| dr hab. Katarzyna Czornik, prof. UŚ |
„Dylematy bezpieczeństwa Bahrajnu w kontekście relacji z Islamską Republiką Iranu”
Królestwo Bahrajnu, niewielkie państwo wyspiarskie, które do 2002 roku było monarchią absolutną, a dzięki reformom Hamada bin Isa Al Khalify stało się monarchią konstytucyjną, w coraz większym stopniu zyskuje pozycję kluczowego gracza w sprawach regionalnych i międzynarodowych. Nie jest to jednak kwestią oczywistą, ponieważ Bahrajn, w przeciwieństwie do innych państw subregionu Zatoki, nie posiada wielkiej strategii polityki zagranicznej ani też nie przyjmuje na siebie roli mediatora w konfliktach regionalnych i globalnych. Bahrajn wydaje się być państwem „nieproblematycznym” w relacjach bi- czy multilateralnych, nie wzbudza kontrowersji na arenie regionalnej i globalnej, nie jest przedmiotem ani stroną sporów, nie stanowi wyzwania czy zagrożenia dla stabilności i bezpieczeństwa obszaru Bliskiego Wschodu i Afryki Północnej (MENA). Bahrajn jest raczej państwem, które generalnie sprawia wrażenie aktora pozostającego na uboczu wielkiej polityki globalnej, regionalnej czy subregionalnej, a jego głównym celem jest zapewnienie stabilności i przetrwania sunnickiej monarchii oraz bezpieczeństwa granic w niestabilnym otoczeniu geopolitycznym.
Należy jednak podkreślić, że niewielki rozmiar terytorium, strategiczne położenie, niewielkie i wyczerpujące się zasoby surowców naturalnych, a także liczebna dominacja ludności szyickiej budzą we władzach Bahrajnu poczucie niepewności, a to sprawia, że Bahrajn jest państwem, które zwłaszcza w ostatnich latach niezwykle skutecznie balansuje w polityce zagranicznej, realizuje strategię wielowektorową i dywersyfikuje partnerów ekonomicznych, politycznych oraz militarnych.
Największe wyzwanie dla bezpieczeństwa Bahrajnu stanowi jednak fakt, iż jest on położony pomiędzy dwoma regionalnymi potęgami, Arabią Saudyjską i Iranem, a to wymusza skuteczne utrzymywanie równowagi w polityce zagranicznej i bezpieczeństwa w taki sposób, by zrealizować cel egzystencjalny, jakim jest przetrwanie państwa. Tym samym z jednej strony Bahrajn świadomie na poziomie regionalnym szuka i otrzymuje wsparcie ze strony Arabii Saudyjskiej, a na poziomie międzynarodowym pozostaje uzależniony od USA (obecność 5. Floty). Z drugiej jednak strony nowe wyzwania zarówno wewnętrzne (wyczerpywalność surowców energetycznych), jak i zewnętrzne (konflikty regionalne, zbliżenie pomiędzy Rijadem a Teheranem z 2023 roku) implikują nowe akcenty w jego polityce zagranicznej.
Spoglądając niezwykle syntetycznie na czynniki determinujące politykę zagraniczną i bezpieczeństwo Bahrajnu, należy podkreślić, że Bahrajn jest państwem rządzonym przez sunnicką rodzinę Al Khalifa (wspieraną przez Arabię Saudyjską), mimo że szyici stanowią większość ludności (otrzymują wsparcie Iranu). Podział religijny jest zatem kluczowy dla wymiaru i charakteru polityki zagranicznej i bezpieczeństwa Bahrajnu.
Przyglądając się tylko niektórym dylematom i wyzwaniom związanym z podziałem religijnym w Bahrajnie warto wskazać, że:
- Znaczna liczba szyitów w Bahrajnie poparła rewolucję islamską w 1979 roku;
- Islamski Front Wyzwolenia Bahrajnu (IFWB), szyicka organizacja bojowa z siedzibą w Iranie finansowana przez Korpus Strażników Rewolucji Islamskiej (IRGC), opowiadała się za teokratycznymi rządami w Bahrajnie i przyjęciem modelu irańskiego. IFWB został rozwiązany w 2001 roku w wyniku reform emira Hamada bin Isy bin Salmana Al Khalify;
- Problematyczny podział religijny był szczególnie widoczny podczas Arabskiej Wiosny, która dotknęła również Bahrajn. Na początku 2011 roku król Hamad ogłosił stan wyjątkowy po fali brutalnych starć ulicznych. Inspirowani z Iranu protestujący na ulicach Manamy szyici domagali się reform politycznych, ścierali się z siłami bezpieczeństwa i z sunnickimi zwolennikami rządu. Kluczowa była wówczas reakcja GCC. Arabia Saudyjska i ZEA interweniowały militarnie w Bahrajnie w ramach operacji „Tarcza Półwyspu”, której celem była obrona status quo i utrzymanie u władzy sunnickiego monarchy, co zresztą państwa te osiągnęły w sposób szybki i skuteczny;
- Na poziomie wyborczym również widoczne są napięcia na tle religijnym. Dla przykładu, szyickie ugrupowanie polityczne Al-Wefaq, które zdobyło niemal połowę miejsc w wyborach parlamentarnych w Bahrajnie w 2006 i 2010 roku, zostało zdelegalizowane w 2016 roku i nie wzięło udziału w kolejnych wyborach, a główny szyicki duchowny związany Al-Wefaq, szejk Isa Kassim, został w 2016 roku pozbawiony obywatelstwa i udał się do Iranu;
- Bahrajn był częścią międzynarodowej koalicji w 2015 roku kierowanej przez Arabię Saudyjską, mającej na celu interwencję w wojnie domowej w Jemenie.
- W 2016 roku Bahrajn wspierał Arabię Saudyjską w sporze z Iranem dotyczącym egzekucji przez Arabię Saudyjską szyickiego duchownego.
- Bahrajn w 2017 roku był częścią kwartetu wraz z Arabią Saudyjską, ZEA i Egiptem, który izolował Katar, wspierany przez Iran.
- W 2020 roku Bahrajn, w ramach tzw. Porozumień Abrahamowych i pod naciskiem administracji Donalda Trumpa dokonał normalizacji stosunków z Izraelem, co w Teheranie uznano za działanie wrogie.
- Bahrajn kooperował z USA w walce z Huti podczas wojny w Jemenie. Był jedynym arabskim członkiem 22-narodowej koalicji uformowanej w grudniu 2023 roku w ramach Operation Prosperity Guardian, kierowanej przez Dowództwo Centralne Sił Morskich USA (NAVCENT), której celem była ochrona handlu morskiego przed atakami Huti na Morzu Czerwonym (2023-2025);
- Wzajemnym relacjom nie pomagał również fakt, że Bahrajn pozostawał długoletnim militarnym partnerem USA. NAVCENT i Flota USA jest obecna w Bahrajnie od 1948 roku (siedziby w Naval Support Activity – jedyna stała baza wojskowa USA w regionie). Obszar odpowiedzialności to 2,5 mln mil² morskich wód Zatoki Perskiej, Morza Czerwonego, Morza Arabskiego, Zatoki Adeńskiej, Zatoki Omańskiej oraz części Oceanu Indyjskiego, w tym strategiczne punkty kontrolne Kanału Sueskiego, Cieśniny Bab al-Mandab oraz Cieśniny Ormuz.
Zapewnienie bezpieczeństwa w kontekście relacji z Iranem pozostaje tym samym jednym z kluczowych dylematów bezpieczeństwa Bahrajnu. Sunnickie władze permanentnie oskarżają Iran o wspieranie szyickiej większości będącej w opozycji wobec sunnickiej władzy, a tym samym o próby destabilizacji państwa. Niepewność we władzach Bahrajnu wywołało również saudyjsko-irańskie porozumienie z 2023 roku. Co prawda, przed atakiem izraelsko-amerykańskim na Iran zainicjowanym 28 lutego 2026 roku podjęto również inicjatywy na rzecz dialogu pomiędzy Bahrajnem a Iranem. Niemniej w obliczu toczonego konfliktu, którego pośrednią ofiarą stał się również Bahrajn, otwartym pozostaje pytanie o przyszłość relacji na linii Manama – Teheran po jego zakończeniu (zamrożeniu?). Bahrajn jako sojusznik USA i Izraela, stał się bowiem jednym z celów ataków dronowych Iranu, który uderzył m.in. w rafinerię BAPCO, obiekty w Manamie i cele w pobliżu bazy USA. Pojawiły się ofiary cywilne (ranni), zniszczenia infrastruktury, pożary oraz przerwy w dostawach energii i łączności, co niewątpliwie negatywnie wpłynęło na budowany przez lata obraz Bahrajnu jako państwa bezpiecznego, stabilnego i otwartego turystycznie.
Reasumując, należy podkreślić, że Bahrajn, mimo pojawiających się symptomatycznie zagrożeń dla jego bezpieczeństwa, pozostaje państwem stabilnym, tolerancyjnym i otwartym na współpracę międzynarodową. Zarówno wydarzenia Arabskiej Wiosny, jak i obecnie trwający konflikt potwierdzają jedynie tezę, że władze w Manamie doskonale radzą sobie z zewnętrznymi zagrożeniami, a przyszłość państwa pozostaje niezagrożona. Tym samym Bahrajn to wciąż liberalne centrum biznesowe oraz bezpieczne centrum bankowości międzynarodowej i finansowej oraz pole aktywności turystycznej. Marką Bahrajnu niezachwianie pozostają bowiem inteligentna i udana dywersyfikacja gospodarki (Economic Vision 2030), promowanie dialogu międzyreligijnego i pokojowego współistnienia, budowany na solidnych i wiarygodnych podstawach wizerunek państwa nowoczesnego i bezpiecznego będącego odpowiedzialnym i rzetelnym partnerem gospodarczym, militarnym i politycznym.
