Z okazji Dnia Krajobrazu rozmawiamy z dr Joanną Godawą – badaczką pracującą na Uniwersytecie Śląskim, która jest fascynatką pedagogiki przyrody, outdoor education i zajęć w przestrzeni natury. Pisze bajki leśne dla dzieci i zajmuje się badaniem relacji człowieka z naturą.
Violetta Kulik: Pani doktor, czym dla osoby badającej związki człowieka z naturą jest krajobraz? Czy to, co widzimy za oknem, to tylko wizualna kompozycja, czy raczej dynamiczny system stworzony przez naturę i człowieka?
Dr Joanna Godawa: Natura kojarzy nam się z czymś pierwotnym, powszechnym i pięknym. Związek człowieka z naturą istniał od zawsze. Jesteśmy częścią świata przyrody i bezsprzecznie potrzebujemy jej do życia. Przestrzeń natury oprócz wartości materialnych przejawia się w życiu człowieka jako sensytywna inspirująca siła, oddziałująca na kreowanie wewnętrznych krajobrazów człowieka. Zdaniem Yi- Fu Tuana przestrzeń jest, oczywiście, czymś więcej niż złożonym i zmiennym punktem widzenia czy odczuciem. Jest warunkiem biologicznego przetrwania.
Violetta Kulik: O Dniu Krajobrazu pamiętamy 20 października. Jaka jest zdaniem Pani Doktor główna misja tego święta i dlaczego warto budować w społeczeństwie wrażliwość?
Dr Joanna Godawa: Przyjmując, że krajobraz jest ogółem cech przyrodniczych i antropogenicznych wyróżniających określony teren możemy spojrzeć na krajobraz przez pryzmat przyrody, miejsc oraz działalności człowieka. Przywołując słowa Scotta D. Sampsona naturę możemy doświadczać jako: dziką, udomowioną i technologiczną. Dzika natura to organizmy i miejsca, które nie są kontrolowane przez człowieka. Dzika natura to nie tylko miejsca znajdujące się daleko od miast, również tam możemy doświadczać przyjemności z obserwacji dzięcioła czy wiewiórek. Do tej kategorii zaliczamy obszary chronione, parki krajobrazowe czy parki narodowe. Natura udomowiona, stanowiąca drugą kategorię, to natura podlegająca kontroli człowieka. Możemy tu wymienić: parki, przydomowe ogródki, zielone obszary przy szkołach, skwerki miejskie. Są to obszary podlegające kontroli człowieka. Trzecią kategorię stanowi natura technologiczna, czyli reprodukcje, faksymile świata naturalnego. Myślę, że to bardzo ważne myśleć o krajobrazie bardziej z perspektywy natury niż człowieka, tak żebyśmy mogli ze sobą symbiotycznie współistnieć.
Violetta Kulik: Krajobraz odgrywa ogromną rolę w naszym codziennym życiu – inspiruje, poprawia humor, motywuje. Jak z perspektywy pedagogiki przyrody i outdoor education tłumaczona jest ta relacja między człowiekiem a krajobrazem i miejscem?
Dr Joanna Godawa: Zastanówmy się nad miejscem człowieka w świecie natury. Miejsce to bezpieczeństwo, przestrzeń to wolność. Relacje przestrzeni i miejsca to bardzo interesujący temat. W doświadczeniu znaczenie przestrzeni nakłada się często na znaczenie miejsca. Przestrzeń jest bardziej abstrakcyjna niż miejsce. To, co na początku jest przestrzenią, staje się miejscem, w miarę poznawania i nadawania wartości . Miejsca nabierają dla nas znaczenia po przez istotne doświadczenia z nimi związane. Natura może stać się miejscem, w którym mamy okazję doświadczać siebie w kontakcie z przyrodą. Jest to szczególny związek zaistniały między osobą ,miejscem i czasem, w którym mamy okazję do samorozwoju, wyciszenia, polisensorycznego doświadczania przyrody, aktywności i odpoczynku. W otwartej przestrzeni można intensywnie odczuć walory miejsca, a w samotności zacisznego miejsca ogrom rozciągającej się poza nim przestrzeni staje się dominujący. Zdrowa istota przyjmuje z ochotą zarówno ograniczenie, jak i wolność, ograniczenie miejsca i otwartość przestrzeni .
Violetta Kulik: Co sprawia, że dany krajobraz odbieramy jako „ładny”, swojski i dający poczucie bezpieczeństwa, a inny wywołuje w nas dyskomfort.
Dr Joanna Godawa: Myślę, że to zależy od naszej indywidualnej wrażliwości, od tego co jest nam bliskie. Lubimy różne krajobrazy, łączy się to z naszymi wspomnieniami, przeżyciami, dzieciństwem, z tym jak spędzaliśmy wakacje, gdzie podróżowaliśmy. To są nasze osobiste doświadczenia połączone z emocjami. Moim zdaniem im bardziej naturalny jest krajobraz tym lepiej. Instynktownie szukam zieleni, drzew, skwerów, parków w miastach. Wtedy czuję się dobrze.
Violetta Kulik: Żyjemy w województwie śląskim – obszarze o bogatym, ale i trudnym krajobrazie poprzemysłowym. Jak uczyć się dostrzegać wartość i piękno w przestrzeniach przekształconych przez przemysł?
Dr Joanna Godawa: To trudne, ale możliwe. Można poszukać tej przyrody nawet w przemysłowym czy bardzo zurbanizowanym krajobrazie. Pomagają w tym spacery przyrodnicze, które odbywają się w bardzo nieoczywistych miejscach, jak choćby biodróże organizowane przez Michała Książka (przyrodnika i podróżnika), gdzie uczestnicy takiego spaceru pielęgnują w sobie uważność szukając roślin i zwierząt w przestrzeniach czasem bardzo nieoczywistych, miejskich, postindustrialnych. Myślę, że to ważne żeby szukać przyrody także tam.
Violetta Kulik: Gdyby miała Pani dać czytelnikom jedną prostą radę na nadchodzący Dzień Krajobrazu – jak nauczyć się „patrzeć uważniej” na swoje otoczenie?
Dr Joanna Godawa: Przede wszystkim powiedziałabym, że trzeba wychodzić. Niektórzy wychodzą na dwór, inni na pole, jeszcze inni na plac. Najważniejsze jest żeby czasem trochę zwolnić, rozejrzeć się, przystanąć, posłuchać tego co mówi do nas świat. To nie muszą być wielkie wyprawy, po prostu czasem wystarczy wyjść za próg.
dr Joanna Godawa
Zdjęcie: archiwum prywatne