Uniwersytet Śląski w Katowicach

| Natalia Łatacz |

Od prawie 50 lat naukowcy Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach prowadzą badania w Arktyce, obserwując tempo i skutki zmian zachodzących w środowisku polarnym. W dniach 6–21 sierpnia 2026 roku zespół Centrum Studiów Polarnych UŚ po raz kolejny prowadził badania na Svalbardzie, w rejonie fiordu Hornsund – jednego z najpiękniejszych, ale też najbardziej dynamicznie zmieniających się obszarów Arktyki. Jest to najlepiej poznany naukowo region Spitsbergenu, a także i całej Arktyki, dzięki funkcjonowaniu Polskiej Stacji Polarnej im. Stanisława Siedleckiego, zarządzanej przez Instytut Geofizyki PAN. Systematyczne wyprawy Uniwersytetu Śląskiego do tego unikatowego „laboratorium” terenowego w Hornsudzie pozwalają dziś coraz lepiej rozumieć, jak ocieplający się klimat wpływa na lodowce uchodzące do morza i związane z nimi procesy hydrologiczne.

Zmiany widać tu niemal na każdym kroku. Cofające się lodowce odsłaniają nowe fragmenty lądu, zmieniają odpływ wody oraz transport osadów mineralnych i substancji odżywczych do morza. W konsekwencji przekształcają również warunki życia organizmów i funkcjonowanie całych ekosystemów, zarówno lądowych, jak i morskich. Wieloletnie obserwacje prowadzone przez polskich naukowców pozwalają nie tylko dokumentować te zmiany, ale przede wszystkim lepiej poznać ich tempo i zrozumieć mechanizmy.

Celem tegorocznej wyprawy UŚ było lepsze poznanie procesów związanych z szybkim zanikiem lodowców oraz ich wpływu na obieg wody i funkcjonowanie środowiska polarnego. Tegoroczna kampania terenowa była intensywna i wielowątkowa. W ciągu dwóch tygodni zespół prowadził równolegle pomiary hydrologiczne i oceanograficzne, obserwacje lodowców, prace monitoringowe oraz badania z wykorzystaniem metod fotogrametrycznych.

Jednym z ważnych elementów ekspedycji były pomiary z wykorzystaniem zdjęć wykonanych z dronów. Prowadzone były one nad czołami lodowców uchodzących do fiordu, w tym nad najdłużej obserwowanym przez polskich naukowców Lodowcem Hansa, a także nad przedpolem Lodowca Werenskiolda, który kończy się na lądzie. Pozyskane w ten sposób szczegółowe dane pozwolą prześledzić zmiany zasięgu lodowców oraz procesy transportu i akumulacji osadów.

Przejście przez Lodowiec Werenskiolda | fot. Anna Rudnik

Ważną część prac stanowiły również pomiary hydrologiczne. Zespół przeprowadził serwis i pomiary na rzece odwadniającej Lodowiec Werenskiolda, gdzie od wielu lat działa referencyjna stacja hydrologiczna. Prowadzone w tym miejscu systematyczne obserwacje pozwalają określać ilość wody odpływającej ze zlewni i coraz dokładniej oceniać, jaką część tego odpływu stanowi woda pochodząca z topnienia lodowca. Bezpośrednie pomiary przepływu w rzece uzupełniają dane rejestrowane automatycznie przez stację, dzięki czemu możliwe jest lepsze oszacowanie wielkości odpływu i jego zmian w czasie.

Naukowcy dokonali przeglądu i sprawdzenia oraz naprawy automatycznych stacji meteorologicznych, czujników mierzących wysokość pokrywy śnieżnej oraz kamer poklatkowych, a także zgrali dane gromadzone przez urządzenia w ciągu ostatniego roku. Dzięki temu możliwe będzie dalsze prowadzenie wieloletnich obserwacji zmian zachodzących w zlewniach zlodowaconych. Podczas wyprawy wykonano także badania środowiska morskiego na przedpolach lodowców uchodzących do fiordu. Pobrano także próby wody, które zostaną wykorzystane do badań DNA środowiskowego oraz do analiz mikrobiologicznych i fizykochemicznych.

Stacja Polarna im. Stanisława Baranowskiego Uniwersytetu Wrocławskiego | fot. Elżbieta Łepkowska

Przygotowania do nalotu fotogrametrycznego nad czołem Lodowca Hansa | fot. Jacek Jania

Lis polarny pilnujący zacumowanej łódki | fot. Katarzyna Stachniak

Członkowie wyprawy przed Polską Stacją Polarną w Hornsundzie. Od lewej_ D. Saferna, J. D. Jania, E. Łepkowska, J. Jania, N. Łatacz, K. Stachniak, M. Ciepły | fot. Katarzyna Wójcik

Arktyka dostarczyła badaczom również obserwacji, których nie da się zaplanować w harmonogramie ekspedycji. W tym roku, w okolicy Polskiej Stacji Polarnej Hornsund wyjątkowo często pojawiały się niedźwiedzie polarne. Na wybrzeżu, niedaleko Stacji, morze wyrzuciło na brzeg ciało martwego humbaka. Jego szczątki przez kolejne dni przyciągały głównie niedźwiedzie polarne, które regularnie pojawiały się w tym rejonie. Tak częsta obecność dużych drapieżników w bezpośrednim sąsiedztwie Stacji wymagała od zespołu szczególnej ostrożności podczas prac terenowych. Na szczęście, najedzone „białe misie” nie były nadmiernie zainteresowane naszymi działaniami.

Zebrane w trakcie wyprawy dane, zarówno teledetekcyjne, jak i terenowe, posłużą do dalszych analiz prowadzonych w ramach projektów realizowanych przez Centrum Studiów Polarnych UŚ, w tym międzynarodowego projektu LIQUIDICE (Linking and Quantifying the Impacts of Climate Change on Inland Ice, Snow Cover, and Permafrost on Water Resources and Society), projektu PRELUDIUM 21 (pt. „Modelowanie hydrologiczne reakcji odwadniania zlewni zlodowaconych na ocieplenie klimatu Arktyki”) finansowanego przez Narodowe Centrum Nauki, a także prac doktorskich realizowanych w Międzynarodowej Środowiskowej Szkole Doktorskiej (MŚSD),  wspieranych w tym roku również z uniwersyteckiego programu Inicjatywa Doskonałości Badawczej (IDB).

Długie serie obserwacji mają szczególne znaczenie w badaniach Arktyki. Pozwalają uchwycić nie tylko pojedyncze zmiany, ale także całe kierunki przemian: od zaniku lodowców i zmian odpływu wód po przekształcenia ekosystemów. Dane zbierane przez kolejne pokolenia badaczy pomagają lepiej zrozumieć, jak szybko zmienia się Arktyka i jakie konsekwencje tych zmian mogą być odczuwalne również poza regionami polarnymi, czyli także w naszym kraju.

Ekspedycję tworzył zespół łączący wieloletnie doświadczenie polarników z aktywnością młodych naukowców.  W wyprawie wzięli udział pracownicy UŚ: dr Elżbieta Łepkowska (kierowniczka), dr Michał Ciepły (zastępca kierowniczki), prof. Jacek A. Jania oraz doktoranci MŚSD: mgr Natalia Łatacz, mgr Dawid Saferna i mgr Katarzyna Stachniak, a także asystent terenowy – wolontariusz, student Jacek D. Jania.

Niedźwiedź polarny i ciało martwego humbaka, widok z okna Stacji Polarnej | fot. Katarzyna Stachniak

Prace laboratoryjne | fot. Jacek Jania

Badania zostały przeprowadzone z wykorzystaniem zaplecza Polskiej Stacji Polarnej Hornsund im. Stanisława Siedleckiego oraz Stacji Polarnej im. Stanisława Baranowskiego Uniwersytetu Wrocławskiego. Badania wpisują się w Priorytetowy Obszar Badawczy Uniwersytetu Śląskiego POB 3 – Zmiany środowiska i klimatu wraz z wyzwaniami społecznymi.

Zapraszamy do śledzenia naszych kanałów społecznościowych, gdzie wkrótce umieścimy więcej materiałów z naszej wyprawy:

• Facebook: https://www.facebook.com/CentrumStudiowPolarnych/,
• Instagram: https://www.instagram.com/centrum_studiow_polarnych/,
• TikTok: https://www.tiktok.com/@polarnicy_zylety.