Dzień Nauki Polskiej 2026 z Uniwersytetem Śląskim
Jak co roku, 19 lutego, przy okazji Dnia Nauki Polskiej, przypominamy wybrane działania i inicjatywy, które prezentują potencjał naukowy Uniwersytetu Śląskiego.
Zapraszamy do przyjrzenia się statystykom, informacjom o projektach badawczych, patentach, komunikacji naukowej oraz sukcesach naszych naukowców. Polecamy przygotowane materiały: artykuły, podcasty, wywiady czy filmy.
Patenty
Uniwersytet Śląski od wielu lat znajduje się w czołówce uczelni w Polsce pod względem liczby zgłoszeń patentowych oraz udzielanych praw własności przemysłowej – głównie patentów na wynalazki. Uczelnia może się pochwalić aż 750 przedmiotami własności przemysłowej, w tym ponad 40 zgłoszeniami do ochrony za granicą, a w roku 2025 – 41 udzielonymi prawami wyłącznymi. Rzecznicy patentowi UŚ wspierają wynalazczą działalność osób pracujących, studiujących oraz młodych naukowczyń i naukowców i dbają o należytą ochronę własności przemysłowej uczelni.
Gąbka z unieruchomionymi mikroorganizmami | fot. Anna Dzionek i Izabela Potocka
Rocznik Śląskiej Nauki
„Rocznik Śląskiej Nauki 2024” to przekrojowa publikacja prezentująca osiągnięcia naukowe oraz innowacyjne projekty realizowane przez naukowców uczelni Konsorcjum Akademickiego – Katowice Miasto Nauki. Rocznik ukazuje szerokie spektrum działań badawczych i wdrożeniowych prowadzonych w regionie, z naciskiem na interdyscyplinarność, zrównoważony rozwój, nowoczesne technologie oraz społeczny wpływ nauki.
Publikacja powstała jako kontynuacja ,,50 wybitnych osiągnięć śląskiej nauki” i stanowić będzie stałą pozycję wydawniczą uczelni Konsorcjum, które corocznie będą w podobny sposób podsumowywać przedsięwzięcia swoich pracowniczek i pracowników. Działanie to ma na celu promocję dorobku naukowego śląskich uczelni i podkreślenie roli regionu w krajowym i europejskim systemie nauki.
W roczniku znaleźć można opis wybitnych projektów naukowych prowadzonych w śląskim środowisku akademickim, które pogrupowane zostały w sześciu tematycznych ścieżkach:
- klimat i środowisko,
- zdrowie i jakość życia,
- przemysły przyszłości,
- innowacje społeczne,
- dziedzictwo przemysłowe i kulturowe,
- kreacja i krytyka.
Publikacja została wydana w formie dwujęzycznej – polskiej i angielskiej. Można się z nią zapoznać w wersji online za pośrednictwem platformy ISSUU.
Sukcesy UŚ i naszych naukowców
Uniwersytet Śląski w Katowicach, a także jego naukowczynie i naukowcy, od lat plasują się na wysokich pozycjach w krajowych i międzynarodowych rankingach.
W 2025 roku mogliśmy się pochwalić wysoką pozycją m.in. w poniższych zestawieniach.
- Perspektywy 2025 – utrzymaliśmy 8. miejsce w rankingu, wyróżniając się przede wszystkim bardzo silną pozycją naukową. UŚ zajął 5. miejsce w kategorii potencjał naukowy, z dobrymi wynikami w następujących kategoriach: ewaluacja działalności naukowej, uprawnienia doktorskie i habilitacyjne oraz nasycenie kadry o najwyższych kwalifikacjach. Jesteśmy także liderem wśród uniwersytetów pod względem liczby patentów i praw ochronnych, notując jednocześnie wzrost efektywności w pozyskiwaniu środków na badania, w tym z programów ramowych UE.
- The Nature Index 2025 Research Leaders – utrzymaliśmy pozycję lidera wśród śląskich uczelni, a w skali kraju zajęliśmy 6. miejsce. Szczególnie wysokie wyniki UŚ osiągnął w naukach chemicznych (4. miejsce w Polsce), a także w naukach fizycznych oraz o Ziemi, gdzie odnotowano awans i 1. miejsce w regionie. Uczelnia została również wysoko sklasyfikowana w prestiżowych grupach czasopism Nature & Science oraz Natural Sciences, a rozwój badań wzmocnią nowe centra: Śląskie Interdyscyplinarne Centrum Chemii oraz Centrum Biotechnologii i Bioróżnorodności.
- Top Marka 2025 – UŚ zajął 7. miejsce wśród uczelni oraz 123. pozycję wśród 500 najsilniejszych marek w Polsce. Ranking, przygotowany przez „Press” i Instytut Monitorowania Mediów, ocenia medialność marek na podstawie liczby wzmianek, zasięgu oraz wydźwięku publikacji.
- Stanford Top 2% – w najnowszym zestawieniu obejmującym badaczy z całego świata o największym wpływie na rozwój nauki znalazło się aż 30 przedstawicieli Uniwersytetu Śląskiego.
Nasze badaczki i badacze co roku wyróżniani są w różnego rodzaju plebiscytach. Zasiadają też w prestiżowych gremiach, w tym w radach naukowych, radach czasopism, jako członkowie komisji doradczych przy ministerstwach. Poniżej prezentujemy jedynie niewielki przegląd tych sukcesów.
- Dr Argyrios Anagnostopoulos (Wydział Nauk Ścisłych i Technicznych) z Instytutu Chemii został laureatem prestiżowego stypendium Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego za osiągnięcia w badaniach dotyczących inżynierii materiałowej i magazynowania energii cieplnej. To wyróżnienie podkreśla rangę jego badań oraz ich znaczenie dla rozwoju nowoczesnych materiałów kompozytowych.
- Prof. dr hab. Monika Musiał (Wydział Nauk Ścisłych i Technicznych) z Instytutu Chemii została zaproszona do grona ekspertów European Research Council (ERC) w panelu PE4 (Physical and Analytical Chemical Sciences), co jest dużym wyróżnieniem międzynarodowym w dziedzinie chemii i nauk fizycznych. Jej udział w pracach tego gremium obejmuje ocenę wniosków badawczych z całej Europy.
- Dr Magdalena Zaranek oraz dr Reneé Pérez-Pérez (Wydział Nauk Przyrodniczych) z Instytutu Biologii, Biotechnologii i Ochrony Środowiska zostały uhonorowane prestiżową Krajową Nagrodą Naukową z Zakresu Genetyki Roślin im. Stefana Barbackiego, przyznawaną przez Instytut Genetyki Roślin Polskiej Akademii Nauk. Badaczki otrzymały Nagrodę Zespołową II stopnia.
- Dr Kinga Surmiak-Stalmach (Wydział Nauk Przyrodniczych) została laureatką nagrody Prezesa Rady Ministrów za wyróżniającą się rozprawę doktorską obronioną w 2024 roku w dyscyplinie nauki biologiczne.
- Dr Piotr Olechowski (Wydział Humanistyczny) został jednym z laureatów 25. edycji Nagród Naukowych „Polityki” w dziedzinie nauk humanistycznych. Wyróżnienie przyznano za jego badania nad historią Polaków w ZSRR oraz procesami sowietyzacji dawnych ziem II RP. W gronie nagrodzonych znalazła się również dr hab. Mariola Paruzel-Czachura, prof. UŚ (Wydział Nauk Społecznych), która została laureatką w kategorii nauki społeczne. Jej osiągnięcia naukowe zostały docenione w tej prestiżowej ogólnopolskiej inicjatywie promującej wybitnych młodych badaczy.
- Etiuda „Taty nie ma” w reżyserii Jana Saczka została nagrodzona złotem w kategorii Narrative podczas 52. edycji Student Academy Awards w Nowym Jorku. To prestiżowe wyróżnienie, często otwierające drogę do „dorosłych” Oscarów, po raz pierwszy trafiło do rąk twórców z katowickiej Szkoły Filmowej im. Krzysztofa Kieślowskiego Uniwersytetu Śląskiego.
- Dr Edyta Charzyńska, prof. UŚ (Wydział Nauk Społecznych) została nominowana do międzynarodowej nagrody USERN 2025 w dziedzinie nauk społecznych.
- Dr Monika Łata (Wydział Prawa i Administracji) została wyróżniona Nagrodą I stopnia w Ogólnopolskim Konkursie im. Profesora Andrzeja Stelmachowskiego na najlepszą pracę naukową z zakresu prawa rolnego w 2024 roku, za pracę doktorską opracowaną pod kierunkiem dr hab. Doroty Łobos-Kotowskiej, prof. UŚ.
- Prof. dr hab. Krzysztof Wieczorek (Wydział Teologiczny) został wyróżniony 49. Nagrodą Katolickiego Stowarzyszenia „Civitas Christiana” im. Juliusza Ligonia m.in. za twórczy rozwój filozofii dialogu oraz zaangażowanie w dialog międzyreligijny na Śląsku.
- Prof. dr hab. Miron Lakomy (Wydział Nauk Społecznych) został członkiem brytyjskiej VOX-Pol Network of Excellence, która jest wiodącą siecią badawczą zajmującą się badaniem terroryzmu w Internecie.
- Prof. dr hab. Ewa Ogrodzka-Mazur (Wydział Sztuki i Nauk o Edukacji) otrzymała tytułu doktora honoris causa Stołecznego Uniwersytetu Kijowskiego im. Borysa Hrinczenki w uznaniu za znaczące osiągnięcia teoretyczne i praktyczne w dziedzinie edukacji, w szczególności edukacji wielokulturowej i międzykulturowej, a także owocną działalność organizacyjną i naukową na rzecz zacieśnienia relacji polsko-ukraińskich w dziedzinie edukacji.
Inicjatywa Doskonałości Badawczej (IDB)
Program Inicjatywa Doskonałości Badawczej (IDB) jest realizowany na Uniwersytecie Śląskim od kilku lat, oferując wspólnocie akademickiej wielopłaszczyznowe wsparcie w osiąganiu ambitnych celów naukowych i rozwojowych. Dzięki udziałowi w konkursach i programach realizowanych w ramach IDB naukowczynie i naukowcy zyskali możliwość prowadzenia różnorodnych badań, rozwijania współpracy międzynarodowej oraz zwiększania widzialności swoich osiągnięć naukowych.
Wsparcie finansowe umożliwiło badaczkom i badaczom Uniwersytetu Śląskiego realizację ambitnych projektów przyczyniających się do rozwoju nauki w Polsce i na świecie. W 2025 roku w ramach Inicjatywy Doskonałości Badawczej przyznano wsparcie finansowe 119 naukowczyniom i naukowcom na realizację różnorodnych projektów badawczych oraz mobilności międzynarodowych („Swoboda Badań – V edycja”: 94 beneficjentów, „Równość i różnorodność w badaniach naukowych – III edycja”: 14 beneficjentów, „Mobilność|Nauka – IV edycja”: 11 beneficjentów). W ramach programu rozwojowego „Intermentoring na Uniwersytecie Śląskim” powołano 19 zespołów naukowych, których celem było zwiększenie kompetencji młodych naukowczyń i naukowców oraz wzmacnianie potencjału badawczego dyscyplin naukowych. Kontynuowano również finansowanie projektów rozpoczętych w 2024 roku, związanych z Europejskim Miastem Nauki Katowice, w ramach następujących programów:
- „Widzialność Centrów Badawczych | w Mieście Nauki” – 9 nagrodzonych centrów (kontynuacja),
- „Horyzont Twórczy | w Mieście Nauki” – 25 dofinansowanych projektów artystycznych (kontynuacja).
Programy te przyczyniły się do dalszego rozwoju naukowego społeczności akademickiej Uniwersytetu Śląskiego oraz zwiększenia rozpoznawalności badań prowadzonych na uczelni.
Sfinansowano ponadto działalność zespołów badawczych skupionych wokół pięciu Priorytetowych Obszarów Badawczych UŚ, a także inicjatywę „Rawa”, dotyczącą badań ekologicznych i działań rewitalizujących rzekę przepływającą w bezpośrednim sąsiedztwie Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach. Wspierano działalność naukową prestiżowego Centrum BERA na Svalbardzie. Finansowano również licencje programów służących osiąganiu celów naukowych oraz wspierających pracę naukowczyń, naukowców, artystek i artystów Uniwersytetu Śląskiego.
Portret superbohatera
Dr Marek Głowacki, prof. UŚ (Wydział Sztuki i Nauk o Edukacji) zabiera nas w podróż, w której sztuka ilustracji i komiksu staje się narzędziem badawczym ożywiającym historię oraz lokalne dziedzictwo poprzez symbole i postacie historyczne przedstawione jak współcześni superbohaterowie. Jego twórcze projekty, łączące badania naukowe z praktyką artystyczną, ukazują, jak ilustracje i mural mogą inspirować do głębszego poznania przeszłości i jej znaczenia dzisiaj.
Sojusz roślin i bakterii w oczyszczaniu ścieków
Dr Magdalena Noszczyńska (Wydział Nauk Przyrodniczych) bada, jak rośliny i bakterie wspólnie usuwają toksyczne bisfenole ze ścieków, wykorzystując specjalne „tratwy” roślinne w eksperymentach laboratoryjnych, które już wykazały obiecujące wyniki oczyszczania wody. Choć w niektórych układach bakterie nie zwiększyły efektywności oczyszczania ponad to, co osiągnęła sama roślina, naukowczyni kontynuuje prace, by odkryć najlepsze połączenia organizmów do walki z zanieczyszczeniami środowiska.
Audyzm – niewidoczna dyskryminacja
Dr Małgorzata Myl-Chojnacka (Wydział Prawa i Administracji) badała sytuację w Wielkiej Brytanii, gdzie pod względem podejścia do osób g/Głuchych jest lepiej niż w Polsce. W naszym kraju – w przeciwieństwie do Wielkiej Brytanii – dostęp do tłumacza języka migowego jest ograniczony. Przyjęto tam dotyczące tej kwestii specjalne regulacje, które mogą stać się inspiracją do wprowadzenia zmian w polskim prawie. U nas również są określone regulacje prawne pomagające dyskryminowanym osobom z niepełnosprawnościami – mamy ustawę o języku migowym i innych środkach komunikowania się osób g/Głuchych oraz ustawę o zapewnieniu dostępności osobom ze szczególnymi potrzebami. Język migowy został w niej uznany za narzędzie dostępności. Pierwsza z tych ustaw jest aktualnie poddawana ocenie.
Implanty, które leczą
Dr inż. Patrycja Osak (Wydział Nauk Ścisłych i Technicznych) sprawdziła, jak nowoczesne implanty stomatologiczne mogą poprawiać jakość życia pacjentów, przedstawiając ich medyczne i praktyczne aspekty. Zastosowanie nanorurek tytanowych pozwala na stopniowe uwalnianie substancji leczniczej w miejscu wczepu, a co za tym idzie bezpośrednie hamowanie rozwoju bakterii mogących wpłynąć na komplikacje po zabiegu chirurgicznym.
Centra badawcze
Na Uniwersytecie Śląskim funkcjonują centra badawcze, których działalność koncentruje się wokół konkretnych zagadnień. Interdyscyplinarny charakter tych jednostek, a także wymiana prowadzona pomiędzy uczelnią a innymi uniwersytetami, ośrodkami badawczymi i firmami, sprawia, że projekty realizowane w ten sposób przez pracowników wpisują się w istotne potrzeby społeczne.
Śląskie Interdyscyplinarne Centrum Chemii
Intensywnie trwają też prace nad powstaniem Śląskiego Interdyscyplinarnego Centrum Chemii. Pojawią się tam konkretne pracownie badawcze:
W obiekcie powstanie 21 pracowni specjalistycznych:
- pracownia projektowania leków i nanofarmakologii
- pracownia polimerów i materiałów funkcjonalnych dla nowoczesnych technologii
- pracownia materiałów dla fotoniki i optoelektroniki
- pracownia wysokociśnieniowych i wysokotemperaturowych badań płynów roboczych
- pracownia analitycznych technik spektroskopowych
- pracownia modelowania wielowymiarowych danych i złożonych sygnałów instrumentalnych oraz planowania eksperymentu
- pracownia chemii kwantowej i obliczeniowej
- pracownia bioorganiki
- projektowania i syntezy nowych związków biologicznie aktywnych
- pracownia badań chromatograficznych
- pracownia syntezy materiałów na potrzeby zastosowań energetycznych
- pracownia badań właściwości fizykochemicznych materiałów do konwersji oraz magazynowania energii
- pracownia spektroskopii i materiałów luminescencyjnych (odnawialne źródła energii, moduły specjalizacyjne na kierunku chemia związane z nowoczesnymi materiałami)
- pracownia spektroskopowych analiz farmaceutycznych i żywności (chemia żywności)
- pracownia spektroskopowych badań materii miękkiej i nanomateriałów (chemia, w szczególności moduły kształcenia związane z nowoczesnymi materiałami)
- pracownia syntezy i charakterystyki nowoczesnych materiałów organicznych
- pracownia zielonej chemii
- pracownia syntezy fotoluminescencyjnych i biologicznie aktywnych związków koordynacyjnych metali przejściowych
- pracownia analizy strukturalnej
- pracownia spektroskopii molekularnej i analiz elektrochemicznych
- pracownia ultraszybkiej spektroskopii laserowej
- pracownia syntezy materiałów krystalicznych.
Gazeta Uniwersytecka UŚ
„Gazeta Uniwersytecka UŚ” jest wydawana od 1992 roku. Od lat na jej łamach naukowczynie i naukowcy z UŚ dzielą się swoimi osiągnięciami, realizowanymi projektami badawczymi czy wydanymi publikacjami.
Czytelniczki i czytelnicy mogą przeczytać również felietony poświęcone różnym zagadnieniom kulturowym i społecznym. W roku akademickim 2024/2025 można było śledzić cykl poświęcony transformacjom regionu, gdzie artykuły pisał prof. dr hab. Robert Krzysztofik z Wydziału Nauk Przyrodniczych UŚ – badacz skupiał się na problemach związanych z transformacją regionu Górnego Śląska i Zagłębia.
Po prawej stronie prezentujemy dwie okładki „Gazety UŚ” z 2025 roku. Wszystkie archiwalne wydania można znaleźć w wersji online na stronie miesięcznika.
Paleontologia. Podróż przez czas, głębiny i kontynenty
Morze Karaibskie, batyskaf znajdujący się na głębokości 250 m p.p.m. Patrząc w górę, można zobaczyć tylko niewielki jasnoniebieski punkt. Głos wewnętrzny mówi: „Nie idź w tę stronę”. Raptem kilka metrów niżej, kiedy batyskaf zaczyna schodzić wzdłuż niemal pionowej ściany aż na samo dno na głębokość 800 m, pojawia się strach. Człowieka otacza całkowita ciemność, zaczyna odczuwać klaustrofobię, nachodzą go myśli, jakby miał tu zginąć.
Ciekawość i odwaga. Kobiece podróże do orientu
Współcześnie możemy wymienić wiele słynnych podróżniczek, które docierają w najdalsze zakątki globu – przemierzają pustynie i lasy tropikalne, odkrywają dna oceanów i zdobywają szczyty gór. Z pasją przybliżają odmienne kultury, zwyczaje rdzennej ludności oraz piękno świata przyrody, a ich relacje z podróży inspirują kolejne pokolenia kobiet, którym pokazują, że wszystko jest możliwe.
Żeby przetrwać. Migracje klimatyczne oczami globalnego Południa
Wędrówki są wpisane w historię człowieka. Największy triumf Homo sapiens zawdzięcza właśnie migracjom. Gdy już opuściliśmy kolebkę ludzkości – Afrykę – dotarliśmy na każdy inny kontynent, zahaczając nawet stopą o Księżyc. W XXI wieku nadal zaprzątają nas sprawy tu, na Ziemi, gdzie potęgujące się zmiany klimatyczne wymuszają na wielu osobach opuszczenie domu. To, jak dziś podejdziemy do kwestii migracji klimatycznych, zaważy na tym, jaki świat zastaniemy jutro.
Bez ryzyka. O przyszłości relacji romantycznych
Czy w przyszłości będzie jeszcze miejsce na relacje romantyczne i jak one będą wyglądać? Czy roboty zastąpią nam życiowych partnerów? Rozmawiam z prof. Anią Malinowską, badaczką nowych technologii w nurcie kultur robotów i semiotyki emocji, klinicystką w zakresie hipnozy terapeutycznej, współtwórczynią Centrum Badań nad Technologiami na Uniwersytecie Śląskim.
Podcasty
Od kilku lat kontynuujemy cykl podcastów popularnonaukowych „Przystanek Nauka”. W wywiadach badaczki i badacze z UŚ mówią o swoich projektach naukowych i przybliżają różne zagadnienia w przystępny sposób.
W 2025 roku ukazały się 53 podcasty. W ubiegłym roku zastanawialiśmy się m.in. nad tym, czy celebryci mają datę ważności; jak na prawa autorskie wpływa rewolucja AI; jak wygląda nowy wymiar wojny hybrydowej. Mówiliśmy też o patologiach w nauce czy kontrowersjach wokół feminatywów.
Podcastów można słuchać na Spotify. Po prawej stronie proponujemy kilka nagrań, które mogą was zainteresować.
Promocja nauk STEM
Eksperymenty i doświadczenia stanowią istotę nauk przyrodniczych, ścisłych i technicznych. Kształcenie w obszarze nauk eksperymentalnych opiera się przede wszystkim na nauce przez działanie: formułowaniu i testowaniu hipotez, zbieraniu danych oraz wyciąganiu wniosków z praktycznych doświadczeń, a nie wyłącznie z teorii podręcznikowej.
Tę logikę dobrze oddaje podejście STEM, a szerzej STEAM, które integruje różne obszary wiedzy i kompetencji. S oznacza Science – nauki przyrodnicze i badania empiryczne, T to Technology – narzędzia i rozwiązania technologiczne, E – Engineering, czyli projektowanie i inżynierię, M – Mathematics, czyli matematykę. Do tego zestawu dodajemy A jak Art – sztukę jako przestrzeń dla kreatywności, interpretacji i wrażliwości, będącą równoprawnym elementem całego modelu.
STEAM wykracza poza wąsko pojęte kształcenie techniczne – to perspektywa właściwa uniwersytetowi jako miejscu, w którym nauki ścisłe i przyrodnicze pozostają w dialogu z humanistyką, sztuką i refleksją nad światem. Wiedza nie jest tutaj jedynie zbiorem narzędzi, lecz sposobem rozumienia rzeczywistości.
W ramach UŚ realizujemy wiele inicjatyw promujących prace naukowe i kierunki wpisujące się w nurt STEAM. Jednym z wielu przedsięwzięć jest, powstała przy okazji 9. Śląskiego Festiwalu Nauki Katowice, wystawa plenerowa „Eksperyment”, poświęcona naukom eksperymentalnym. Wystawę
Rawa – niewidoczna rzeka | Badania prof. Damiana Absalona
Czy Rawa to w ogóle rzeka? To proste z pozoru pytanie daje początek opowieści o wodzie, która sporo mówi o przeszłości i przyszłości naszego regionu. Dla wielu mieszkańców aglomeracji śląskiej może być ona co najwyżej betonowym kanałem lub częściowo zakrytym i niewartym uwagi elementem miejskiego krajobrazu. Dla naukowców – czymś, o co warto zawalczyć.
Sygnatury efektu Halla w układzie DNA–woda w temperaturze pokojowej | Odkrycie naukowców UŚ
Nowe badania ujawniają kwantowe zachowanie makroskopowe w systemie biologicznym w warunkach codziennych. W przełomowej pracy opublikowanej w czasopiśmie „Physica B: Condensed Matter” naukowcy z Uniwersytetu Śląskiego wykryli sygnatury efektu Halla — zjawiska typowo występującego w ekstremalnie niskich temperaturach i w układach ciała stałego — w uwodnionej matrycy DNA–woda w temperaturze pokojowej.
Rośliny w ciągłym napięciu | Badania mgr Magdaleny Korek
Kiedy słyszymy o stresie, zazwyczaj mamy przed oczami człowieka, który właśnie doświadcza nieprzyjemnej, zagrażającej mu sytuacji. Pewnie niewielu z nas pomyślałoby o zbożach dojrzewających na polu. Tymczasem w biologii termin ten okazuje się kluczowy dla zrozumienia mechanizmów przetrwania, bez względu na to, czy dotyczy człowieka czy na przykład jęczmienia.
Czy komputer może być artystą? | prof. dr hab. Urszula Boryczka
Algorytmy, ewolucja i przyszłość sztuki
Na pierwszy rzut oka tworzenie sztuki i ewolucjonizm wydają się sferami skrajnie od siebie oddalonymi, żeby nie powiedzieć: zupełnie ze sobą niepowiązanymi. Tymczasem okazuje się, że wykorzystanie mechanizmów charakterystycznych dla teorii ewolucji w bardzo interesujący i nieoczywisty sposób może wpływać na działalność artystyczną, otwierając również dla tej dziedziny ludzkiej aktywności ciekawe perspektywy na przyszłość.
Prehistoryczne trzęsienia Ziemi na Podhalu | Badania naukowców UŚ
Zespół naukowców z Uniwersytetu Śląskiego we współpracy z naukowcami z Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie, Uniwersytetu Jagiellońskie, Uniwersytetu Wrocławskiego oraz Uniwersytetu w Jenie przeprowadził pierwsze w historii kompleksowe badania paleosejsmiczne w Kotlinie Podhalańskiej, ujawniając wyraźne ślady późnoplejstoceńskiej aktywności tektonicznej (od 40 do 10 tys. lat temu) w regionie uznawanym dziś za sejsmicznie spokojny.
Podcast | Dobry sySTEM edukacji i popularyzacji | Dr hab. Dariusz Kajewski, prof. UŚ
Jak powinno się nauczać o przedmiotach STEM, który – za anglojęzycznym akronimem – określa nauki ścisłe, technologię, inżynierię i matematykę? Czy o zaawansowanych materiałach w fizyce da się mówić w prosty sposób? Czy w pracy naukowej da się łączyć z powodzeniem prowadzenie badań, dydaktykę i popularyzację? W jaki sposób zachęcić młodych ludzi do studiów i kontynuowania kariery naukowej?
9. Śląski Festiwal Nauki Katowice
Dziewiąta edycja Festiwalu była rekordowa pod wieloma względami. Po raz kolejny w wydarzeniu uczestniczyło kilkadziesiąt tysięcy osób, a tysiące popularyzatorek i popularyzatorów nauki podzieliło się swoją wiedzą. Oto 9. ŚFN Katowice w liczbach:
- 82 000 osób, które przybyły do Międzynarodowego Centrum Kongresowego w Katowicach,
- 26 372 osób uczestniczących online,
- 2779 wystawczyń i wystawców prowadzących naukowe stanowiska pokazowe,
- 1170 prelegentek i prelegentów, których spotkaliście na 24 scenach,
- 640 grup zorganizowanych,
- 350 wolontariuszek i wolontariuszy,
- 289 osób z zespołu informacyjnego i organizacyjnego,
- 166 artystek i artystów,
- 33 osoby pełniące funkcje w Radzie Programowej,
- 26 osób pełniących funkcje w Radzie ds. Gości,
- 16 ambasadorek i ambasadorów.
Konkursy dla popularyzujących naukę
FameLab – największy na świecie konkurs komunikacji naukowej, którego ideą jest przedstawianie złożonych zagadnień naukowych w sposób przystępny i angażujący. Gospodarzem polskiej edycji wydarzenia od 2024 roku jest Uniwersytet Śląski.Konkurs skierowany jest do osób studiujących, doktorantek i doktorantów, a także naukowczyń i naukowców, których zadanie polega na zaprezentowaniu wybranego tematu naukowego w ciągu trzech minut. Używanie prezentacji multimedialnej jest zakazane – na scenie FameLabu liczy się tylko uczestnik i jego umiejętność zafascynowania innych swoją naukową pasją.
W krajowym finale konkursu udział bierze 12 uczestniczek i uczestników wyłonionych w zmaganiach półfinałowych. W ramach przygotowania do finału biorą oni udział w profesjonalnych treningach komunikacyjnych prowadzonych przez międzynarodowych ekspertów i ekspertki z zakresu popularyzacji nauki. Ubiegłoroczny finał konkursu FameLab Poland 2025 odbył się 14 października w Kinoteatrze Rialto w Katowicach. Wystąpienia finalistek i finalistów wyłonionych spośród setki zgłoszeń z całej Polski oceniało profesjonalne jury w zakresie trzech kryteriów – treści przemówienia, jasności przekazu oraz charyzmy (tzw. zasada 3C – content, clarity, charisma). Zwyciężczynią została mgr inż. Natalia Izdebska z Politechniki Warszawskiej, która następnie w międzynarodowym finale w CERN w Genewie otrzymała Nagrodę Publiczności.
Invent the Future. Katowice – Miasto Nauki Przyszłości – konkurs w formie hackatonu zainaugurowany w 2025 roku, którego celem było pobudzenie wyobraźni młodego pokolenia i wspólne zaprojektowanie przyszłych Katowic – miasta mądrego, otwartego i bliskiego ludziom. Konkurs stanowił kontynuację idei Europejskiego Miasta Nauk Katowice 2024 i nawiązywał do zainicjowanej wizji transformacji miasta poprzez naukę. Zadanie konkursowe polegało na opracowaniu przez zespoły w ciągu 24 godzin innowacyjnej koncepcji społecznej odpowiadającej na wyzwania związane z rozwojem miasta opartego na nauce, nowoczesnych technologiach oraz partycypacji społecznej. Prace zespołów musiały wpisywać się w temat przewodni konkursu: Smart, Healthy & Human City – miasto inteligentne, miasto zdrowe, miasto ludzkie. Powstałe projekty nie są jedynie koncepcją teoretyczną – stanowią realną podstawę do wdrożeń w przestrzeni miejskiej Katowic. Jury i mentorzy nagrodzili projekt „Katowickie Hikikomori. Wspólne mieszkanie, wspólna przyszłość”, czyli program społeczny tzw. house sharingu. Zespoły mogły zaprezentować swoje koncepcje podczas Śląskiego Festiwalu Nauki Katowice.
Śląska Nagroda Naukowa – nieodłączny element Śląskiego Festiwalu Nauki Katowice od wielu lat. Nagradzani są naukowcy i naukowczynie, którzy w znaczący sposób przyczyniają się do rozwoju nauki lub sztuki. Tradycyjnie każda z uczelni przyznaje swoją nagrodę w kategorii pracownicy, natomiast w kategorii doktoranci rywalizują osoby kształcące się w szkołach doktorskich wszystkich uczelni. W ramach Śląskiej Nagrody Naukowej przyznawane są też nagrody specjalne – np. Nagroda Specjalna Prezydenta Miasta Katowice, Nagroda Specjalna za działalność na rzecz rozwoju śląskiej nauki, czy specjalne wyróżnienie przyznawane przez Kapitułę Nagrody, czyli Zasłużony dla Nauki Śląskiej. Laureatką nagrody w 2025 roku z ramienia Uniwersytetu Śląskiego została dr hab. Agata Daszkowska-Golec, prof. UŚ, ambasadorka Fulbrighta i prodziekan ds. promocji nauki i umiędzynarodowienia na Wydziale Nauk Przyrodniczych. W gronie nominowanych znaleźli się również inni wybitni naukowcy z UŚ: prof. dr hab. Maciej Bernasiewicz z Wydziału Nauk Społecznych, prof. dr hab. Tomasz Goryczka z Wydziału Nauk Ścisłych i Technicznych, dr hab. Mariola Paruzel-Czachura, prof. UŚ z Wydziału Nauk Społecznych oraz dr hab. Mauro Arturo Rivera León z Wydziału Prawa i Administracji. W kategorii doktoranci nominowany został mgr Mohit Phulara z Wydziału Nauk Przyrodniczych.
Data Steward School 2025
Od 7 lipca do końca grudnia trwała Data Steward School 2025 – wyjątkowa inicjatywa szkoleniowa rozwijająca kompetencje w zakresie zarządzania danymi badawczymi i otwartej nauki. Program łączył intensywne szkolenia stacjonarne i online z mentoringiem eksperckim, wspierając uczestniczki i uczestników w pracy nad własnymi przypadkami badawczymi i instytucjonalnymi.
W szkoleniu wzięło udział 25 uczestniczek i uczestników z polskich instytucji naukowych oraz 24 ekspertek i ekspertów z kraju i z zagranicy, którzy przeprowadzili łącznie blisko 250 godzin zajęć – w tym 40 godzin kursu na Kampusie Cieszyńskim, 20 godzin zajęć specjalizacyjnych online oraz 190 godzin mentoringu.
Program Data Steward School jest jedną z odpowiedzi European Open Science School na realne potrzeby środowiska akademickiego i sektora publicznego w zakresie edukowania i podejmowania dyskusji na temat rzetelności naukowej oraz otwartości w obliczu dynamicznego rozwoju technologii i zmian prawnych.
Obserwatorium Przyszłości Nauki (OPN)
Obserwatorium Przyszłości Nauki (OPN) powstało przy Uniwersytecie Śląskim w 2024 roku, aby analizować dane dotyczące stanu nauki i perspektyw jej rozwoju na poziomie światowym, polskim i śląskim. Jego założycielem i kierownikiem jest dr Łukasz Lamża.
Kluczowym zasobem OPN jest współpraca z jednym z wiodących światowych think-tanków naukowych, Center for Security and Emerging Technology (CSET) przy Georgetown University w Waszyngtonie. Podpisane z nimi porozumienie zapewnia nam dostęp do cennych danych analitycznych i know-how.
OPN ma dwa główne cele:
- precyzyjna, ilościowa analiza danych dotyczących publikacji, patentów i innych pokrewnych danych w celu diagnozy bieżącego stanu badań naukowych w śląskim Konsorcjum Akademickim oraz prognozowanie rozwoju wybranych dziedzin naukowych;
- wizualizowanie nauki w przystępny sposób i popularnonaukowe informowanie o bieżącym stanie badań naukowych.
W ramach realizacji pierwszego celu OPN przygotował w 2025 m.in. raporty: „Badania naukowe w śląskich uczelniach. Wstępna prezentacja wyników analizy” oraz „Stan badań nad AI w uczelniach śląskich”.
W ramach realizacji drugiego celu powstała Mapa Nauki (www.mapanauki.pl), obecnie dostępna w wersji testowej. Mapa ta prezentuje wszystkie badania naukowe prowadzone obecnie na świecie, pogrupowane tematycznie w formie mapy. Pozwala m.in. na przeszukiwanie pod kątem słów kluczowych, identyfikowanie obszarów rozwijających się najszybciej (funkcja „Widok tempa rozwoju”), a także generowanie szczegółowego raportu na temat wybranego obszaru badawczego, udostępnianego dzięki uprzejmości CSET (zob. wyżej). W 2026 roku nastąpi znaczne rozszerzenie funkcjonalności tego narzędzia.