| Tomasz Grząślewicz |
Czy Tomasz Mann jest dziś obecny w niemieckojęzycznej pamięci kulturowej? Co wydarzyło się latem 1949 roku, gdy pisarz wrócił do powojennych Niemiec? Dlaczego noblista, autor „Czarodziejskiej góry” i „Doktora Faustusa”, mógł czuć się obco we własnym kraju? To tylko niektóre z kwestii, które w nowym podcaście porusza prof. dr hab. Renata Dampc-Jarosz z Instytutu Literaturoznawstwa Wydziału Humanistycznego UŚ.
Pretekstem do rozmowy jest kinowa premiera filmu „Vaterland / Ojczyzna” Pawła Pawlikowskiego (19 czerwca 2026 r.). Choć film dopiero czeka na widzów, już dziś warto przyjrzeć się jego punktowi wyjścia: podróży Tomasza Manna z Frankfurtu do Weimaru w 1949 roku, w czasie gdy Niemcy były już podzielone, a Europa wchodziła w realia zimnej wojny.
Rok 2025, w którym przypadła 150. rocznica urodzin pisarza, sprzyjał ponownemu odczytywaniu jego twórczości i życiowych wyborów. W rozmowie pojawia się więc pytanie nie tylko o Manna jako klasyka literatury, lecz także o Manna jako figurę pamięci: autora stale obecnego w kulturze niemieckojęzycznej, ale zarazem postać niejednoznaczną, budzącą emocje i spory.
Latem 1949 roku Tomasz Mann przyjechał z USA do Europy, aby wziąć udział w uroczystościach związanych z 200. rocznicą urodzin Johanna Wolfganga von Goethego. Towarzyszyła mu żona, Katia Mann. Podróż prowadziła przez powojenne Niemcy i miała wymiar znacznie szerszy niż literacki: była spotkaniem emigranta z krajem, który opuścił po dojściu Hitlera do władzy, a także konfrontacją pisarza z oczekiwaniami rodaków, politycznym napięciem i oskarżeniami formułowanymi wobec niego zarówno w RFN, jak i w USA.
– Obcy we własnym kraju? – to jedno z kluczowych pytań tej rozmowy. Prof. Renata Dampc-Jarosz opowiada o stosunku Manna do Trzeciej Rzeszy, jego emigracji, ewolucji poglądów oraz konsekwencjach publicznych wypowiedzi pisarza. Szczególne znaczenie ma tu także jego zaangażowanie polityczne: droga od postawy konserwatywnej ku poglądom socjalizującym, sposób postrzegania Rosji i Rosji Sowieckiej oraz decyzja, by pojawić się również w NRD.
Podcast przybliża również mniej oficjalny portret noblisty. Jakim człowiekiem był Tomasz Mann? Jak rozumiał dyscyplinę, obowiązek, rodzinę i własną rolę pisarza? Jak wyglądały jego relacje z dziećmi, w tym z córką Eriką Mann? W rozmowie powraca również tytułowa „ojczyzna”: pojęcie szczególnie istotne dla twórcy, który przez lata nieobecności próbował odpowiedzieć sobie na pytanie, czy domem jest miejsce urodzenia, język, kultura, literatura, czy może pamięć o utraconym świecie.
Prof. dr hab. Renata Dampc-Jarosz jest germanistką z Instytutu Literaturoznawstwa Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach. W swoich publikacjach zajmowała się m.in. literaturą niemiecką, kulturą listu, podróżą, pamięcią i reprezentacjami tożsamości.
Podcast został zrealizowany przez Centrum Komunikacji Medialnej UŚ w ramach cyklu „Przystanek Nauka”.
Prof. dr hab. Renata Dampc-Jarosz | fot. archiwum prywatne