenia, że jestem socjologiem, więc o biologii starzenia mówię z pokorą należną komuś, kto na co dzień z mitochondriami ma kontakt raczej pośredni. Dzisiejsza nauka nie potrafi wskazać precyzyjnie biologicznej granicy ludzkiego życia, ale też nie ma dowodów, że lada chwila wszyscy zaczniemy dożywać 130 lat. Analizy opublikowane w Nature Aging pokazują raczej, że wzrost długości życia w krajach najdłużej żyjących wyhamowuje i bez realnego oddziaływania na sam proces biologicznego starzenia radykalne wydłużenie życia jest mało prawdopodobne. Dzisiaj żyjemy dłużej głównie dlatego, że postęp w medycynie pozwala skuteczniej zwalczać choroby, której jeszcze niedawno były dla nas śmiertelne, zapobiegamy przedwczesnym zgonom i mamy lepsze warunki życia, ale również wzrasta nasza świadomość prozdrowotna. To jednak nie znaczy, że udało nam się zatrzymać zegar biologiczny.
Zresztą bardziej interesujące od pytania „ile lat możemy przeżyć?” jest pytanie „ile z tych lat przeżyjemy w zdrowiu?”. Bowiem według dostępnych danych GUS w 2024 roku przeciętne trwanie życia w Polsce wynosiło niespełna 75 lat dla mężczyzn i nieco ponad 82 lata dla kobiet. Ale jeśli zapytamy o życie w zdrowiu, obraz zmienia się wyraźnie: to około 61,6 roku dla mężczyzn i 65,3 roku dla kobiet. Innymi słowy, żyjemy coraz dłużej, ale nie oznacza to, że wszystkie te lata jesteśmy w stanie przeżyć w pełnej sprawności i bez istotnych ograniczeń zdrowotnych.
Na tle Unii Europejskiej ten obraz jest jeszcze ciekawszy. Pod względem samej długości życia Polska wypada słabo: dla obu płci łącznie przeciętne trwanie życia wynosi u nas około 78,5 roku, czyli mniej więcej trzy lata mniej niż średnio w Unii Europejskiej. Daje nam to 21. lokatę wśród 27 państw UE. Daleko nam zatem do europejskiej czołówki – Hiszpanii, Szwecji czy Włoch, gdzie przeciętne trwanie życia wynosi około 84 lata, ale jednocześnie pozostawiamy za sobą m.in. Rumunię, Łotwę i Bułgarię, gdzie wskaźnik ten sięga 77 lat.
Jednak kiedy spojrzymy na trwanie życia w zdrowiu, sytuacja wygląda już znacznie lepiej. Polska osiąga około 64,7 roku i znajduje się w okolicach 11. miejsca wśród krajów Unii, dla których dostępne są dane. A więc paradoksalnie: w skali Europy nie żyjemy szczególnie długo, ale pod względem liczby lat przeżywanych bez poważnych ograniczeń zdrowotnych wypadamy znacznie lepiej niż sugerowałaby nasza pozycja w rankingu długości życia. Dlatego to właśnie ta luka jest jednym z najważniejszych wyzwań starzejących się społeczeństw, a jej stopniowe niwelowanie powinno być dla nas ważniejsze niż bicie kolejnych rekordów długowieczności.
Violetta Kulik: Jaki jest największy mit dotyczący starzenia się organizmu, z którym wciąż walczą naukowcy?
Dr hab. Grzegorz Gawron, prof. UŚ: Największy mit? To chyba przekonanie, że starość jest rodzajem równi pochyłej: człowiek kończy 60 czy 70 lat i od tego momentu wszystko już tylko słabnie. Tak to nie działa. Dwóch siedemdziesięciolatków może różnić się między sobą sprawnością fizyczną, poznawczą i społeczną bardziej niż ludzie należący do różnych pokoleń.
Bowiem starości niemożna zamknąć w chronologii wieku i przekonaniu, że dla każdego z nas zaczyna się ona w konkretnym i wspólnym dla wszystkich punkcie, dającym się precyzyjnie wskazać na trajektorii naszego życia. Wiek chronologiczny jest bardzo niedoskonałą informacją o człowieku, a część naszego społeczeństwa, którą zwykliśmy określać mianem senioralnej jest w rzeczywistości najbardziej heterogeniczną grupą.
Innymi słowy, nie każdy starszy człowiek staje się niesamodzielny, nie każdy traci pamięć, nie każdy wycofuje się z życia społecznego. Jako socjolog powiedziałbym wręcz, że starość jest w dużej mierze biografią zapisaną w ciele i umyśle – wpływają na nią edukacja, praca, dochody, środowisko życia, relacje społeczne i dostęp do ochrony zdrowia. Tymczasem, często mylimy skutki biologicznego starzenia ze skutkami warunków, w których człowiek przeżył poprzednie kilkadziesiąt lat. Metryka wskazuje tylko na liczbę przeżytych wiosen, a nie określa kim jesteśmy i jakie są nasze możliwości.
Violetta Kulik: Większość z nas chce żyć nie tylko dłużej, ale przede wszystkim w zdrowiu. Jakie 3 kluczowe nawyki – według badań – mają największy wpływ na zachowanie sprawności do późnych lat?
Dr hab. Grzegorz Gawron, prof. UŚ: To trudne pytanie, na które nie ma chyba jednej odpowiedzi. Specjaliści różnych dzianin prześcigają się w tworzeniu swoistych rankingów aktywności i procedur, które rzekomo mają nam gwarantować zachowanie zdrowia i wigoru na stare lata. Jednak moim zdaniem starość powinniśmy postrzegać w kategoriach wieloetapowego procesu, który zaczyna się dużo wczesnej niż często zdajemy sobie z tego sprawę. Warto tutaj odwołać się do ustaleń Komisji The Lancet, która w 2024 r wskazała 14 potencjalnie modyfikowalnych czynników ryzyka otępienia i oszacowała, że ich ograniczenie w trakcie życia mogłoby zapobiec lub opóźnić około 45% przypadków demencji. Czyli dobra wiadomość brzmi: geny mają znaczenie, ale nie piszą całego scenariusza jesieni naszego życia. Co istotne, wśród wyróżnionych faktorów eksperci wskazali na izolację społeczną, uznając w ten sposób istotę naszych związków z innymi ludźmi. O emeryturze myślimy zwykle w kategoriach pieniędzy, a równie ważny jest „fundusz relacji społecznych”. Można mieć świetnie zabezpieczoną przyszłość finansową, a jednocześnie wieść późniejsze życie bez przyjaciół, zainteresowań i poczucia, że jest się komuś potrzebnym.
Violetta Kulik: Z badań wynika, że samotność bywa równie szkodliwa dla zdrowia jak palenie papierosów. Jak izolacja społeczna wpływa na nasze funkcjonowanie?
Dr hab. Grzegorz Gawron, prof. UŚ: Z tym porównaniem do papierosów byłbym ostrożny — jest nośne medialnie, ale nie oznacza, że możemy przeliczyć godzinę samotności na określoną liczbę wypalonych papierosów. Nie zmienia to oczywiście fakt, że sam związek między izolacją społeczną, samotnością i zdrowiem jest jednak bardzo dobrze udokumentowany.
Należy przy tym rozróżniać izolację od samotności. Ta pierwsza wynika z ograniczonej liczby rzeczywistych kontaktów społecznych, druga natomiast jest subiektywnym poczuciem braku satysfakcjonujących relacji. Przekonałem się o tym już wielokrotnie analizując wyniki badań, które od lat realizuję wśród polskich i europejskich seniorów. Niezależnie bowiem od szerokości czy długości geograficznej określającej miejsce bytowania moich „srebrnych” rozmówców, widoczny jest powtarzalny, uniwersalnych schemat – można, mieszkać samemu i nie czuć się samotnym, ale można też mieć rodzinę, sąsiadów i wielu znajomych, a mimo to doświadczać głębokiej samotności. Dlatego relacje społeczne powinny być traktowane nie jako dodatek do zdrowia, ale jako jeden z jego społecznych fundamentów.
Violetta Kulik: Czyli, dla dobrej starości nie wystarczy mieć wokół siebie innych ludzi, ale ważne jest poczucie, że nadal uczestniczymy w życiu społecznym, jesteśmy potrzebni i mamy wpływ na swoje otoczenie?
Dr hab. Grzegorz Gawron, prof. UŚ: Zdecydowanie tak. Nie chodzi bowiem o liczbę osób zapisanych w telefonie, ale o to, czy nadal mamy swoje miejsce w sieci relacji społecznych, możemy coś od siebie dawać i mamy poczucie, że nasza obecność ma znaczenie. Bardzo wyraźnie przekonałem się o tym podczas współpracy z WHO Centre for Health Development w Kobe, kiedy uczestniczyłem w międzynarodowych badaniach lokalnych inicjatyw wspierających osoby starsze. W pierwszym etapie odpowiadałem za polskie studium przypadku, a równolegle dla WHO inni lokalni badacze analizowali podobne rozwiązania m.in. w Indiach, Republice Południowej Afryki, Tajlandii, Wietnamie, Ugandzie i Chinach. W kolejnym etapie przygotowywałem studium ukraińskie natomiast program rozszerzono wówczas o przypadki m.in. z Chile, Iranu, Libanu, Serbii, czy Sri Lanki.
I właśnie ta międzynarodowa perspektywa była dla mnie szczególnie ciekawa. Ostatecznie tworząc rekomendacje do dokumentu ramowego WHO w gronie eksperckim dochodziliśmy zgodnie do wniosku, że mimo znaczących różnic kulturowych i instytucjonalnych w badanych krajach powtarzał się podobny mechanizm: tam, gdzie osoby starsze były nie tylko odbiorcami pomocy, ale również uczestnikami i współtwórcami działań, wzmacniały się ich związki ze wspólnotą, a samo zaangażowanie mogło budować poczucie celu i bycia potrzebnym. Analiza WHO wskazywała wręcz, że aktywny udział osób starszych sprzyjał osiąganiu celów inicjatyw i wzmacnianiu więzi ze społecznością, a seniorzy występujący w roli osób wspierających innych sami odnosili korzyści w postaci rozwoju i większego poczucia sensu. Dlatego jeden z ważniejszych wniosków, który wyniosłem z tych badań, brzmi dość prosto: dobre starzenie w dużej mierze dzieje się lokalnie. W sąsiedztwie, klubie, organizacji, parafii, uniwersytecie trzeciego wieku czy lokalnym centrum aktywności. Dobra polityka senioralna nie powinna więc organizować życia za osoby starsze, ale tworzyć warunki, żeby można było organizować je razem z nimi.
Violetta Kulik: Polskie społeczeństwo starzeje się bardzo szybko. Czy polityka senioralna nadąża za tą zmianą i rzeczywiście odpowiada na potrzeby coraz liczniejszej grupy osób starszych?
Dr hab. Grzegorz Gawron, prof. UŚ: Na pewno nie możemy powiedzieć, że zaczynamy od zera. W Polsce przez ostatnie kilkanaście lat powstało kilka ważnych instrumentów polityki senioralnej, a od 2026 r. działa nowy program „Aktywni Seniorzy – ASY” na lata 2026–2030, który w pewnym sensie zbiera doświadczenia wcześniejszych programów ASOS, Aktywni+ i Senior+. Mam zresztą do tych programów bardzo osobisty stosunek, bo miałem okazję obserwować ich działanie z dwóch zupełnie różnych perspektyw. Przez blisko dekadę byłem ekspertem oceniającym projekty składane przez lokalne organizacje w ramach programu ASOS przemianowanego później na Aktywni+. Widziałem więc setki pomysłów rodzących się i z sukcesami realizowanych bardzo blisko ludzi: w stowarzyszeniach, fundacjach, uniwersytetach trzeciego wieku i małych społecznościach. Z kolei program Senior+ poznałem dosłownie od środka. Realizując ogólnopolskie badania, odwiedzałem Dzienne Domy i Kluby Senior+, gdzie prowadziłem długie rozmowy z kierownikami, personelem oraz samymi osobami starszymi. To było dla mnie jedno z tych doświadczeń badawczych, po których statystyczne kategorie zaczynają mieć twarze, imiona i własne biografie. Pamiętam ogromną życzliwość, z jaką byłem przyjmowany, gotowość do rozmowy, ale też niejeden talerz zupy czy kawałek domowego ciasta. I chyba właśnie stąd bierze się moja ostrożność wobec pytania, czy polska polityka senioralna „nadąża” albo „nie nadąża”. Z perspektywy socjologa ważniejsze jest to, czy jako społeczeństwo potrafimy zapewnić ciągłość dobrych rozwiązań, odpowiednią skalę ich finansowania i rzeczywistą dostępność w małych miejscowościach, na wsiach i w dużych miastach. Demografia nie działa projektowo i nie kończy się wraz z zamknięciem konkursu dotacyjnego. Dlatego prawdziwym testem polityki senioralnej będzie nie liczba uruchomionych programów, lecz to, czy starszy człowiek — niezależnie od miejsca zamieszkania i zasobności portfela — będzie miał realny dostęp do relacji społecznych, aktywności, opieki i wsparcia wtedy, kiedy zacznie ich potrzebować.
Violetta Kulik: W wielu tradycyjnych kulturach starość utożsamiano z mądrością. Jak współczesny, nastawiony na szybkość i technologię świat postrzega osoby starsze i co na tym tracimy?
Dr hab. Grzegorz Gawron, prof. UŚ: Trochę paradoksalnie: stworzyliśmy cywilizację, dzięki której żyjemy coraz dłużej, a jednocześnie bardzo boimy się starości. W kulturze szybkości, innowacji i ciągłej aktualizacji starszego człowieka łatwo przedstawić jako kogoś, kto „nie nadąża”. Niestety potwierdzają to badania, których wyniki pokazują, że ageizm pozostaje zjawiskiem niezwykle rozpowszechnionym — według dostępnych danych nawet około połowa ludzi na świecie przejawia ageistyczne postawy wobec osób starszych.
Tracimy na tym znacznie więcej niż dobre samopoczucie seniorów. Tracimy pamięć instytucjonalną, doświadczenie zawodowe, wiedzę praktyczną, ciągłość lokalnych wspólnot i możliwość patrzenia na problemy z perspektywy dłuższej niż ostatni sezon. Co więcej, technologia może ageizm zarówno zmniejszać, jak i produkować — jeżeli projektujemy usługi cyfrowe bez udziału starszych użytkowników, sami tworzymy grupę „cyfrowo wykluczonych”, a potem dziwimy się, że została wykluczona.
Violetta Kulik: W jaki sposób relacje z młodszymi pokoleniami wpływają na stan zdrowia i poczucie celu u osób starszych?
Dr hab. Grzegorz Gawron, prof. UŚ: Najważniejsze jest chyba słowo „wzajemność”. Dobra relacja międzypokoleniowa nie polega na tym, że młodzi „pomagają biednym seniorom”, tylko że obie strony mają coś do zaoferowania. Starsi mogą przekazywać doświadczenie, pamięć i kompetencje, młodsi — nowe sposoby działania, technologie czy inne spojrzenie na świat; ale przede wszystkim obie strony dostają poczucie bycia potrzebnym komuś spoza własnego pokolenia.
Badania nad programami międzypokoleniowymi wskazują, że mogą one zmniejszać samotność, wzmacniać poczucie społecznej więzi i dobrostan osób starszych, a równocześnie redukować stereotypy wieku wśród młodych. Dlatego istotne jest, abyśmy wszyscy umieli patrzeć na starość z większą uważnością i bez stereotypów. Bo starość nie jest przecież czasem poza życiem — jest jego dalszym ciągiem, tylko przeżywanym w inny sposób. Przyjmując za maksymę słowa Henry’ego Longfellowa: „Starość jest szansą nie mniejszą niż młodość — tyle że przychodzi w innej szacie”.
A jeśli miałbym zamknąć całą naszą rozmowę w jednym zdaniu, powiedziałbym: warto tworzyć taki świat, w którym dobrze się starzeć — bo wcześniej czy później wszyscy będziemy chcieli w nim zamieszkać.
Dr hab. Grzegorz Gawron, prof. UŚ