Gabriel Śleziak
Nagroda w kategorii najlepsza praca licencjacka
przyznana w konkursie ogłoszonym w 2025 roku za pracę
Attempting to preserve a non-binary character in Polish: a contrastive analysis of Polish translations of audiovisual content promoting „Monster High” doll franchise
W ostatnich latach coraz częściej poruszany jest temat niebinarności płciowej – pojęcia obejmującego tożsamości wykraczające poza tradycyjny podział na kobiety i mężczyzn. Ten wzrost świadomości społecznej znajduje odzwierciedlenie nie tylko w kulturze, ale również w języku. Pojedyncze they, zwane również niebinarnym (ang. non-binary they lub singular they), jest zaimkiem, który cieszy się wysoką popularnością wśród anglojęzycznych osób niebinarnych ze względu na swoją neutralność płciową – w przeciwieństwie do standardowych zaimków he, she oraz it. Ponieważ jednak fleksja języka polskiego opiera się w dużej mierze na rodzaju gramatycznym, nasz język nie dysponuje neutralnym płciowo odpowiednikiem pojedynczego they. W związku z tym językowe preferencje osób niebinarnych są znacznie bardziej zróżnicowane w języku polskim niż angielskim. Ponieważ niebinarność płciowa jest zagadnieniem wciąż stosunkowo nowym także w translatoryce, jest to kwestia, dla której nie wypracowano jeszcze w języku polskim uniwersalnego rozwiązania. To właśnie sprawia, że przekład tekstów, w których pojawiają się postacie niebinarne, często sprawia dużo trudności osobom tłumaczącym.
Celem pracy było zbadanie tego, jak osoby tłumaczące radzą sobie z przekładem postaci niebinarnych używających zaimka they. Badanie przeprowadzone zostało na przykładzie polskich tłumaczeń serialu animowanego oraz filmu live-action promujących linię lalek „Monster High”, a głównym punktem odniesienia w analizie jest Frankie Stein, postać niebinarna, która w angielskim oryginale posługuje się właśnie pojedynczym they. Jak się okazuje, postaci Frankie nadano rodzaj żeński w polskiej wersji filmu, natomiast neutralny (dotychczas nazywany nijakim) – w serialu. Różnica ta wynika z faktu, że wspomniane produkcje były tłumaczone przez dwie różne osoby. Oprócz dwóch głównych strategii w badaniu udało się wyszczególnić także pięć technik tłumaczeniowych.
W związku z brakiem jednoznacznej odpowiedzi na pytanie, jak tłumaczyć postacie niebinarne z języka angielskiego na polski, proces przekładu staje się polem do eksperymentów językowych. Na decyzje przekładowe wpływają również czynniki kulturowe, których interpretacja należy do osoby tłumaczącej. Najważniejszy wniosek płynący z badania można więc ująć w stwierdzeniu: co tłumacz, to obyczaj.
Autor: Gabriel Śleziak (kierunek: filologia angielska)
Promotorka: dr Paulina Polak (Wydział Humanistyczny Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach)
Praca dostępna jest w serwisie ResearchGate: https://doi.org/10.13140/RG.2.2.12954.35520.
Gabriel Śleziak | fot. archiwum prywatne