O nowej publikacji i o „spójnym organizmie miejskim” rozmawiam z socjolożką, filolożką i adiunktką w Instytucie Socjologii Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach dr Zuzanną Neuve-Église.
Violetta Kulik: Pani Doktor, interesuje się Pani dyskursem, komunikacją, procesami metropolizacji i governance oraz przemianami tożsamości zbiorowych i identyfikacją terytorialną. Od 2016 roku związana jest Pani z działalnością Obserwatorium Procesów Miejskich i Metropolitalnych. Skąd u Pani takie zainteresowania naukowe?
Dr Zuzanna Neuve-Église: Moje zainteresowania naukowe wyrastają z dość konsekwentnej, choć wielowątkowej drogi, która od początku łączyła język, komunikację i sprawy społeczne. Z jednej strony bardzo wcześnie pojawiła się u mnie fascynacja słowem – pisaniem, analizą tekstów, językami obcymi jako narzędziem rozumienia innych kultur i sposobów interpretowania świata. Pierwsze, bardzo proste „gazetki” dla mojej rodziny tworzyłam sama, spinając zszywkami kartki bloku rysunkowego. Jeszcze nie chodziłam do szkoły, miałam kilka lat. Ostatecznie języki obce, angielski i francuski, stały się dla mnie częścią zawodowej ścieżki – jako pierwsze wybrałam studia filologiczne. Późniejsza praca w charakterze tłumaczki i nauczycielki języków obcych nauczyła mnie dużej wrażliwości na znaczenia, konteksty i niuanse komunikacyjne. To doświadczenie do dziś silnie wpływa na mój sposób uprawiania socjologii.
Równolegle rozwijałam zainteresowania społeczne w ramach studiów socjologicznych – mam podwójny dyplom – a momentem przełomowym było dla mnie rozpoczęcie pracy w Obserwatorium Procesów Miejskich i Metropolitalnych w trakcie studiów magisterskich. To było miejsce, w którym teoria bardzo szybko spotkała się z praktyką. Obserwatorium powstało z inicjatywy naukowców z Instytutu Socjologii UŚ jako jednostka międzyuczelniana, skupiająca ponad 90 badaczy różnych dyscyplin, i od początku było silnie osadzone w realnych procesach zachodzących w regionie. Mogłam z bliska obserwować tworzenie się Górnośląsko-Zagłębiowskiej Metropolii, a jednocześnie uczestniczyć w badaniach terenowych i współpracy z samorządami. Praca na „żywym, metropolitalnym organizmie” ukształtowała moje podejście do badań nad metropolizacją. Bardzo dużo mi dała jeśli chodzi o rozumienie funkcjonowania obszarów metropolitalnych i zachodzących w nich procesów społecznych oraz przestrzennych.
Z czasem ten nurt został poszerzony o perspektywę międzynarodową, m.in. w ramach europejskiego projektu MECOG-CE, gdzie analizowaliśmy dziesiątki praktyk i narzędzi współpracy międzygminnej w różnych krajach Europy Środkowej. To doświadczenie jeszcze mocniej uświadomiło mi, jak istotną rolę w funkcjonowaniu obszarów metropolitalnych odgrywają narracje, zaufanie, komunikacja i zdolność do budowania wspólnych ram interpretacyjnych.
Równie ważnym źródłem moich zainteresowań są jednak doświadczenia biograficzne. Dorastanie w Katowicach, kontakt z edukacją regionalną, językiem śląskim, a także skomplikowane trajektorie losu członków mojej rodziny i ich migracje – ze Śląska i z dawnych Kresów Wschodnich – sprawiły, że pytania o tożsamość, pamięć miejsca i relację ludzi z terytorium towarzyszyły mi od wczesnych lat. Wychowałam się na opowieściach mojej babci o wieloetnicznym Stanisławowie, w którym się urodziła i dorastała – mieście, które przed II wojną światową leżało w granicach II Rzeczpospolitej, a dziś znajduje się w zachodniej Ukrainie.
Fascynowało mnie więc to, w jaki sposób przestrzeń staje się „własna”, jak jest opowiadana i przeżywana oraz jak różne tradycje kulturowe współistnieją w jednym regionie. W przypadku Górnośląsko-Zagłębiowskiej Metropolii ma to szczególne znaczenie, ponieważ obszar ten tworzą ziemie Śląska i Zagłębia Dąbrowskiego – dwóch odmiennych krain historyczno-geograficznych. Te wątki w naturalny sposób znalazły swoje odzwierciedlenie w badaniach przedstawionych w książce, w których metropolia jest rozumiana zarówno jako instytucja, jak i przestrzeń społecznego doświadczenia.
Violetta Kulik: Czy powstanie Metropolii w centrum województwa śląskiego było czymś naturalnym? Czym jest Metropolia i jakie są jej najważniejsze cele?
Dr Zuzanna Neuve-Église: Tak, powstanie Górnośląsko-Zagłębiowskiej Metropolii (GZM) było w dużej mierze efektem naturalnych procesów urbanizacji i metropolizacji, które od dziesięcioleci integrowały centralną część województwa śląskiego w jeden funkcjonalnie spójny organizm. Jednocześnie mamy do czynienia ze świadomie kształtowanym projektem instytucjonalnym, którego formuła nadal ewoluuje, co potwierdzają zarówno prace nad nowelizacją ustawy metropolitalnej, jak i debata nad koncepcją „jednego miasta”. Fundamentem tych działań był funkcjonujący od 2007 roku Górnośląski Związek Metropolitalny – pierwsza sformalizowana struktura współpracy metropolitalnej, łącząca 14 miast na prawach powiatu. Związek narodził się niejako oddolnie, z inicjatywy prezydentów miast centralnej części województwa śląskiego. Śląskie i zagłębiowskie gminy połączyły więc swoje siły, aby odpowiedzieć na wyzwania regionu, których nie da się skutecznie rozwiązywać w granicach pojedynczych gmin – m.in. w zakresie zintegrowanego systemu transportu, planowania przestrzennego, transformacji poprzemysłowej, ochrony środowiska, adaptacji do zmian klimatu oraz budowania konkurencyjnej i spójnej gospodarczo metropolii. Metropolia GZM to dziś związek metropolitalny 41 gmin, zamieszkiwany przez ok. 2,3 mln osób. To obszar ogniskujący ogromny potencjał i zasoby gospodarcze, społeczne, intelektualne, komunikacyjne i kulturalne województwa śląskiego.
Drogę do utworzenia instytucji Metropolii w jej obecnym kształcie, na mocy specjalnie dedykowanej ustawy, szczegółowo analizuję w książce. Utworzenie Górnośląsko-Zagłębiowskiej Metropolii w 2017 roku było politycznym i prawnym uznaniem realnie istniejącego od wielu lat metropolitalnego organizmu. W codziennym funkcjonowaniu ludzie nie myślą bowiem kategoriami administracyjnymi, lecz raczej pragmatycznymi – „jadę do pracy”, „do szkoły”, „do lekarza” czy „na koncert”. Różne potrzeby mieszkańców i użytkowników przestrzeni są zaspokajane w różnych częściach obszaru metropolitalnego, co tworzy gęstą sieć codziennych przepływów i zależności. Właśnie dlatego w literaturze naukowej mówi się o powiązaniach funkcjonalnych i funkcjonalnym wymiarze metropolizacji.
Violetta Kulik: Metropolia GZM to olbrzymie zasoby gospodarcze, społeczne, intelektualne, komunikacyjne i kulturalne. Na czym polega upowszechnianie w kraju i za granicą walorów Metropolii?
Dr Zuzanna Neuve-Église: Upowszechnianie walorów Metropolii GZM to w praktyce strategiczne opowiadanie światu, kim jesteśmy i dlaczego to ma znaczenie – w sposób spójny, wiarygodny i atrakcyjny. To nie jest reklama w klasycznym sensie, tylko tworzenie rozpoznawalnej tożsamości metropolitalnej na styku gospodarki, kultury, nauki i rozmaitych elementów warunkujących jakość życia. Chodzi o to, by metropolia nie była postrzegana jedynie jako „zlepek miast”, lecz jako rozpoznawalny podmiot i przede wszystkim dobre miejsce do życia.
Z jednej strony oznacza to potrzebę tworzenia spójnej narracji o transformacji regionu, jego innowacyjności, potencjale kulturowym i energii społecznej. Z drugiej strony równie istotne są konkretne działania: wzmacnianie konkurencyjności rynku pracy, poprawa warunków mieszkaniowych czy wysoka jakość usług publicznych, dzięki którym ludzie rzeczywiście chcą w metropolii mieszkać, uczyć się, pracować, inwestować i przebywać. To zadanie dla władz lokalnych, regionalnych oraz samej instytucji metropolitalnej. Bardzo ważnym elementem jest także rozwijanie świadomości metropolitalnej i postaw obywatelskich mieszkańców, tak aby mogli oni coraz bardziej świadomie formułować swoje oczekiwania wobec władz lokalnych i struktury metropolitalnej.
Natomiast kanałami dyfuzji reputacji metropolii są m.in. międzynarodowe konferencje i wydarzenia tematyczne, sieci i partnerstwa miast oraz projekty współpracy, w ramach których Metropolia GZM może prezentować własne dobre praktyki zarządcze. Tak jak miało to miejsce chociażby w realizowanym przez zespół Instytutu Socjologii projekcie MECOG-CE, w którym przez ostatnie trzy lata biorę udział. Wypracowana przez Metropolię GZM „Szkoła Prototypowania” stała się inspiracją do tworzenia nowych metod pracy nad rozwiązaniami dla wyzwań w partnerskich obszarach metropolitalnych w Czechach i w Niemczech.
Dzięki tego typu inicjatywom nasz obszar metropolitalny nie jest postrzegany jako peryferyjny, lecz jako aktywny uczestnik międzynarodowej debaty o przyszłości miast, klimacie i transformacji gospodarczej – taki, od którego inni również mogą się uczyć.
Violetta Kulik: Tworzenie Górnośląsko-Zagłębiowskiej Metropolii: pomiędzy instytucją a przestrzenią społecznej narracji to najnowsza Pani monografia. Na czym koncentruje się książka?
Dr Zuzanna Neuve-Église: Książka koncentruje się na procesie tworzenia Górnośląsko-Zagłębiowskiej Metropolii widzianym nie tylko jako projekt instytucjonalno-prawny, lecz także – a może przede wszystkim – jako zjawisko kulturowe i symboliczne. Interesowało mnie pytanie, czy metropolia może stać się dla mieszkańców przestrzenią „przeżywaną”, a nie wyłącznie konstruktem administracyjnym, oraz w jaki sposób kształtuje się jej znaczenie w zbiorowej wyobraźni.
Od początku przyświecał mi cel stworzenia swoistego kompendium wiedzy o podstawach procesu powołania GZM – jego kontekście historycznym, kulturowym i społecznym. Chciałam zebrać w jednym miejscu kluczowe informacje o tym, czym jest metropolia i metropolizacja, ale jednocześnie zaproponować czytelnikowi coś więcej. Krok po kroku pokazuję więc metody analizy symbolicznego wymiaru metropolii, który dotąd nie był systematycznie badany.
Pierwsza, teoretyczna część książki stanowi przystępne wprowadzenie do problematyki metropolitalnej i dobrze sprawdzi się także dla osób, które dopiero zaczynają interesować się tym tematem. Z kolei część empiryczna to szczegółowy zapis konkretnego procesu historycznego – narodzin zarządzania metropolitalnego w województwie śląskim i pierwszej struktury instytucjonalnej powołanej w tym celu. Czytelnik znajdzie tam m.in. analizę burzliwych losów ustawy metropolitalnej sprzed 2017 roku, wątki rywalizacji władz miejskich w konurbacji oraz stopniowe wykuwanie się myślenia o metropolii jako dobru wspólnym regionu. Praca obejmuje bogate spektrum zagadnień, problemów i doświadczeń związanych z postępem współpracy międzygminnej w województwie śląskim.
Całość oparta jest na analizie dyskursu medialnego – artykułów prasowych i komentarzy czytelników – co pozwala uchwycić, jak metropolia była opisywana, negocjowana i symbolicznie „oswajana” w przestrzeni publicznej. To propozycja zarówno dla badaczy i praktyków, jak i dla wszystkich, którzy chcą lepiej zrozumieć źródła powstania Górnośląsko-Zagłębiowska Metropolia oraz znaczenia, jakie są jej dziś nadawane.
Violetta Kulik: Jakie badania naukowe zostały przedstawione?
Dr Zuzanna Neuve-Église: Przedstawione w książce badania mają charakter empiryczny i zostały zrealizowane pierwotnie na potrzeby mojej rozprawy doktorskiej w latach 2019–2021. Ich osią były dwa zasadnicze pytania badawcze. Po pierwsze – w jaki sposób proces metropolizacji w województwie śląskim, rozumiany w wymiarze instytucjonalnym, przestrzennym i funkcjonalnym, był odzwierciedlany w prasie regionalnej w latach 2007–2018. Po drugie – jakie znaczenia pojęcia „metropolia” były w tym dyskursie konstruowane i utrwalane.
Podstawą analizy stał się obszerny materiał prasowy obejmujący ponad 1500 artykułów pochodzących z dwóch popularnych dzienników regionalnych: „Dziennika Zachodniego” oraz katowickiego dodatku „Gazety Wyborczej”. To tytuły, które przez lata odgrywały istotną rolę w kształtowaniu regionalnej debaty publicznej i stanowiły ważne źródło wiedzy o zachodzących w regionie przemianach. Interesowało mnie nie tylko to, o czym pisano w kontekście metropolii, lecz także jak o niej mówiono – jakie wątki były eksponowane, kto zabierał głos oraz w jaki sposób budowano narrację o nowej formie organizacji przestrzeni i zarządzania.
Analiza została zaprojektowana wieloetapowo. W pierwszej kolejności przeprowadziłam ilościową analizę treści, która pozwoliła uchwycić dynamikę i natężenie dyskursu metropolitalnego w dłuższej perspektywie czasowej, z uwzględnieniem różnych gatunków dziennikarskich – od tekstów informacyjnych i publicystycznych, po wywiady i debaty oraz komentarze czytelników. Dzięki temu możliwe było pokazanie stopnia otwartości debaty oraz zróżnicowania aktorów uczestniczących w dyskusjach o metropolii.
Kolejny etap stanowiła pogłębiona analiza jakościowa, oparta na narzędziach analizy dyskursu. Skupiłam się w niej na treści wyodrębnionych grup tematycznych oraz na mechanizmach porządkujących sposób mówienia o metropolizacji. Uzupełnieniem tej perspektywy była analiza ramowania, pozwalająca zidentyfikować dominujące praktyki selekcji i hierarchizacji informacji oraz środki językowe, za pomocą których nadawano sens procesowi metropolizacji, jego problemom i konsekwencjom, a także próbowano wpływać na sposób ich postrzegania przez odbiorców.
W efekcie badania te tworzą spójny zapis kluczowego etapu metropolizacji regionu – od funkcjonowania Górnośląskiego Związku Metropolitalnego po moment powołania Górnośląsko-Zagłębiowskiej Metropolii w 2017 roku – i pokazują, jak proces ten był społecznie „opowiadany”, negocjowany i oceniany w przestrzeni publicznej.
W książce podkreślam również, że wraz z rozwojem procesu metropolizacji dyskurs prasowy – i szerzej medialny – powinien być przedmiotem dalszych analiz. Praca ta nie wyczerpuje wszystkich wątków, ponieważ sam dyskurs pozostaje dynamiczny i wciąż się kształtuje. Staram się jednak uchwycić i uporządkować najistotniejsze tematy pojawiające się w kluczowym okresie formowania i przemian pierwszej struktury metropolitalnego zarządzania w regionie. W planowanych przedsięwzięciach badawczych chciałabym rozwijać nurt badań nad świadomością metropolitalną, którą postrzegam jako istotny warunek kształtowania postaw obywatelskich, jakości demokracji lokalnej oraz – w dłuższej perspektywie – zrównoważonego rozwoju regionu. Bez tego bowiem instytucja metropolitalna może pozostać jedynie kolejnym administracyjnym tworem, oderwanym od realnych potrzeb i oczekiwań społecznych.
Violetta Kulik: Dziękuję za rozmowę.
dr Zuzanna Neuve-Église